Jasóspirimder qylmysy azaımaı tur

Sarapshylardyń aıtýynsha, shamamen 10 shaqty jyl buryn jasóspirimder arasyndaǵy qylmystyń basym bóligi urlyq jasaý, qaraqshylyq shabýyl, múliktik qylmyspen qatysty edi. Asa aýyr qylmystar ilýde bireý bolmasa, jıi kezdespeıtin. Al qazirgi qylmys urlyq-qarlyqtan adam ómirine qaýip tóndirýge aýysty. Máselen, Aqtóbedegi oqıǵa halyqty shoshytqan edi.

Esterińizde bolsa, taıaýda anasyn óltirdi dep aıyptalǵan 16 jasar oqýshynyń soty bastaldy. Ol eki aı buryn kúdikti dep tanylǵan 18 jastaǵy jigitpen birge qamaýǵa alynǵan-dy. Tergeýshilerdiń málimetine sáıkes kúdiktiler 40 jastaǵy áıeldi óltirip, denesin balkonda jasyrǵan. Aqtóbe qalasy Almaty aýdanynyń prokýrory Jasulan Dáýlembaev aıyptalýshylar qylmys jasaǵany týraly tek birneshe kúnnen keıin ǵana habarlaǵanyn aıtady. Búginde ekeýi de kinásin moıyndap otyr. Jasóspirim qyzdyń eshqandaı týysy joq, anasymen jalǵyz ósken. Qylmystyń basty sebebi – oqýshy qyz ben mas bolǵan anasynyń arasynda týyndaǵan janjal. Jasóspirim qyz anasynan «bala kúninde kórgen qorlyǵy» esine túsip, birneshe jerden pyshaqtaǵan. Aıyptary dáleldense, jigit pen oqýshy qyz 20 jylǵa deıin bas bostandyqtarynan aıyrylýy múmkin.

«Qylmysqa baratyn jasós­pirimder – otbasynyń jaǵdaıy nashar, tárbıe kórmegen, júgensiz ketken balalar», deıdi pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent, psıholog Aısulý Tasymova. Osy oraıda bala taǵdyryna jaýapty ata-ananyń salǵyrttyǵy balalar qylmysyna jol ashqanyn ańǵarý qıyn emes.

«Ár balaǵa áke-sheshesi tıisti dárejede kóńil bólse, balalar tarapynan oryn alatyn qylmystyq isterdiń aldyn alýǵa bolady. О́ıtkeni ot­ba­syndaǵy keleńsiz jaǵ­daı­lar balaǵa teris áserin tıgiz­beı qoımaıdy. Ásirese mas­­kú­nemdikke salynyp ket­ken otbasynyń balasy qan­daı ómirge tap bolatynyn eles­­tetýdiń ózi qıyn», deıdi A.Tasymova.

Sarapshy jasóspirimderdiń qylmysqa barýynyń negizgi sebebi naqty maqsat-múddesi­niń joqtyǵy ekenin eskertedi. Sondaı-aq ata-analardyń kóp­shiligi jumysbastylyq sal­darynan balalaryna kóńil bólýge múmkindigi joq.

«Árbir ata-ana óz bala­synyń ómiri, taǵdyry úshin jaýapty. Osy jaǵynan al­ǵan­da, kemshilikter jeter­lik. Qazir otbasyndaǵy erli-zaıyptylardyń ekeýi de ju­mystan qoly tımeıdi. 8 saǵat­tan da kóp ýaqytyn jumysta ótkizetinder qanshama. Al bala qaraýsyz qalsa, ony qylmysqa ıtermeleıtin sebepter de aıaq astynan tabyla ketpeı me? Sondyqtan eldegi eńbek shartyna atap aıtqanda, 8 saǵattyq jumysty 5 saǵatqa deıin qys­qartýdy qarastyratyn ózger­týler engizý qajet dep sanaımyn», deıdi ǵalym, eńbek quqyǵy salasynyń sarapshysy Bıbigúl Nurasheva.

Psıhologııa ǵylymdarynyń doktory Balabek Saqtaǵanov jasóspirimderdiń quqyq bu­zý­shylyqqa jıi barýynyń túrli sebebi bar ekenin aıtady. Máselen, psıhologııalyq tur­ǵydan alǵanda jasós­pirimderdiń qylmysqa barýyna ıtermeleıtin negizgi sebepter otbasylyq qarym-qatynastyń álsireýine baılanysty. Sondaı-aq balasynyń qandaı nársemen aınalysyp júrgenin baqylaı almaý, jasóspirimderdiń kimdermen dos bolyp júrgenin bilmeý de áser etedi. Jasóspirimderdegi áleýmettik ómir týraly aq­parattyń jetpeýi, jas erek­shelik ózgeristerdiń de yq­paly bar. Kez kelgen nárse­ge senip qalý, elikteý qasıe­ti­niń joǵarylaýy, jetkin­shektik negatıvızm, ómirlik qundylyqtardyń áli tolyq qalyptaspaýy jastardyń boıynan tabylady. «Ata-analardyń balasyna qajetti zııatkerlik jáne adamgershilik tárbıeni bere almaýy da úlken ról oınaıdy. Tárbıe berý­ge ata-analardyń bilimi men dúnıetanymynyń jetispeýi. Osy máseleler jasós­pirim­derdiń qylmysqa barýyn jıilete túsedi»,  deıdi psıholog.

Statıstıkalyq derekterge súıensek, búgingi tańda el­de 6 716 565 otbasy bar. Onyń

2 416 364-i ǵana jaǵdaıy – jaq­sy otbasylar qatarynda. 873 974 myń otbasynyń jaǵdaıy – qanaǵattanarlyq, 1 156 815 otbasy daǵdarys jaǵ­daıynda ómir súrip jatyr.

890 432 otbasynyń jaǵdaıy – nashar (eń kóbi Almaty ob­ly­syn­da 106 247, Túrkistan ob­ly­­synda 85 985, ShQO-da 69 986 jáne Almaty qalasyn­da 77 738) jáne 1 378 980 otbasy erek­she baqylaýda tur. Al 625 myń bala az qamtylǵan otbasylarda turady, sony­men qatar 97 myń bala – erekshe balalar qatarynda. Atalǵan máli­metke qarasaq, elde jaǵ­daıy jaqsy otbasylardan qanaǵat­tanarlyq, nashar jáne daǵdarys jaǵdaıynda ómir súrip jatqan otbasylar­dyń sany basym. Sondyqtan jasóspirimder qylmysynyń jıileýi kóp.

Resmı málimet boıynsha osy jyldyń qańtar-mamyr aılarynda elde 574 kámeletke tolmaǵan jasóspirim quqyq buzýshylyq jasaǵan. Bul ótken jylmen salystyrǵanda 8,1 paıyzǵa kóp. Sonyń ishinde 38 kámeletke tolmaǵan jasóspirim teris qylyq kórsetse, 536-sy túrli deńgeıdegi qylmys jasaǵan. Máselen, 254 adam aýyrlyǵy ortasha, 225 adam – aýyr, 44 adam – ortasha aýyr, 13 adam asa aýyr qylmys tirkelgen. Kámeletke tolmaǵandar arasyndaǵy zań buzýshylyqtyń basym bóligi Almaty oblysyna tıesili (66 oqıǵa). Bul ótken jylmen salystyrǵanda 24,5 paıyz­ǵa artyq. Sonymen qatar Shy­ǵys Qazaqstan (50 oqıǵa), Qaraǵan­dy jáne Túrkistan oblys­tary (47 oqıǵa) da jasóspi­rimder qylmysy kóp aımaqtar qatarynda. Eń tómengi kór­setkish Soltústik Qazaqstan oblysynda (12 adam) tirkelgen.

Bas prokýrordyń orynbasary Jandos О́mirálıev bul máselege quqyq qorǵaý qyzmetkerleri de jaýapty dep esepteıdi. Osy oraıda ın­ternettiń de óskeleń urpaq­tyń qalyptasýyna óz áserin tıgizetinin tilge tıek etti.

«О́zderińizge belgili, 2021 jyly mektep ınspektorlary ınstıtýty joıylyp, qazir mektepterde kezek­shilik joq. Jumys aı­maq­tyq negizde júrgiziledi. Ýákiletti organdardyń durys jumys istemeýi balalardyń óz qıyndyqtarymen jalǵyz qalýyna jáne problemalardy sheshýdiń jolyn tappaı qalýyna yqpal etedi. Kóbinese olar óz suraqtaryna ınternetten jaýap izdeıdi. Sonymen qatar ınternettiń qazaqstandyq segmentindegi toptar jasóspirim aýdıtorııa­ny qyzyqtyrady. Osylaısha, teris áserin tıgizip otyr», deıdi J.О́mirálıev.

Áıtse de, bul baǵytta atqarylyp jatqan sharýalar jeterlik. Máselen, Bas Pro­kýratýra Úkimet pen ýáki­letti organdarǵa birqatar usynys engizgen kórinedi. Olardyń keıbiri ishinara júzege asyrylyp jatyr.

«Eń aldymen, profı­lak­tı­kalyq is-sharalardy jú­zege asyrý tártibin aıqyn­daıtyn quqyqtyq akt qabyl­­daý qajet. Máselen, 2019 jyly «Kámeletke tolma­ǵan­dar arasyndaǵy quqyq buzý­shy­­lyqtyń profılaktıkasy jáne balalardyń qadaǵalaýsyz jáne panasyz qalýynyń aldyn alý týraly» Zańy aıasynda «Medısınalyq-áleýmet­tik esepke alý» engizildi. Bul quqyq buzýshylyqtyń jeke profılaktıkasynyń jańa sharasy retinde qarastyrylady. Biraq ony oryndaý tártibi áli kúnge deıin iske aspaı keledi. Bul shara adamdardy medı­sına­lyq, psıhologııalyq, áleýmettik kómek kórsetý, be­ıim­deý jáne ońaltý maq­sa­tynda jasalady», deıdi J.О́mirálıev.

Sarapshy-ǵalymdardyń aı­­­­týynsha, qylmysqa barǵan jas­óspirimderdiń áreketteri­ne áleý­mettik turǵydan da kóptegen sebep yqpal etedi. Jasóspirimniń ózine, qoǵamǵa paıdaly ispen aınalyspaýy, bos ýaqytynyń kóptigi, kúni boıy bos júrý qylmystyq árekettiń alǵysharty sanalady. Qoly bos bala aınalasyndaǵy ortanyń keri yqpalyna tez túsedi. Ásirese ǵalamtordyń áseri orasan zor. Tańnan kesh batqanǵa deıin balalar ınternet jelisinde otyratyny jasyryn emes.

Quqyq qorǵaý salasynyń mamandary jasóspirimder qylmysy olardyń ózine qol jumsaýyna ákelýi múmkin ekenin alǵa tartady. Eldegi sońǵy jyldary balalar arasyndaǵy sýısıdtiń negizgi sebepterine qarasaq, basym bóligi otbasynda ata-analary, týystarymen arasyndaǵy janjaldarǵa baılanysty oryn alǵan.

«Ata-analarǵa balalarmen senimdi qarym-qatynas ornatý qajettiligin jetkizý, balanyń depressııaǵa ushyraýynyń nemese ómirlik qıyn jaǵdaıdyń alǵashqy belgileri týraly habarlaý erekshe mańyzdy. Tek ata-ananyń nazary, qol­daýy jáne qamqorlyǵy balalar­dyń psıhologııalyq ál-aýqa­tyn jaqsartýǵa, daǵdarys­tyq jaǵdaıdan shyǵýǵa kómekte­sedi», deıdi Bas prokýror­dyń orynbasary.

Qoryta aıtqanda, jasós­pirimder qylmysy kóbeımese, azaıar túri kórinbeıdi. Bul máse­leniń ońtaıly sheshimin tabý, shalys basqan jastardy túzý jolǵa salý – barsha qoǵam­nyń mindeti. Endeshe, oǵlan­darymyzdy qate qadam jasaýdan saqtandyrýǵa quqyq qorǵaý organdary ǵana emes, árbir azamat jaýapty bolýǵa tıis.