Shrı-Lanka saıasatyndaǵy sýnamı

Eldiń áskerı-áýe kúshteri 73 jastaǵy Gotabaıa Radjapaksanyń Maldıv aral­daryna ushqanyn rastady. VVS-diń habar­laýynsha olar Maldıv astanasy Male qalasyna tańǵy saǵat 3.00-de jetken.

«Konstıtýsııa erejelerine sáıkes jáne Shrı-Lanka úkimetiniń ótinishi bo­ıynsha Shrı-Lanka Áýe kúshteri búgin ta­ńerteń (sársenbi) prezıdentti, onyń áıe­lin jáne eki qaýipsizdik qyzmetkerin Maldıv araldaryna jetkizý úshin ushaq berdi», delingen habarlamada.

El prezıdenti ótken senbi kúni rezı­densııasyna halyq basyp kirgen soń 13 shil­dede qyzmetinen ketemin dep ýáde ber­gen bolatyn. Sodan keıin jasyrynyp, artynsha shetelge qashqan. VVS tarat­qan málimetke súıensek, Radjapaksa myrza Maldıv araldarynda qalmaıtynyn jáne úshinshi elge barýǵa nıetti ekenin málimdegen. Onyń aǵasy, Shrı-Lanka­nyń burynǵy qarjy mınıstri Bazıl Radjapaksa da elden AQSh-qa birjola ketýdi uıǵarǵan.

Shrı-Lanka halqy bul habardy esti­gennen keıin el astanasynda Kolombo kó­shelerine taǵy da mıtıngke shyqty. Kóp­shilik qalanyń basty alańy Galle Face Green-ge jınaldy. Bul kúni qara­paıym halyqqa mıkrofon usynylyp, tur­ǵyndar jyldar boıǵy jınalǵan janaı­qaıyn ortaǵa saldy. «Jeńiske jetýdi» kózdegen halyq urandatyp úki­met pen onyń kóshbasshylaryna qarsy shyqty. Keıbir demonstranttar jaýap­ker­­shilikten qutylýdy oılap qashyp ket­ken Radjapaksa myrzanyń is-áreketine ashý­lanyp, pikirlerin jasyrmady.

«Onyń jasaǵan áreketin orynsyz dep sanaımyz. Biz ony qaldyrǵymyz keledi. Aqshamyzdy qaıtarǵymyz kele­di! Barlyq Radjapaksan fermada ju­mys istetkizip, ashyq túrmege otyr­ǵyz­ǵymyz keledi. Sonda olar halyqtyń jaǵdaıyn túsiner edi», deıdi narazylyq tanytýshylardyń biri G.Nımal BBC-ge bergen suhbatynda. Al Reshanı Samarakýn ýnıversıtetiniń stýdenti burynǵy prezıdenttiń ketýi «bolashaqta ekonomıkalyq jáne áleý­mettik jaǵynan damyǵan elge aınala ala­tynymyzǵa úmit beredi», dedi.

Shrı-Lanka halqy keıingi onjyldyqta basynan keshken eń aýyr ekonomıka­lyq daǵdarysqa prezıdent Radjapaksa ot­basy men onyń úkimetin kinálaıdy. Soń­ǵy birneshe aı boıy turǵyndar elektr qýatynyń kúndelikti úzilýimen, janar-jaǵarmaı, azyq-túlik jáne dári-dármek syndy negizgi qajettilikterdiń tapshy­lyǵymen kúresip keldi. Elde avtobýs, poıyz jáne medısınalyq kólik se­kildi qajetti transporttarda janarmaı jetis­peýshiligi qatty baıqalǵan. Jergilikti sheneýnikterdiń aıtýynsha, janar-jaǵar­maıǵa shıkizatty ımporttaý úshin valıýta jetkiliksiz. Sonymen qatar ınflıa­sııa­nyń ósýi halyqtyń ashý-yzasyn týdyr­dy. Mektepter jabylyp, bılik ju­mys­ker­lerdi materıaldyq qajettilikterdi únem­deý maqsatymen úıden jumys isteýge shaqyrdy.

2009 jyly azamattyq soǵys aıaqtal­ǵan­nan keıin Shrı-Lanka syrtqy saýdany yntalandyrýdyń ornyna, ishki naryqty taýarlarmen qamtamasyz etýge basa mán berdi. Qazirgi ýaqytta Shrı-Lanka jyl saıynǵy eksportynan 3 mıllıard dol­lar­ǵa artyq ımporttaıdy. Sondyqtan elde shetel valıýtasy taýsylǵan. 2019 jyl­­dyń sońynda Shrı-Lankanyń valıýta­lyq qory 7,6 mıllıard dollardy qura­dy. Bul shamamen 250 mıllıon dollar­ǵa tómendedi. Eldiń bu­rynǵy prezıden­ti Gotabaıa Radjapaksa 2019 jyly engiz­gen memlekettik kiristi jylyna 1,4 mıl­lıard dollardan astam salyqty jap­paı qys­qartqany úshin synǵa qaldy. Osy­laısha, el daǵdarysqa ushyrady.

Sarapshylar Gotabaıa Radjapaksa­nyń Prezıdent bolyp turǵan kezinde, otstav­kaǵa ketpes buryn shetelge qashyp ket­kisi kelgenin aıtady. Sóıtip, ol jańa ákim­­shiliktiń jazasynan qutylyp ketkisi kelgen degen boljam bar.

Jalpy, Shrı-Lanka 1948 jyly Uly­brıtanııa bıliginen táýelsizdik alǵan bo­latyn. Úndistannyń ońtústiginde, Úndi muhıtynda ornalasqan. Eldegi 22 mıllıon halyqtyń 99 paıyzyn úsh etnostyq top – sıngaldar, tamılder jáne mavrler quraıdy. Shrı-Lanka prezı­dent basqaratyn ýnıtarly memleket sana­lady. Degenmen Mahında Radjapaksa otbasymen birge bılikti qolyna jıyp alǵaly birneshe jyldyń júzi bolǵan. Ol 2009 jyly sıngaldyqtar arasynda zor bedelge ıe boldy. О́ıtkeni onyń úkimeti jyldarǵa sozylǵan azamattyq soǵysta tamıldik separatıstik kóterilisshilerdi jeńgen-tuǵyn. Sóıtip, memleket basshy­sy laýazymyna qol jetkizdi. Sodan soń bılik tizginin sol kezde qorǵanys mı­nıstri qyzmetin atqarǵan aǵasy Gotabaıa qolyna aldy.

Uzaq ýaqyt boıy Shrı-Lankada ma­ńyzdy tulǵa sanalǵan prezıdent Gota­baıa Radjapaksanyń zańǵa qaıshy is-­áre­kett­erinen de halyq qulaǵdar. Qorǵa­nys mınıstri qyzmetin atqaryp turǵanda 2009 jyly aıaqtalǵan kóterilisshiler­ge qarsy daýly Tamıl soǵysynda áskerı operasııalardy basqarǵany bel­gili. Soǵys kezinde adam quqyqtaryn buzyp, sondaı-aq qarsy shyqqandar­dy qýdalady dep aıyptaldy. Biraq Gotabaıa Radjapaksa ózine taǵylǵan aıyptyń bárin árqashan joqqa shyǵarady.

Radjapaksa otbasy Shrı-Lanka memle­ketinde jıyrma jyl boıy ústemdik etti. Sıngaldyq býddısterdiń qoldaýymen Gotabaıa Radjapaksa 2019 jyly prezıdent bolyp taǵaıyndaldy. «Onyń taqtan ketýi ekonomıkanyń durys basqarylmaýyna jáne ómir súrý qunynyń ósýine ashýla­nyp, narazylyqqa shyqqan halyq úshin tamasha jeńis», deıdi sarapshylar.

Endi eldi qarjylyq kúıreýden shy­ǵarýǵa baryn salyp, jumys isteıtin úkimet qajet. Búginde eldegi ózge partııa­lar­dyń saıasatkerleri jańa úkimet qurý týraly aıtyp jatyr. Biraq ázirge olar ortaq mámilege kele alar emes. Sondaı-aq halyq olardyń sheshimin qabyldaı ma, joq pa, ol jaǵy da belgisiz.

Konstıtýsııaǵa sáıkes, eger prezı­dent otstavkaǵa ketse, onyń ornyn pre­mer-mınıstr atqarýy kerek. Premer-mı­nıstr parlamentte prezıdenttiń orynba­sary sanalady. Alaıda sarapshylar­dyń paıymdaýynsha, qazirgi premer-mı­nıstr Ranıl Vıkrmesınghe myrza ha­lyq ara­synda tanymal, bedeldi tulǵa emes. Narazylyq bildirýshiler ótken sen­bide onyń jeke rezıdensııasyn órtep jibergen-di. Degenmen Ranıl Vıkr­mesınghe jańa úkimetine jol ashý úshin otstavkaǵa kete­tinin málimdedi, biraq qaı ýaqytta eke­nin naqtylamady. Konstı­týsııalyq quqyq sarapshylary qazirgi parlament spıkeri Mahında Iаpa Abeıvar­dena pre­zıdent mindetin ýaqytsha atqa­rýshy laýa­zymyna eń yqtımal kandıdat retinde qarastyrylatynyn alǵa tartady. Biraq Abeıvardena da – Radjapaksalardyń odaq­tasy. Sondyqtan onyń bıligin halyq qoldaı ma, joq pa, belgisiz.

Prezıdenttiń mindetin ýaqytsha kim atqarsa da, oǵan parlament músheleri ara­synan jańa prezıdentti saılaýǵa 30 kún beriledi. Jeńiske jetken kandıdat Rad­japaksa myrzanyń qalǵan merzimin 2024 jyldyń sońyna deıin atqarady. Apta ba­synda eldegi oppozısııanyń negizgi je­tek­shisi Sadjıt Premadasa VVS-ge prezı­denttik saılaýǵa túsetinin aıtty. Biraq oǵan qoǵamdyq qoldaý jetispeıdi, buqara halyq saıasatkerlerge kúdikpen qaraıdy.

Osylaısha, ázirge partııalar bolsyn, oppozısııa músheleri bolsyn nemese Shrı-Lankadaǵy saıası ózgeriske túrtki bolǵan narazylyq qozǵalysynyń da eldegi kóshbasshylyqqa naqty kimdi usynaryn taba almaı dal.