Álemdik kınoóndiriste anımasııalyq fılmder jasaýǵa júzdegen mıllıon dollar jumsalady. Naryqta tabysty taýarǵa aınalǵan mýltfılmder óz shyǵynyn az ýaqytta áldeneshe ese artyǵymen aqtaıdy. О́ıtkeni suranys ta, sapa da, báseke de bar. Iá, anımasııalyq týyndylar balalardy qyzyqtyryp, ýaqytyn ótkizetin hám tanymdyq turǵyda jetildiretin tárbıelik qural ǵana emes, naryqqa shyǵatyn kórkem taýar syndy.
Elimizde qazaq ádebıetindegi avtorlyq jáne folklorlyq shyǵarmalardyń jelisi boıynsha jasalǵan mýltfılmder edáýir barshylyq. Desek te búgingi baldyrǵandar otandyq mýltfılmderge qyzyǵa ma? Keıingi ýaqytta oqtyn-oqtyn aýdarylyp jatqan sheteldik anımasııalyq fılmderdiń taqyryby qandaı? Jalpy, qazirgi mýltfılmderdiń sapasy syn kótere me?
Bıylǵy Balalar jylynyń qarsańynda atalǵan máseleler belgili bir deńgeıde sheshimin tapqaly otyr. Kúni keshe ǵana Mádenıet jáne sport mınıstri Dáýren Abaev Sháken Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılm» aksıonerlik qoǵamy janynan «Qazaqanımasııa» shyǵarmashylyq birlestigin qurý jumystary qalaı júrip jatqanyn baıandady.
«О́zderińizge belgili, jas urpaq tárbıesi anımasııamen tyǵyz baılanysty. Qazirgi tańda búldirshinderimiz batystan úzdiksiz kelip jatqan sheteldik ónimderdi qarap, tilimizge de, dilimizge de qaıshy mýltfılmderdi kóptep kórip jatqany jasyryn emes. Sol sebepti de biz ózimizdiń ulttyq qundylyqtarymyzǵa negizdelgen otandyq ónimderimizdiń órisin keńeıtýdi qolǵa alyp otyrmyz. Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń tikeleı bastamasymen «Qazaqanımasııa» birlestiginiń jumysyn iske qosý – eń aldymen, ulttyq anımasııany qoldaýdyń jańa júıesin qalyptastyrady. Árıne, aýqymdy jumysty birden jolǵa qoıý ońaı emes», dedi Dáýren Abaev.
Mınıstrdiń aıtýynsha, buǵan deıin anımasııalyq qanatqaqty jobalardyń ssenarıılerine baıqaý uıymdastyrylsa, qazir usynylǵan jobalardy irikteıtin saraptamalyq keńes qurylyp jatyr.
«Álemniń birneshe jetekshi anımasııalyq stýdııasynan sheteldik maman tartý arqyly, jyl sońyna deıin alǵashqy 10 qanatqaqty jobany kórermenge usynýdy kózdep otyrmyz. Osy jumystar arqyly ulttyq anımasııanyń básekege qabilettiligin arttyryp, ol ónimderdi úlken prokatqa shyǵarýdy josparlaımyz. Zaman kóshinen qalmaı, bilimdi de bilikti shyǵarmashyl jastarymyzdy qoldap, jańa ıdeıalar men tyń bastamalarǵa yńǵaıly alań jasaýymyz qajet. Aýdıtorııa suranysyn qanaǵattandyratyn sapaly kontent qalyptasyryp, sheteldik áriptestermen tyǵyz baılanys negizinde qazaq anımasııasyn halyqaralyq dárejege kóteremiz dep senemin», dedi mınıstr.
Eske salsaq, «Ulttyq rýhanı jańǵyrý» ulttyq jobasynyń «El rýhy» dep atalatyn ekinshi baǵytynda otandyq anımasııany damytý mindetteri qarastyrylǵan edi. Osyǵan oraı byltyr Mádenıet jáne sport mınıstrligi «Qazaqfılm» janynan «Qazaqanımasııa» birlestigi qurylyp, 40-tan astam mýltfılm men qazaqsha kompıýterlik oıyndar jasaý josparlanyp otyrǵanyn, anımasııalyq mektepterdiń ashylatynyn aıtqan bolatyn. Atalǵan jospar, mine, endi iske asqaly otyr.
«Qazaqanımasııa» birlestiginiń jumysy júıeli túrde jolǵa qoıylsa, mýltfılm jasaý óndirisi toqtamasa kerek-ti. Árıne, eń aldymen, óziniń bıýdjeti bolady, 5-10 jyldyq jospary da daıyn. Anımasııalyq fılm jumysy toqtamasa, osy saladaǵy mamandardyń da qoly bosamaıdy, izdeniste júredi, biliktiligi artady.
Qazaq mýltfılminiń klassıkasy – «Qarlyǵashtyń quıryǵy nege aıyr?» kúni búginge deıin kórermenniń júreginde saqtalǵan jyp-jyly estelikteı nostalgııalyq áser beredi. 1967 jyly túsirilgen Ámen Qaıdarovtyń bul týyndysy qazaq anımasııasynyń bastaýy boldy. Qarlyǵashtyń sımvoldyq mánin asqaqtatqan fılm kelesi jyly-aq Lenıngradta ótken Búkilodaqtyq festıvalda ekinshi júldege ıe bolyp, álem elderiniń ekrandarynda kórsetildi. Avtordyń odan keıin túsirgen «Aqsaq qulan», «Quıyrshyq», «Qojanasyr – qurylysshy» atty anımasııalyq fılmderi de qazaq mýltıplıkasııasyna olja bolyp qosyldy. Osy kezeńde otandyq mýltıplıkatorlar túsirgen grafıkalyq jáne qýyrshaq fılmderdiń sany júzden asty. Rejısser-sýretshiler J.Dánenov pen U.Qystaýovtyń «Alpamys batyr», «Aıdahar araly», E.Ábdirahmanovtyń «Tapqyshtar», «Boztorǵaı», B.Omarovtyń «Úsh sheber», «Qańbaq shal», T.Muqanovanyń «Jibek shashaq», «Qaıshy», Q.Seıdenovtiń «Tiginshi men aı», «Qadyrdyń baqyty» atty mýltfılmderi altyn qorǵa qosyldy.
Sońǵy on jylda bul sala janrlyq erekshelik pen jas kórsetkishine qaraı kontent óndirý, túrli taqyryptyq baǵyt pen stılderdi ıgerýde aıtarlyqtaı alǵa basty. Al keıingi jyldary otandyq anımatorlar kópshilikke «Qoshqar men teke», «Er Tóstik jáne Aıdahar», «Muzbalaq», «Qazaq eli» sııaqty kóptegen týyndy usyndy. Onyń ishinde Ulttyq kınony qoldaý ortalyǵynyń jobalary da bar. Búginde bul mýltfılmderdiń deni Balapan telearnasynan kórsetilip júr. Desek te balalarǵa usynylyp jatqan bul jobalar belgili bir deńgeıde nátıje kórsetkenimen, elimizde tolyqqandy qazaqtildi kontent qalyptastyra almaı keledi. Árıne, buǵan áser etýshi faktorlar kóp. Álqıssa.
Anımasııalyq mýltfılmder – ulttyq qundylyqtardy, salt-dástúr men tarıhty kórsetetin, jas balanyń sanasyna sińiretin birden-bir ıdeologııalyq qural. Iаǵnı bul qural arqyly kez kelgen taqyrypty, kez kelgen obrazdy nasıhattaýǵa bolady. О́mirdi endi tanyp jatqan balalarǵa anımasııalyq fılm usynýdyń qaýipti jaǵy da osy, deıdi rejısser Turdybek Maıdan.
«Anımasııalyq týyndylar qazaq qoǵamyna kelgeli beri – sonaý 1967 jylǵy «Qarlyǵashtyń quıryǵy nege aıyr?» mýltfılminen bastasaq, mine, jarty ǵasyrdan asty. Osy ýaqytta júzden asa fılm jasaldy. Iаǵnı qazaq anımasııasy kóptegen joldan ótti. Demek qazir bizde sheteldik mýltfılmdermen básekelese alatyn múmkindik bar. Jańadan qurylyp jatqan birlestiktiń alda atqarylar jumystary, árıne kóńil qýantady. Alaıda osy jylǵa josparlanǵan 10 qanatqaqty jobaǵa sheteldik mamandar shaqyrylmaq eken. Qazaqtyń tilin, dilin, salt-sanasyn túsinbeıtin sheteldik rejısserler ulttyq anımasııanyń damýyna qandaı úles qosa alady? Munda sheteldik mamannyń tájirıbesimen ǵana bólisý azdyq etedi. Mamandardy ulttyq rýhanııatqa da tárbıeleý kerek. Iаǵnı fılmniń tehnıkalyq sapasy men rýhanı áleýeti teń toǵysqanda ǵana otandyq sapaly ónim shyǵady», deıdi Turdybek Maıdan.
Sondaı-aq rejısserdiń aıtýynsha, qazir ózimizde de talantty mamandar jeterlik. Tipti shetelden tapsyrys alyp, jumys istep jatqan stýdııalar bar.
«Sol stýdııalarǵa múmkindik berip, qoldaý osy birlestiktiń moınyna artylmaq. Jasalar jumys ta atústi oryndalmasa eken deımiz. Anımasııalyq fılmderge qarjy bólingeni jaqsy, biraq oǵan qosa ýaqyt ta jetkilikti berilýi qajet. Josparǵa saı qysqa ýaqytta ótkizý degen, eń aldymen, fılmniń shalalyǵyna alyp keledi», deıdi ol.
Táýelsizdik jyldary elimizde kórkem óndiris salasy (ádebıet, teatr, kıno, anımasııa) belgili bir deńgeıde nátıjesizdik kúıinde boldy. Árıne, otyz jyldaǵy mádenıet pen ónerdegi jetistikterdi joqqa shyǵara almaımyz. Desek te qazir el rýhanııatyndaǵy ár salada júıesizdikten týyndaǵan úlken máselelerdiń bary anyq. Barlyǵyna kásibılik hám qarjylyq qoldaý jetispeıdi. Anımasııalyq fılm taqyrybynda da sol túıtkil. Iske asyrylyp jatqan jańa joba atalǵan salany júıelendirip, sapaly nátıjeler kórsetedi dep kútemiz. Qazirgideı óndiristik-tehnologııalyq sala qaryshtap damyǵan ýaqytta balalarǵa sapaly dúnıe kórsete alýǵa, tipti múmkindik kóp.