Soltústik Koreıa taǵy da álem nazarynda

Associated Press taratqan málimetterge sáıkes, Kım Chen Yn Koreı soǵysynyń aıaqtalǵanyna 69 jyl tolýyna oraı ardagerler aldynda sóılegen sózinde Soltústik Koreıa ıadrolyq kúshterin bir arnaǵa toǵystyryp, AQSh-tyń shabýylyna kez kelgen ýaqytta toıtarys berýge  daıyn ekenin aıtqan.

«Bizdiń qarýly kúshterimiz kez kelgen qaqtyǵysqa jaýap berýge tolyq daıyn, ıadrolyq kúshterimiz de dál ári jyldam qımyldap óz mıssııasyn atqarmaq», dedi Soltústik Koreıa kóshbasshysy. Sonymen birge Kım Chen Yn Ońtústik Koreıa úkimeti men onyń prezıdenti Iýn Sok Iolǵa eskertý jasaǵan. Eger Ońtústik Koreıanyń qarýly kúshteri qarsy kelse, Seýl men onyń áskerleriniń kózi joıylady dep ses kórsetti. Sondaı-aq ol buǵan deıin Seýlde birneshe ret ázirlenýi talqylanǵan Kill Chain zymyranyna qarsy áreket etý platformasy qurylatynyn atap ótti.

Yonhap agenttigi Soltústik Koreıa kóshbasshysy osy jyldyń mamyr aıynda bılikke kelgen Ońtústik Koreıa prezıdenti Iýn Sok Ioldy atymen birinshi ret atap otyr deıdi. Iýn Sok Iol – Ońtústik Koreıa prezıdenti bolyp saılanar aldynda ulttyq qaýipsizdikke qatysty qatań ustanymǵa ıe bolǵan tulǵa. Ol Soltústik Koreıa qaýip-qaterlerine qarsy eliniń qaýipsizdik qyzmetine aldyn ala soqqy berý úshin ásker daıyndaýǵa ruqsat bergen. Amerıka Qurama Shtattary «res­pýblıkanyń irgeli múddelerin» óreskel buzyp, al Ońtústik Koreıa KHDR áskerı qýatynyń bir bóligin «joıýǵa» umtylady degen pikirin bildirdi KHDR basshysy.

«Seýl Soltústik Koreıaǵa «aldyn ala soqqy berý» jáne onyń áskerı áleýe­tiniń kem degende bir bóligin beıta­rap­tandyrýǵa úmittenetin bolsa, qatelesedi», dep qaıtalady Kım Chen Yn. 

Koreı soǵysynyń aıaqtalýynyń mereıtoıy – KHDR-dyń ulttyq merekesi. Koreı túbegindegi urys 1950 jyly 25 maýsymda bastalyp, 1953 jyly 27 shildede atysty toqtatý kelisimimen aıaq­talǵan bolatyn. Ońtústik Koreıany AQSh bastaǵan 17 memlekettiń koalı­sııasy qoldady, al Soltústik Koreıa ja­ǵynda Qytaı, Keńes Odaǵy jáne kom­mý­nıstik júıeniń birneshe eli, sonyń ishinde Chehoslovakııa men Germanııa Demokratııalyq Respýblıkasy boldy. Koreı soǵysy bitimmen aıaqtalsa da, Sol­tústik Koreıa Amerıka Qurama Shtattaryn únemi jeńdik dep málimdep keledi. Elde jyl saıyn atap ótiletin Jeńis kúni áskerı sherýlermen, otshashýlarmen jáne ulttyq bılerimen atap ótiledi.

Shyndyǵyna kelgende, birqatar el Soltústik Koreıa jetinshi ıadrolyq synaqqa daıyndalýy múmkin dep alań­daýshylyq tanytyp otyr. О́ıtkeni maýsym aıynda AQSh tarapy Phenıan mundaı synaqty kez kelgen ýaqytta ótkize alatynyn eskertip, oǵan kúmán­danbaý qajetin aıtqan bolatyn. Sondaı-aq Batystyń birneshe medıasy qazir Pýngerı polıgonynda naýryz aıynan bastap daıyndyq jumystary júrgizilip jatqanyn habarlady. Eske salsaq, Sol­tústik Koreıa sońǵy ret ıadrolyq synaqty 2017 jyly ótkizdi.

Búginde «Koreı túbegindegi shıelenis kúsheıip keledi», deıdi sarapshylar. AQSh-tyń Soltústik Koreıadaǵy arnaıy ókili Sýng Kımniń resmı málimeti de Soltústik Koreıanyń áleýetin aıqyndaı túsedi. Ol 2019 jyly 25 zymyran, al bıyl buryn-sońdy bolmaǵan 31 zymyran sy­nalǵanyn aıtady. Al VVS jarııalaǵan aqparat boıynsha maýsym aıynda Ońtústik Koreıa Soltústik aǵaıyndaryna jaýap retinde óziniń segiz zymyranyn ushyrǵan.

Keıbir sarapshylar Kım Chen Ynnyń Koreı túbegi «soǵys sheginde» degen eskertýi óte qorqynyshty kóringenimen, onyń múmkin nárse ekenin aıtady. Bir jaǵynan Phenıan AQSh prezıdenti Djo Baıden bılikke kelgennen keıin Vashıngtonmen aradaǵy kelisiminiń joqtyǵyna óte narazy. Sarapshylar onyń Ońtústik Koreıaǵa qatysty aıt­qan sózi de Ońtústik Koreıanyń jańa pre­zıdenti Iýn Sok Iolǵa qanshalyqty ashýly ekenin kórsetetinin alǵa tartady.

«Biz Soltústik Koreıanyń tehno­lo­gııasyn baǵalamaımyz jáne qazirgi ýaqytta olar zardap shegip jatyr dep oılaımyz. Shyndyǵynda, Soltústik Koreıa óziniń áskerı áleýetin biz oıla­ǵannan da tezirek arttyryp jatqany sózsiz», deıdi Ońtústik Koreıa áskerı-teńiz kúshteriniń burynǵy qolbasshysy, professor Kım Dong Iýp VVS-ge bergen suhbatynda.

Ǵalym osy jyldyń 5 jáne 10 qań­tarynda Phenıan «gıpersonıkalyq syrǵanaý kóligi» (HGV) men «manevrli kólik» (MARV) dep atalatyn áýe tehnı­kalaryn sátti synaqtan ótkizgenin aıtty. Al bul Soltústik Koreıanyń Amerıka men Japonııanyń aımaqta ornalastyryp jatqan qymbat ári kúrdeli zymyranǵa qarsy qorǵanys júıelerin jeńe alatyn tehnologııalardy damytyp jatqanyn bildiredi.

«Phenıan maqsaty zymyranǵa qarsy qorǵanysty aınalyp ótetin, manevrligi joǵary jáne Amerıka Qurama Shtattary úshin anyqtaý bylaı tursyn, aldyn alý qıynyraq bolatyn qarýdy jasaý ekeni anyq. Olardyń kózdegeni – shabýyl jasaý emes, qorǵanys. Sondyqtan bul el ártaraptandyrylǵan kedergilerge qa­bi­letti tehnologııalardy qamtamasyz etýge tyrysady», dep qosty Kım Dong Iýp.

Sonymen qatar Ońtústik Koreıa­nyń Pýsan qalasyndaǵy Donseo ýnı­ver­sıtetiniń professory Braıan R.Maıers Phenıannyń ıadrolyq jáne zymyrandyq baǵdarlamalary boıynsha áldeqaıda ambısııalyq maqsaty bar dep esepteıdi. Onyń paıymdaýynsha, Soltústik Koreıa óziniń arsenalyn Ońtústik Koreıamen beıbit kelisimge otyrý jáne Koreı túbe­ginen AQSh áskerin shyǵarýǵa paıda­lanýdan úmittenedi. Osydan keıin ǵana KHDR ońtústiktegi kórshisin baǵyndyrý erkin bolady dep oılaýy múmkin ekenin alǵa tartady.

Endi bir sarapshylar tarıhqa kóz júgirtip, buǵan deıin Vashıngton Phenıannyń nazaryn aýdarý úshin qarý salasynda daǵdarys týdyrǵanyna toqtalady. Sondyqtan KHDR osy áre­ketti taǵy da qaıtalaýy múmkin ekenine alańdaýly.

«Kım Chen Yn qazir zymyran synaq­taryn barynsha arttyrǵysy keledi. Sodan soń ol Djo Baıdendi naqty jol kartasyn usyna otyryp, baıypty kelis­sózderdi bastaýǵa ıtermelegisi keledi. Degenmen Djo Baıden Kım Chen Yndy tıran dep ataǵany belgili. Meniń oıymsha, ol Kım myrzamen kelisimge kelip, saıası jaǵynan utatyn paıdasy shamaly», dep pikir bildirdi Ońtústik Koreıanyń Ulttyq qaýipsizdik jónindegi konsýltatıvtik keńesiniń múshesi, professor Kım Ion Djýn.

Sarapshylar Soltústik Koreıanyń belgili bir elderge qaqtyǵys týdyrýy, qalypty nárse dep esepteıdi. О́ıtkeni muny 2010 jyly Phenıan Ońtústik Koreıa Áskerı-teńiz kúshteriniń «Chhonan» korvetin sýǵa batyrǵanda, sodan keıin birneshe aı ótken soń Ońtústik Koreıanyń shetki araldarynyń birin bombalaı bastaǵanynan ańǵarǵanyn jetkizdi.

«Sondaı-aq 2017 jyly Soltústik Koreıa Japonııanyń ústinen uzaq qashyqtyqtaǵy zymyrandardy atyp, Gýamǵa shabýyl jasaımyz dep qorqyt­qanyn da bilemiz. Sondyqtan osyǵan uqsas jaǵdaılarǵa tap bolýymyz ábden múmkin. Aldaǵy aılarda taǵy da uq­sas nárseni kórýimiz múmkin», dedi Ha­lyq­aralyq beıbitshilik úshin Karnegı qorynyń ókili Ankıt Panda.