Turar Rysqulov aýdanyna qarasty Sógeti jáne Mamaı eldi mekenderiniń turǵyndary taza sýdyń tapshylyǵyn kórip otyr. Qamyqqan halyqtyń jabyqqan kóńilin tabýǵa jyldar boıy jergilikti atqarýshy bılik qaýqarsyz bolyp kelgen.
Qaıyńdy aýyldyq okrýgine qarasty Sógeti eldi mekenindegi 65 aýlada 328 adam qonystansa, Mamaı eldi mekeninde 270 turǵyn bar. Birneshe kún boıy habarlasqan atalǵan eldi mekenderdiń turǵyndarynyń bir ǵana aıtar ýáji bar eken. «Ákimderdiń ýádesine toıdyq, olarǵa senýdi qoıdyq. Jyldar boıy qyzyl qurt aralasqan sý iship kelemiz. Onyń ózin 1-2 saǵatqa ǵana qosady. Máselemiz ońynan sheshimin tabar kún bar ma?», deıdi aýyl halqy.
Aýyl azamattarynyń arzýyn tyńdaý úshin atalǵan eldi mekenderge at basyn burdyq. Eki aýyldyń jaǵdaıy eki túrli eken. Sógeti aýylyna taqtaıdaı tegis jol buıyrypty. Eldi meken ishinde de jol tep-tegis. Al Mamaıda jaǵdaı múlde basqasha...
«Eldi mekende bas aýyrtatyn másele az emes. Onyń eń ózektisi – aýyz sý. Aýyl halqy tátti sý dep talaı ret ashy shý shyǵarsa da jaǵdaı ońalmaı tur. Jalpy, sý 150 metr tereńdikten shyǵady. Sýdy bir mezgil bir jarym saǵatqa ǵana qosamyz. Aýyl halqy qajetinshe alyp úlgergenimen, bóshkege jınaǵandyqtan borsyp ketedi. Bizge taýdyń sýy jetpeıdi. Sondyqtan baqsha ekken jurttyń kóbisiniń eńbegi zaıa ketip, baqshasy kúıip ketedi. Birneshe jyldyń bederinde ýáde berip keledi. «Áne bastaımyz, mine bastaımyz» deýmen ýaqyt syrǵyp ótip jatyr. Biraz ýaqyt buryn oblys ákimine shaǵymdanǵanbyz. Ondaǵylar aýdanǵa joldaǵan bolatyn. Aýdandyq ákimdiktegiler aýyldyq okrýg ákimdigindegi mamandarǵa «2023-2024 jyldary másele sheshimin tabady» degen syńaıda jaýap beripti. Taýdaǵy eki bulaqtan shyǵatyn sý araqashyqtyq jeti shaqyrym bolǵan soń jerge sińip ketedi. Osy másele sheshimin tapsa eken», deıdi Sógeti aýylynyń turǵyny Núrken Satybaldıev jaǵdaıdy túsindirip.
Sógeti shaǵyn aýyl bolǵanymen, halqy tynym tappaı tirshilik etedi. Eldi mekende medısınalyq ambýlatorııa, bastaýysh synyp mektebi, aýyldyq klýb bar. Seksenge jýyq bala besinshi synyptan bastap Qaıyńdy aýylyna qatynap bilim alady. Jergilikti jurt aýyz sý bolsa tirshiligimizdi dóńgelete túser edik degendi alǵa tartady. Rasynda da, sharýashylyqqa ıkemi bar jurtqa birinshi kezekte sý kerek ekeni túsinikti. Al aýyldaǵy sý munarasynyń jaǵdaıyn kórgenimizde jaǵa ustadyq. Búlingen qubyrdy arnaıy japsyrmalarmen bitep qoıypty. Shirigen qubyr ishinde ne bolyp jatqanyn kim bilsin...
N.Satybaldıevtiń aıtýynsha, tozyǵy jetken sý munarasyna ózi qarap otyr. Ýaqtyly dárileý jumystary júrgizilip turǵandyqtan, aýyl halqy taza sý tutynýda. «Ár úıde qudyq bolsa degen armanymyz bar. Aýdan ortalyǵyndaǵydaı táýlik boıy sý berilse, jurt rıza bolar edi» deıdi ol. Álbette, bul úshin aýyldaǵy ózekti másele sheshimin tabýǵa tıis. Ol halyqqa sýdy molynan bergisi kelse de, munaranyń shamasy bir jarym saǵatqa ǵana jetedi eken. Bir qyzyǵy, mundaǵy qudyqtan halyq ta, mal da sý iship jatyr... Esek arbamen sý tasyǵan jurtty kórgende, ótken ǵasyrǵa sapar shekkendeı kúı keshtik. Uzyn sonar kezekke turǵan halyqtyń da júıkesi tozǵan...
«Bizdiń aýyl ákimdiktegilerge salyq úshin ǵana kerek sııaqty. Myna sý munarasy da, taýdaǵy sý da eshkimge kerek emes», deıdi N.Satybaldıev ashynyp.
Sógetiden shyqqannan keıin Qaıyńdy aýylyna bardyq. Aýyldyq ákimdik mamandaryna jolyqqanymyzda olar da máseleniń 2023-2024 jyldary sheshimin tabatynyn aıtty. Alaıda halyq: «Biz ondaı ýádeden sharshadyq. Másele tolyq sheshilmeıinshe talap ete beremiz», deıdi.
Qaıyńdydan keıin Mamaı aýylyna attandyq. Sógetiniń joly taqtaıdaı tegis bolsa, munda shaǵal tóselgenimen, asfalt jabyndysy jabylmapty. Jergilikti atqarýshy bıliktiń aıtýynsha, Mamaı aýylyndaǵy aýyz sý máselesi sheshimin tapqannan keıin ǵana jol salý jaǵy qarastyrylmaq. Aýylǵa kelgenimizde qudyq basyndaǵy halyqpen birge tórt túliktiń tóresi jylqylar da júrgenin baıqadyq. Sý aqqan sátte elden buryn sol jylqylar shólin basty. Bir sózben aıtqanda, bir qudyqtan halyq ta, mal da birge sý iship otyrǵanyn taǵy da kóz kórdi.
«Osy aýylǵa kelin bolyp túskenime otyz úsh jyl bolypty. Sodan beri sý tasýmen kelemin. Kóshede bir ǵana jerde sý aǵady. Sosyn úsh-tórt úıdiń aýlasynda qudyq bar. Sol úılerge baryp, ákelep, kókelep, talasyp sý alamyz. Tilin tappasań eshkim úıine kirgizbeıdi. Alǵan sýdy malǵa beremin, qalǵanymen ydys-aıaq, kir-qońdy jýamyz. Únemdep otyryp, ázer degende jetkizemiz. Osy tirshilik kúnde qaıtalanady. Aýylda jumys joq bolǵan soń balalar qalaǵa ketken. Kúıeýim bir mekemeden qaraýyldyq jumys tapqan. Qysqasy, sýdy ózim tasımyn. Aýlamyzda sarqyrap tursa, basqa aýyldardyń turǵyndary sekildi biz de kókónis eger edik. Qazir qymbatshylyq qos búıirden qysyp turǵan shaqta óz aýlańnan tabıǵı ónim alǵan áldeqaıda paıdaly ǵoı. Oǵan shama jetpeıdi.
Jyl saıyn ýlap-shýlap osy máseleni jyrlap júrmiz. Qaıbir jyly sý munarasyna jóndeý jumystaryn júrgizemiz dep qarjy bólipti. Sondaǵy tyndyrǵany munarany birneshe metr ári jyljytyp qoıǵan. Sonymen is bitken. Buzylǵan kezde jóndep beredi, boldy. Iship otyrǵan sýymyzda qyzyl qurt bar. Sol sebepti qaınatyp, muzdatqyshqa salyp salqyndatyp ishemiz. Ákimder kelip esep bergen kezde aldymen sý tartyp, sosyn joldy jóndeıtinderin aıtqan edi. Ondaı ýádeni estı-estı qulaǵymyz jaýyr boldy. Aýyl ákimi aýdandaǵylardyń aıtqanyna senip, bizge solardyń sózin jetkizetin shyǵar. Alaıda ýáde oryndalýymen qundy ǵoı», deıdi Mamaı aýylynyń turǵyny Lázzat Shildebaeva ashynyp.
Bul aýyldaǵy kórinis Sógetidegige uqsas. Sý berilgen sátten bastap esek arbasyna otyrǵan jurt «kóne kóligimen» qudyqqa qaraı asyǵyp barady. Bir saǵat bederinde olarǵa sýdan basqa eshqandaı qyzyq joq. Sodan keıin ǵana aptyǵyn basady.
«Áı, aınalaıyn, men qazir alpys bes jasqa keldim. Es bilgeli tátti sýdyń ashy aıqaıyn estip kelemiz. Bizdiń aýylǵa tiri jýrnalıst kelgenin endi kórip turmyn. Qansha ákim kelip, qansha ákim ketpedi? Báriniń aıtatyny: «Boldy, máseleni sheshemiz». Biraq nátıje joq. Ýádeni aýdannyń ǵana emes, oblysty basqarǵan basshylar da úıip-tógip jatady. Bári solar aıtqandaı bolsa, bizdiń eldi meken úlgili aýyl bolyp keter edi. Sý munarasynyń qubyry da elý jasqa kelip qaldy. 1974 jyly qoıyldy ǵoı. «Elý jylda el jańa» dep jatamyz. Alaıda bizdiń munaramyzdyń qubyry jańarmaı-aq qoıdy.
Men mektepte muǵalim bolǵan adammyn. Bilim oshaǵyna sý júrgizemiz degen kezde qubyrdyń ishi úgitilip jatty. Sol kezde qubyr ishindegi temir qoqystardan sý júrmeıtinin, polıetılen qubyr keregin aıttym. Ol shirimeıdi. Solaı toqtattym. Aqshany bosqa shashýǵa bolmaıdy. Sýdan maıda qyzyl qurt shyqqan soń hlor salyp turamyz. Ýaqytpen qosady. Bir saǵatta úlgersek úlgerdik, áıtpese, sýsyz qalamyz. Ákimderdiń búıregi Sógetige bura ma, áıteýir kórshi aýylda jol bar, bizde ol da joq. Olardyń jas jigitteri pysyq.
Aýyl halqy aýyl ákimderiniń myqty bolǵanyn qalaıdy. Eshkimdi jaman deýge bolmaıdy. Biraq myqty mamandy maqtaǵanda turǵan eshteńe joq. Aıbek Ábish degen jigit aýyl ákimi bolǵan kezde kóp jumys istedi. Kóshege jaryqty sol ornatty. Aqyrtóbe aýylynda júrgen kezinde de kóp tirlik tyndyrdy. Barlyq ákim sondaı bolsa, shirkin.
Qysqasy, aýyldaǵy aýyz sý máselesimen aýdan ákimderine barsaq, «qatyramyz» deıdi. Sol qatqan kúıinde áli erimeı tur. Sońǵy ret bes adam barǵanbyz. Aýdan ákimi qyrýar jumys atqaryp jatqanyn aıtyp jipke tizdi. Biraq ol jumystardyń bizge qajeti joq. Jobalyq-smetalyq qujaty jasalǵanyn aıtyp, arqamyzdan qaǵyp shyǵaryp saldy ǵoı. Aýylda ınternet joq, sý joq, jol joq», deıdi aýyl aqsaqaly Nurlan Ábdiqulov.
Sońynan Qulan aýylynda ornalasqan aýdandyq ákimdikke bas suqtyq. Aýdan basshysy Ernar Esirkepov issaparda júr eken. Biz aýdandyq turǵyn-úı kommýnaldyq sharýashylyq, jolaýshylar kóligi jáne avtomobıl joldary bólimi basshysynyń mindetin atqarýshy Jasulan О́mirqulovpen jolyǵyp, máseleniń mánisin suradyq.
«Mamaı men Sógeti aýyldary boıynsha aldyńǵy jyly jobalyq-smetalyq qujat ázirlegenbiz. Qazirgi tańda memlekettik saraptamada jatyr. Osy aıdyń aıaǵynda nemese kelesi aıdyń basynda memlekettik saraptamadan shyǵady. Odan keıin biz respýblıkalyq bıýdjetten qarajat surap, respýblıkaǵa usynamyz. Kelesi jyly qarjy bólinse, sol kezde birden jumysty bastaımyz. Ári ketkende 2024 jyly jumysty qolǵa alamyz. Bári de qarajatqa baılanysty ǵoı. Qysqasy, eki aýylda 2023 nemese 2024 jyly aýyz sý bolýy kerek. Ol kezde atalǵan aýyldarda aýyz sý táýlik boıy beriledi. Sonymen qatar aýyz sý júıesi júrgizilmeıinshe, jol máselesi sheshilmeıdi. О́ıtkeni sý máselesi sheshilgen soń jol salynsa, kóshelerdiń talqany shyǵady. Tıisinshe, qosymsha shyǵyn ketedi. Bul máseleni halyqqa myqtap túsindirdik», deıdi ol.
Talaı ákimniń aldyn kórgen aýyl jurty sońǵy ret aýyz sý máselesimen oblystyń burynǵy basshysy Berdibek Saparbaevtyń, jaqynda ǵana basqa qyzmetke aýysqan aýdannyń burynǵy ákimi Erbolat Sadyrqulovqa barǵandaryn aıtady.
«Oblysqa da, aýdanǵa da basshylar jańadan kelgenin bilemiz. Olar da bizdiń aýyldyń máselesine zer salsa eken. Aýdan tizginin qolǵa alǵan Ernar Esirkepov jergilikti azamat. Bizdiń aýdandy kim basqarmady? Endi Ernar Esirkepov týǵan jerine kelgen soń bizdiń ótinishimizdi aıaqasty etpeıtin shyǵar. Alpys jyl boıy aýyz sýdyń zardabyn shekken halyq oblystyń jańa basshysy Nurjan Nurjigitovke senim artady. Máselemizdi sheshe almasa, olarǵa syn», deıdi turǵyndar.
Aýyl halqynyń tilegi sheneýnikter aıtqan ýaqytta sheshimin taba ma, álde alpys jyl boıy jalǵyz qudyqtan talasa sý tasyǵan halyq taǵy da uzaq ýaqyt máselemen betpe-bet kele me? Qalaı bolǵan kúnde de Mamaı men Sógeti aýylyndaǵy ótkir másele nazarymyzdan tys qalmaq emes.
Jambyl oblysy,
Turar Rysqulov aýdany