Jasóspirimderdiń problemasyn birlesip sheshý kerek

Maman tapshy ma?

Jıyn barysyndaǵy sózinde Prezı­dent janyn­daǵy Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııa tóraǵasy, Prezıdent Ákimshiligi Basshysynyń orynbasary Aıda Balaeva atalǵan máse­­le aldyn alý sharalary keshenin qalyp­tas­tyrýdyń jańa tásilderin izdeýdi, son­d­aı-aq ýákiletti organdardyń balalar sýısı­diniń aldyn alýǵa baǵyttalǵan is-qımyldaryndaǵy problemaly baǵyttardy anyqtaýdy jáne sheshýdi talap etetinin atap ótti. Osy oraıda otyrysqa qatysqan quqyq qorǵaý organdarynyń ókilderi men sarapshylar kámeletke tolmaǵandar arasynda sýısıdtiń aldyn alý sharalaryn nyǵaıtatyn birneshe usynys jasady.

Kóptegen sarapshynyń pikirinshe, sýısıdtiń ósýine psıhologterdiń, táýekel tobyndaǵy balalarmen jumys jasaıtyn mamandardyń biliktiligi men daıyndyq deńgeıiniń jetkiliksizdigi yqpal etedi. Bas Prokýrordyń orynbasary Jandos О́mirálıev eldegi psıhologterdiń jaǵ­daıyna toqtaldy.

«2021 jyly Aqmola oblysynda táýekel tobyndaǵy kámeletke tolmaǵan 5 bala ózine qol jumsaǵan. Pedagog-psı­hologter qaıtys bolǵan balalarǵa qatys­ty dıagnostıkalyq jáne keńes berý sharalaryn qabyldamaǵan. Al Batys Qazaq­stan oblysynda ógeı ákesinen zorlyq kórgen boıjetken 2021 jyldyń sáýir aıynda ózine qol jumsamaq bolǵan. Ol da psıhologterdiń baqylaýyna alyn­baǵan, qajetti jumys júrgizilmegen. Sal­darynan bala týra bir jyldan keıin – 2022 jyldyń sáýirinde ekinshi ret óz-ózi­ne qol jumsaý áreketin jasady. Basqa oblystarda da osyndaı mysaldar jeterlik.

Bul rette psıhologterdiń úlken júktemesin atap ótpeý múmkin emes. Elimizde bir psıhologke orta eseppen 700-ge jýyq baladan keledi. Keıbir mektepterde bir psıhologke júkteme 1500 baladan nemese odan da kóp. Máselen, Almaty qalasyndaǵy №157 mektepte 5600 oqýshy oqıtyn 100 synyp bar. Búkil mektepte tek 2 psıholog jumys isteıdi. Bul árıne jetkiliksiz. Úkimet bilim berý uıymdary qyzmetkerleriniń Úlgilik shtatyn bekitkeni belgili. Onda 30 synyptan az mektepterde 1 psıholog, al 30-dan astam synyp bar mektepterde (synypta 30-40 oqýshydan) eń kóbi 2 psıholog bolýy múmkin delingen. Biz bul standarttardy qaıta qaraý qajet dep sanaımyz», dedi J.О́mirálıev.

Sonymen qatar Bas Prokýrordyń orynbasary kóbine psıhologter mindetin biliktilik talaptaryna sáıkes kelmeıtin adamdar atqaratynyn basa aıtty. Máselen, Semeı qalasyndaǵy №25 mektep pen Prırechensk mektebinde eńbek pániniń muǵalimi psıholog bolyp jumys istegen.

«Balalarmen jumys kóp jaǵdaıda úlgilik júıe boıynsha júzege asyry­lady, ár balaǵa jeke kózqaras qolda­nyl­maıdy. Kóptegen mektep psıholog­terinde oqýshylarmen jeke túzetý ju­mys­­taryn júrgizýge jaǵdaı jasal­maǵan. Kabınetter, materıaldyq-teh­nı­kalyq baza joq. Munyń bári bala­lardyń psıhologterge senimin tómen­detedi. Bizdiń oıymyzsha, jyl saıyn qomaqty qarjy bólinetin psıholog ma­mandarynyń biliktiligin arttyrý máse­lesine úlken mán berý kerek. Máselen, Bilim Foundation qory­nyń kámeletke tol­maǵandar arasyn­daǵy sýısıdtiń aldyn alý jónindegi 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa 1,3 mlrd teńge kóleminde qarajat bólin­gen. Úkimettiń málimetinshe, baǵdar­lamany iske asyrýdyń tıimdiligi 55,2%-dy qurady. Baǵdarlamany júzege asyrý bary­synda «táýekel» tobyna jatatyn 43 myńǵa jýyq jasóspirim anyqtaldy.

Biraq osy sanattaǵy adamdarmen jumys isteýde qoldanylatyn ádisterdiń tıimdiligine monıtorıng júrgizilmeıdi. Psıhologterdiń daıyndyǵy jetkiliksiz ekeni týraly derek te bar. Máselen, Qyzylorda oblysy prokýratýrasynyń tapsyrmasy boıynsha Ishki memlekettik aýdıt departamenti tekserý júrgizip, 2017 jyly 5 272 muǵalimniń oqýdan ótpegeni anyqtaldy. Olardyń bilim alýyna 5 mıllıon teńgeden astam qarajat qoǵamdyq qorǵa aýdaryldy», dedi J.О́mirálıev.

Sondaı-aq ol kámeletke tolmaǵandar isteri jónindegi komıssııalardyń jumy­syna da kóńili tolmaıtynyn aıtty. Mysaly, Nur-Sul­tan qalasynda Komıs­sııanyń 2020 jylǵa bekitilgen jumys jospary tolyq oryndalmaǵan. Al 2021 jylǵa múldem ázirlenbegen.

«Sol sııaqty Almaty, Mańǵystaý, Atyraý, Túrkistan jáne Shyǵys Qazaq­stan oblystarynda 2021 jylǵa jospar bolmaǵan. Barlyq óńirde komıssııalardyń quramy ýaqtyly jańartylmaıdy, olar osy aımaqta jumys istemeıtin adamdardan da turady. Sonymen qatar 2021 jyly mektep ınspektorlary ınstıtýty jo­ıylyp, qazir mektepterde kezekshilik joq ekeni belgili. Jumys aımaqtyq negizde júrgiziledi. Ýákiletti organdardyń du­rys jumys istemeýi balalardyń óz qıyn­dyq­tarymen betpe-bet qalýyna jáne problemalardy sheshýdiń jolyn tappaı qınalýyna sebep bolady. Kóbine olar óz suraqtaryna ınternetten jaýap izdeıdi.

Ýákiletti organdar jyl saıyn zańsyz mazmundaǵy, onyń ishinde sýısıdtik baǵyttaǵy paraqshalar men saıttardy anyqtap, buǵattaıdy. Tek jyl basynan beri 1160 saıt anyqtalyp, jabylǵan. Bul baǵyttaǵy belsendi jumysty jalǵastyrý qajet. Aıta ketý kerek, buǵan deıin Bas prokýratýra osyǵan qatysty Úkimet pen ýákiletti organdarǵa birqatar usynys engizgen bolatyn. Olardyń keıbireýleri ishinara júzege asyryldy. Máselen, buryn psıhologter ár aımaqtyń ákim­dik­teri bekitetin erejeler negizinde jumys istegendikten, mektepterdegi psıho­lo­gııalyq qyzmetterdiń jumys isteýiniń biryńǵaı erejelerin qabyldaý qajettigi usynyldy.

Oqý-aǵartý mınıstrligine Erejeni ázirleýdi jedeldetip, sondaı-aq psı­ho­logterdiń qyzmetin tıisti dárejede rettep, olardyń quqyqtyq mártebesin, ókilettikterin, sonyń ishinde zorlyq-zombylyq qurbandaryn, sondaı-aq ómirlik qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan balalardy anyqtaý mindetin belgileý qajet dep sanaımyz. Sondaı-aq pedagogterge, psıhologterge, tárbıeshiler men bilim berý uıymdarynyń qyzmetkerlerine, oqýshylardyń ata-analaryna ınternette taralatyn teris aqparattyń áserinen kórinetin kámeletke tolmaǵandardyń minez-qulqyn erte anyqtaý jáne áser etý ádistemesin nemese is-áreket algo­rıtmin ázirleý tıimdi bolar edi. «Psıho­logııa» jáne «Otbasy psıhologııasy» mamandyqtary boıynsha «bakalavrıat» nemese «magıstr» dárejesin bere otyryp, mamandar daıarlaýǵa arnalǵan bilim berý granttarynyń sanyn kóbeıtý qajet. Sonymen qatar bilim berý uıymdarynyń reıtıngin saqtaý úshin psıhologterdiń balalardy esepke almaýyna yqpal etetin erejelerdi qaıta qaraýdy talap etemiz», dedi J.О́mirálıev.

Bas prokýratýranyń málimetine sáıkes 2021 jyly kámeletke tolmaǵandar arasynda ózine qol jumsaý jáne sýısıdke oqtalý 21,5%-ǵa ósken. Osy jyldyń 6 aıynda kámeletke tolmaǵandar arasyn­da sýısıd 38,1%-ǵa jáne sýısıdke oq­talý 5,7%-ǵa azaıǵan. Qurylymdyq tal­­daý kórsetkendeı, sýısıdke beıim kele­tin kezeń – 13-17 jas aralyǵy. Bala­lar kóbine dál osy jasta óz-ózine qol jum­­saı­dy. Ásirese ózine qol jumsaýdy mek­­tep oqýshylary jasaıdy. Sýısıdke bar­­ǵan­­dardyń 70 paıyzdan astamy tolyq ot­ba­synda tárbıelengen. Ásirese mun­daı fak­tiler aýyldyq jerlerde jıi kezdesedi.

Zorlyq-zombylyq saldary...

Ishki ister mınıstrligi balalardyń ózine qol jumsaýynyń ár faktisin jeke tragedııa retinde qarastyrady. Ákim­shi­lik polısııa komıtetiniń tóraǵasy Aty­ǵaı Arystanov keltirgen derekterge súıen­sek, bıylǵy 6 aıdyń qorytyndysy boıyn­sha elimizde kámeletke tolmaǵandar ara­synda sýısıdten 64 jasóspirim qaı­tys bolyp, 155-i ózine túrli zaqym kel­tir­gen.

«Árbir osyndaı fakti boıynsha ishki ister organdary balalardy ózine qol jumsaýǵa ıtermelegen sebepterdi jáne oǵan qatysy bar adamdardy anyqtaý tur­ǵysynan sotqa deıingi tergeý-tekserý júrgizedi. Kámeletke tolmaǵandardy ózine qol jumsaýǵa jetkizý faktilerin ter­geý sapasyn arttyrý úshin jańa tásil­der men ádistemelik usynymdar ázirlendi. Qazirgi tańda tergeýshiler tergeý áre­ketteriniń negizgi kesheninen basqa, oqıǵa bolǵan jerdi tekserý, oqıǵanyń mán-jaıyn anyqtaý, balanyń jeke basyn, onyń ómirlik belsendiligin, qarym-qatynas sheńberi men múddelerin qosymsha zertteıdi. Jeke gadjetter, kompıýterlik tehnıka tekseriledi, áleýmettik jeliler men messendjerlerdegi qarym-qatynas sheńberi zertteledi. Sot kompıýterlik-tehnıkalyq saraptamalar taǵaıyndaıdy.

Budan basqa, balanyń psıhıkalyq jaı-kúıi jáne sýısıdtik minez-qu­lyq­tyń damý sebepteri týraly másele­lerdi sheshý úshin keshendi sot psıhologııalyq-psıhıatrııalyq saraptama, onyń ishinde qaıtys bolǵannan keıingi sa­raptama júrgiziledi. Alynǵan ólim týraly jaz­balarǵa sáıkes ony jazý kezinde avtorlyqty jáne psıhologııalyq jáne emosıonaldy jaǵdaıdy anyqtaý úshin sot-qoljazba saraptamalary taǵaıyndalady. 14 jasqa tolmaǵan kámeletke tolmaǵan adamnyń qatysýymen bolǵan barlyq tergeý áreketterine mindetti túrde psıholog tartylady. Kórsetilgen jastan joǵary mundaı mamandardy shaqyrtý tergeýshiniń qalaýy boıynsha júzege asyrylady. Biz is júrgizýdegi barlyq osyndaı qylmystyq ister boıynsha psıhologterdi mindetti túrde tartýǵa tapsyrma berdik», dedi A.Arystanov.

Spıker óz sózinde tergeý barysynda anyqtalǵan málimettermen bólisti. Soǵan sáıkes balalar sýısıdiniń negizgi sebepteri mynalar. Otbasynda ata-analarymen, týystarymen janjal – 13 (6,2%), jalǵyzdyq sezimi – 5 (2,4%), oqý ornyndaǵy janjal – 6 (2,9%), jaqyn adamyn joǵaltýy – 1 (0,5%), ózge de – 150 (jaýapsyz mahabbat, nashar úlgerim, aýrý) oqıǵa tirkelgen. Al 34 (16,3%) jaǵdaıda sýısıd sebepteri anyqtalmaǵan. Biraq quqyq qorǵaýshylar bul áreketter qylmystyq jazalanatyn áreket belgisi emes, otbasylyq jáne jeke qarym-qatynastyń áleýmettik-psıhologııalyq aspektisine ıe ekenin aıtady. Tergeý nátıjeleri boıynsha Qylmystyq kodekstiń 105-baby 3-bóligi boıynsha tirkelgen qylmystyq isterdiń 89 paıyzy qylmystyq quqyq buzýshylyq quramynyń bolmaýyna baılanysty is toqtatylǵan.

Osy oraıda Ulttyq komıssııanyń múshesi, advokat, quqyq qorǵaýshy, AU onlaın-quqyqtyq mektebiniń negizin qalaýshy Aıman Omarova Ishki ister mı­nıstr­liginiń osy máseledegi atqaryp jat­qan jumysyna syn aıtty. Onyń pikirine súıensek, quqyq qorǵaý organdary jas­ós­pirimderdi qylmystyq turǵydan tergep, qajetti psıholog mamannyń qyzme­tin durys baǵytta qoldana almaı otyr.

«Bul turǵydan alǵanda jaı ǵana psıhologtiń kómegi men qyzmeti jaramaıdy, jetkiliksiz. Naǵyz sot psıhologteri qajet», deıdi ol. Sondaı-aq Aıman Omarova bastaýysh synyptardan bastap balalar úshin «Meniń qaýipsizdigim» pánin, al ata-analar men muǵalimder úshin arnaıy baǵdarlamalar engizýdi usyndy.

«Birinshiden, ózine qol jumsaýdy basqa qyrynan qaraýymyz kerek. Áıtpese, balalardyń sýısıdiniń ósýin tómendetýge baǵyttalǵan barlyq shara oń nátıjege ákelmeıdi. Uzaq jyldar boıy zorlyq-zombylyq máselelerimen aınalysa otyryp, ózine qol jumsaý zorlyq-zombylyqtyń saldary degen qorytyndyǵa keldim. Osyǵan baılanysty ózine qol jumsaýdy zorlyq-zombylyqtan bólip qaraýǵa bolmaıdy. Bul máselege júıeli, strategııalyq kózqaraspen kelýimiz qajet. Zorlyq-zombylyq kóbinese oqý oryndary men úılerde kóp jasalady.

Sondyqtan oqý oryndarynda, ata-analarmen jumys isteý kerek. Qalaı? Aqparattyq-quqyqtyq kómek kórsetý jáne balalardyń «jedel jelilerin» qurý qajet. Munda bastaýysh mektep­ten bastap balalarǵa, ata-analar men muǵalimderge arnalǵan «Meniń qaýipsizdigim» sııaqty pándi engizýge bolady. Teledıdarda jy­nystyq zorlyq-zombylyqqa, qorqytýǵa jáne basqa da qubylystarǵa kóz jumýǵa bolmaıtynyn nasıhattap qana qoımaı, mundaı jaǵdaıda ne isteý kerek ekenin de aıtýymyz qajet.

Is-sharalar jan-jaqty, júıeli, tıimdi jáne naqty nátıjelerge baǵyttalǵan bolýy kerek. Árbir bala, árbir ata-ana jáne muǵalim zorlyq-zombylyq kórinisteri (sonyń ishinde psıhologııalyq, emosıonaldyq, qorlaý, kıberqorqytý jáne basqa da zorlyq-zombylyq túrleri), sondaı-aq jasyryný jáne basqa da teris qylyqtar úshin jaýapkershilikti bilýi men sezinýi kerek. Balany búkil problemamen betpe-bet qaldyrýǵa bolmaıdy», dedi A.Omarova.

Psıhologııa ınstıtýtyn qurý qajet

Oqý-aǵartý mınıstrligi memle­kettik organdardyń, jergilikti atqa­rýshy organdardyń jáne barlyq steık­hol­derlerdiń problemalardy sheshýdegi kúsh-jigerin biriktirýdi usyndy. «Mınıstrlik áleýmettik jelilerdiń ashyq jarııalanymdarynda depressııanyń belgilerin anyqtaıtyn jasandy ıntellektini paıdalanatyn pılottyq jobany iske qosýdy josparlap otyr», dep atap ótti Oqý-aǵartý vıse-mınıstri Ǵanı Beısembaev.

Sonymen qatar qazirde aýtodes­trýktıvti minez-qulyq belgileri bar balalardy anyqtaý jáne olarǵa kómek kórsetý úshin bilim berý júıesinde 8 myńnan astam pedagog-psıholog jáne 4 myńnan asa áleýmettik pedagog jumys isteıdi. Mektep psıhologteriniń qyzmetin ońtaılandyrý úshin mınıstrlik ata-anasynyń nemese zańdy ókilderiniń kelisimin eskere otyryp, bilim alýshynyń jaǵdaıyn psıhologııalyq-pedagogıkalyq dıagnostıkalaýdy kózdeıtin bilim berý uıymdaryndaǵy psıhologııalyq  qyzmet erejeleri jobasyn ázirleýge kirisken. Atalǵan is-sharalar COVID-19 pandemııasy kezeńinde tirkelgen balalar sýısıdteriniń ósýin toqtatýǵa jáne qysqartýǵa múmkindik bergen. Alǵash ret balalardyń quqyqtary men múddelerine júıeli monıtorıng júrgizýge jol ashqan, sonyń ishinde psıhologııalyq ál-aýqatty qamtıtyn Balalardyń hal-ahýal ındeksi qabyldanǵan. 61 joǵa­ry oqý orny «Pedagog-psıholog», «Psı­ho­log» mamandyqtary boıynsha maman daıar- ­­laıdy. Balalardyń quqyqtaryn qor­­ǵaý komıteti L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýra­zııa ult­tyq ýnıversıtetiniń bazasynda psı­ho­logııalyq qyzmet zerthanasy qurylǵan.

«Júıeli jumys júrgizilip jatyr, bul jalǵasa beredi. Biraq nátıjelerdi jaqsartý úshin ǵylymı tásildi tolyqtaı engizý qajet. Máselen, emhanalarda ata-analardyń baqylaýymen jasóspirimderge mindetti skrınıng (15 jas) jasaıtyn dıagnostıkalyq jáne psıhoterapııalyq qyzmet kórsetetin medısınalyq kabınetter jelisin keńeıtý qajet. О́zine qol jumsaý qaýpi bar balalarǵa kómek kórsetýdi bilikti medısınalyq mamandar – psıhıatrlar men sýısıdologter ǵana júzege asyrýy tıis ekenin naqty belgileý qajet.

Sonymen qatar ózin óltirý jaǵ­daı­laryn BAQ pen áleýmettik jelilerde jarııalaýda jaýapkershilik máselesin sheshý qajet. О́skeleń urpaqtyń depressııalyq kóńil kúıin anyqtaý boıynsha áleýmettik jelilerdegi jumysty kúsheıtý qajet. Osy maqsatta Ǵylym komıtetiniń granty aıasynda mınıstrlik áleýmettik jelilerdiń ashyq jarııalanymdaryndaǵy depressııa belgilerin anyqtaýda jasandy ıntellektini qoldanatyn pılottyq jobany iske qosýy kerek. Sondaı-aq EYDU jetekshi ınstıtýttary úlgisinde Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi janynan jeke Psıhologııa ınstıtýtyn qurý týraly máseleni qarastyrý qajet dep sanaımyz», dedi Ǵanı Beısembaev.

Sarapshylar elimizde balalardyń qıyn ómirlik jáne otbasylyq proble­malarǵa tótep bere almaıtyn strestik jaǵdaılarǵa daıyn emes ekenin aıtady. Ishki ister mınıstrliginiń málimeti bo­ıynsha ózine qol jumsaǵan balalardyń 69 paıyzy (144 jaǵdaı) tolyq otbasynda tárbıelengen. Shyn máninde, kámeletke tolmaǵandar ózine qol jumsaýǵa beıim, óıtkeni problemalaryn sheshýde qol­daý­shysyz qalatynyn aıtady sarapshylar. Ǵalym, eńbek quqyǵy salasynyń sarap­shysy Bıbigúl Nurasheva aldymen ata-analar balalardyń tárbıesine jaýap­ty bolýy qajet deıdi. Osy oraıda kúndelikti ýaqytynyń kóp bóligin jumysta ótkizetin ata-analardyń balalary qaraýsyz qalyp, ózderimen ózderi ómir súrip jatqanyn alǵa tartyp, jumys ýaqytyn qysqartýdy usyndy.

«Men 8 saǵattyq jumys kestesin qys­qartý qajet dep sanaımyn. Qazir Qazaqstanda ata-analardyń kóbi 12-14 saǵattan jumys isteıdi. Sondyqtan balalaryna ýaqyt taba almaı, tárbıesine kóńil bólmeıdi. Eger jumys ýaqytyn 5 saǵatqa deıin qysqartsaq, balalarǵa ýaqyt tabylar edi. Sýısıd máselesi de sheshi­ler edi. Pandemııa kezinde bárimiz úıde otyryp jumys istep, bárine úlgerdik. Jumys ta oryndaldy, úıdiń tirligi de bitti, balalarǵa da ýaqyt tabyldy», dedi B.Nurasheva.

Ata-analarǵa balalarmen senimdi qarym-qatynas ornatý qajettigin jetki­zý, balanyń depressııaǵa ushyraýynyń nemese qıyn ómirlik jaǵdaıdyń alǵashqy belgileri týraly habarlaý erekshe mańyzdy. Sarapshylardyń aıtýynsha, tek ata-ananyń nazary, qoldaýy jáne qamqorlyǵy balalardyń psıhologııalyq ál-aýqatyn jaqsartýǵa, daǵdarystyq jaǵdaıdan shyǵýǵa kómektesedi.

Sondaı-aq spıkerler dıagnostıkalyq jáne psıhoterapııalyq qyzmetter kór­setetin medısınalyq kabınetter jeli­sin keńeıtýdi, jergilikti atqarýshy organ­darǵa bilim berý uıymdarynyń qyz­metin baǵalaýdyń krıterıılerin psıho­logterdiń tıimdi qyzmetine áser etetindeı etip qaıta qaraýdy usyndy. Otyrysta Mem­leket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes alǵash ret Balany qýda­laýdyń (býl­lıngtiń) aldyn alý qa­ǵı­dalary ázir­lenip, ınternet jelisindegi zańsyz kontent­ke qarsy is-qımyl jó­nindegi normalar engizilgeni atap ótildi. Balalar amandy­ǵynyń ındeksi qa­byl­dandy. Bul bala­lardyń quqyqtary men múddelerine, onyń ishinde psıhologııalyq saýlyǵyna júıeli monıtorıng júrgizýge múmkindik beredi.

Otyrys sońynda Ulttyq komıssııa tóraıymy Aıda Balaeva óńirlik quzyrly organdardyń bul máselege qulyqsyz ekenin atap ótip, eskertý jasady. Osy oraıda, memlekettik organdarǵa birqatar tapsyrma berdi.

«Tolyq emes jáne kópbalaly otba­syndaǵy balalardy áleýmettik turǵyda mektep bolyp, qoǵam bolyp qoldaý qajet. Túrli úıirmelerge qatysýdy qamtamasyz etý – eń aldymen bilim berý uıymdarynyń, jergilikti atqarýshy organdardyń basty mindeti. Mektep psıhologteriniń qyzmetin ońtaılandyrý maqsatynda Oqý-aǵartý mınıstrliginiń daıyndap jatqan psıhologııalyq qyzmet ereje­lerin talqylaý jumysyna ata-analar qaýymdastyǵyn keńinen tartý qajet», dedi A.Balaeva.