Álem kelbetin ózgertken taqtatas revolıýsııasy

Tereń zertteýlerin jalǵastyra otyryp, Daniel Yergin The New Map: Energy, Climate and the Clash of Natons («Jańa karta: energetıkalyq resýrs­tar, klımat jáne memleketter qaqty­ǵysy») atty 2020 jyly Nıý Iorkte basy­lyp shyqqan jańa kitabynda sońǵy onjyldyqta AQSh-ta oryn alǵan taq­tatas revolıýsııasyn ǵana emes, jahan­dyq klımattyń buzylýy týraly da oı tolǵaıdy. Sondaı-aq álemdik geosaıa­sattaǵy básekelestik pen memleketter arasyndaǵy qaqtyǵystardyń adamzat bolashaǵyn qaıda aparyp tireıtini jaıly da tereń pikirlerimen bólisedi. Sondyqtan avtordyń tilge tıek etken bul týyndysy – munaı-gaz salasynyń kásibı mamandary úshin ǵana emes, sonymen qatar álemdik geosaıasatqa nemquraıdy qaraı almaıtyn kez kelgen oqyrmanǵa da taptyrmaıtyn aqparat kózi.

Avtor aıtpaqshy, sońǵy bir jarym ǵasyrdaǵy álem kartasyn munaı-gaz ındýstrııasynsyz elestetý múmkin emes. Sosyn, 2009 – 2019 jyldar aralyǵynda oryn alǵan makroekonomıkalyq úderisterdiń jahandyq energetıkalyq naryq kartasyn kúrt ózgertip jibergeni de daýsyz. Álgi úderisterdiń eń bastysy AQSh-ta jappaı óris alǵan taqtatas gazy men munaı ónimderiniń óristeýi bolsa, ekinshisi – jańǵyrmaly energııa kózderiniń qarqyndy damý dınamıkasy. Úshinshisi – joǵaryda atap ótkendeı, ja­handyq klımattyń buzylýy, al tór­tinshisi – alpaýyt memleketterdiń ener­getıka salasyn qarjylandyrýǵa baǵyt­talǵan saıası belsendiligi men sol memle­ket­ter arasyndaǵy básekelestikten týyn­daǵan qyrǵı-qabaq soǵystardyń beleń alýy.

Avtordyń túıindeýinshe, sońǵy onjyl­dyqtaǵy AQSh, Reseı, Taıaý Shyǵys jáne Qytaı memleketteri arasyn­daǵy saýda-ekonomıkalyq jáne geosaıası qarym-qatynastar birinshi kezekte sol mem­le­ketterdiń munaı-gaz eksporty men ımportyna qanshalyqty táýeldi ekendigi tóńireginde órbigen. Sáıke­sinshe, ekinshi kitabynda D.Ergın sol irgeli memleketterdiń ishinde, keıingi onjyl­dyqta ásirese, AQSh-tyń munaı-gaz ım­portynan birjolata arylyp, munaı-gaz ónimderin eksporttaýshy eń iri der­javaǵa aınalǵanyn alǵa tartady. Qytaı tarapynyń, kerisinshe, munaı men gaz ónimderine degen suranysynyń kúrt ósip ketkendigin, sondaı-aq osy úderisterdiń geosaıası salmaǵy men ekonomıkalyq saldaryn tereń saraptaýǵa tyrysqan.

Osy turǵydan kelgende, AQSh-taǵy taqtatas revolıýsııasy, ásirese sol kezdegi tabıǵı gaz óndirisiniń kóshbasshysy ári álgi strategııalyq shıkizatty Eýropaǵa iri kólemde eksporttaýshy Reseı úshin úlken synaqqa aınalǵany anyq baıqa­lady. Munyń naqty dáleli retinde D.Er­gın 2013 jyly Peterbýrgte ótken halyq­aralyq ekonomıkalyq forýmda bir jýr­nalıstiń Reseı prezıdentine: «Reseıdiń ekonomıkasyn ártaraptandyrý múmkindigi qandaı? Reseıdiń energııa eksportyna táýeldiligin qalaı azaıtýǵa bolady? Shyǵys Eýropada taqtatas gazyn óndirý týraly ne oılaısyz?» degen suraqtaryna Vladımır Pýtınniń ashýǵa býlyǵyp: «Taqtatas gazy sý men topyraqty las­taıdy jáne ol qorshaǵan ortaǵa asa qaýipti», dep, short kesip, kelte jaýap qaıyrǵanyn alǵa tartady. Pýtınniń bul qylyǵynan forýmǵa qatysýshylar AQSh-qa shash-etekten paıda ákelgen taqtatas revolıýsııasyyń Reseı prezıdentiniń shymbaıyna tiken bolyp qadalǵanyn anyq baıqaǵan.

D.Ergınniń pikirinshe, munaı men gaz ónimderin ımporttaý búgingi Qytaı­d­yń ekonomıkalyq ósiminiń irgeta­syna aınalǵan jáne avtordyń olaı deýiniń jóni de bar. О́ıtkeni 2009 jyly Qytaı álemdegi eń iri energııa tuty­nýshy memleketke aınalyp, AQSh-tan asyp túsken. D.Ergın keltirgen ózge derek­terge qaraǵanda, búgingi Qytaı álemde óndiriletin energııa qorynyń 25 paıy­zyn tutynyp otyr. Sondaı-aq atom energııasynyń damýyna jáne jańǵyr­maly energııa kózderiniń kóbeıýine qara­mastan, Qytaıdaǵy energııanyń 90 paıy­zy, negizinen, qazba otyndarynan óndiri­letini jáne onyń ishindegi kómir úlesiniń 60 paıyzǵa jetetini de jasyryn emes.

46 taraýdan turatyn týyndysynda Denıel Ergın álemniń jańa kartasyn alty geografııalyq aımaqpen baılanystyra syzǵan jáne olarǵa sáıkesinshe, «Amerıka Qurama Shtattarynyń jańa kartasy», «Reseı kartasy», «Qytaı kartasy», «Taıaý Shyǵys kartalary», sondaı-aq «Jol kartasy» jáne «Klımat kartasy» degen ataýlar berip, árqaısysyn shegine jetkize sıpattaıdy.

Denıel Ergınniń túıindeýinshe, o basta jańa óndiriske qajetti tehnologııalardyń áli qalyptasa qoımaǵandyǵynan AQSh-qa jer qyrtysynyń tereń qabattarynda jatqan taqtatas shógindilerinen uńǵy­malar arqyly gaz ben munaı óndirý ońaıǵa soqpaǵan syńaıly. Onyń ústine, alǵashynda atalmysh óndiriske jumsalǵan qomaqty qarjy shyǵyndary tez aqtala qoımaǵan. Sondyqtan da shyǵar, bul jobaǵa ınvestorlar tartý múmkindigi de óte shekteýli bolǵan. О́tken ǵasyrdyń 90-shy jyldary, ıaǵnı taqtatastardy ıgerý kezeńi bastalǵanǵa deıin AQSh-tyń gaz óndirýdegi álemdik úlesi eshqashan 17 prosentten aspaǵan. Sol sebepti ol memlekettegi elektr energııasy kóleminiń basym kópshiligi tek kómirdiń kúshimen ǵana óndirilgen. Alaıda gazǵa táýeldilikten qutylý úshin úzdiksiz júrgizilgen ǵylymı-zertteý jumystarynyń nátıjesinde AQSh-ta vertıkal uńǵymalarymen qatar kólbeý uńǵyma tehnologııalary da ıgerilip, óndiriske belsendi engizilgen kezde, AQSh taqtatastardan tek gazdy ǵana emes, munaıdy da kóp mólsherde óndire bastaǵan. Sonyń arqasynda 2019 jylǵa qaraı AQSh-ta kómirge táýeldilik 25 prosentke tómendese, gazdyń úlesi sáıkesinshe, 37 prosentke ulǵaıǵan ári osydan biraz jyl buryn ǵana gaz ben munaı ımportyna táýeldi bolyp kel­gen alpaýyt el endigi jerde aıdy aspanǵa shyǵaryp, bir-aq sátte energetıka sala­syndaǵy kóshbasshy memleketke aınalyp shyǵa kelgen. Sóıtip, taqtatas revolıý­sııasy men tehnologııalyq sheshimder AQSh-tyń halyqaralyq saýdadaǵy geo­saıası basymdyǵyn túbegeıli ózgertip ji­ber­gen. Al eger, avtor aıtpaqshy, belgili bir sebeptermen atalmysh revolıý­sııa oryn almaı qalǵanda, AQSh buryn­ǵysha, álemdegi eń iri gaz ben munaı ımport­taýshy memleket bolyp qala beretin edi.

Endi mine, sátti iske asyrylǵan taq­tatas revolıýsııasy Amerıka Qura­ma Shtattarynyń terezesin ózimen báse­keles Reseı jáne Saýd Arabııasy sekildi álemdegi eń iri munaı óndirýshi ári eks­porttaýshy memlekettermen teńes­tirip, AQSh-tyń álemdik munaı nary­ǵynyń eń úlken úshtigine enýine jol ashqan. Sondyqtan AQSh úshin bul za­manaýı revolıýsııa álemdik ekonomıka turǵysynan ǵana emes, jahandyq geo­saıasat turǵysynan da óte mańyzdy ról atqarǵany kúmán týdyrmaıdy.

Dál osy turǵydan kelgende, Denıel Ergın syzǵan álemniń jańa karta­syn tek energetıka resýrstary men pla­­neta betindegi ushy-qıyry joq munaı-gaz qubyrlarynyń kartasy ǵana emes. Sonymen qatar búgingi álemniń ener­­getıka alyptary qalyptastyryp otyr­ǵan jahandyq geosaıasattyń da, ekpindi ekonomıkalyq damýdyń da, tehno­logııalyq ilgerileýdiń de, sol sııaqty toqtaýsyz ózgeriske ushyrap otyrǵan planeta klımatynyń da, tipti alpaýyt memleketter arasyndaǵy básekelestik pen kúni búginge deıin jalǵasyp kele jatqan qyrǵı-qabaq soǵystardyń da jańa kartasy deýge ábden laıyq. Bulaısha túıindeýge tolyq negiz bar. О́ıtkeni búgingi adamzat órkenıetiniń qomaqty energııa kózine aınalǵan munaı men gaz tek ishten janatyn qozǵaltqyshtardyń kúshimen zymyraıtyn avtomobılderdiń ǵana emes, sonymen qatar traktorlar men treılerlerdiń de, jolaýshylar men júk tasymaldaıtyn alyp teńiz kemeleri men ushaqtardyń da, sondaı-aq azamattyq nemese áskerı transport júıeleri men zavod-fabrıkalardyń da qýat kózine, conymen qatar álem ekonomıkasynyń tıimdi basqarylyp, úzdiksiz alǵa jyljýy men básekege qabiletti bolýyna múmkindik beretin geostrategııalyq kúshke aınalǵany da kózge uryp tur.

D.Ergın keltirgen jáne bir ýájdiń de qısyny bar. Máselen, buryn jahandyq munaı naryǵy týraly sóz bola qalsa, jurt eń aldymen munaı eksporttaýshy elderdiń basyn biriktiretin OPEK uıymyn birinshi ataıtyn. Al búgingi tańda jurt OPEK-ti emes, eń aldymen joǵaryda atalǵan iri munaı eksportaýshy úsh memleketti ataıtyn bolyp júr. Sosyn, ol úshtiktiń kósh basynda AQSh-tyń turǵany da belgili.

Denıel Ergın syzǵan álemniń jańa kartasynan Orta Azııadaǵy muaı-gaz resýrstaryna baı Qazaqstan, sol sııaqty Kaspıı teńiziniń jaǵalaýyndaǵy Ázerbaıjan, Túrikmenstan, Iran da, sondaı-aq, munaı men gaz ımportyna asa táýeldi Batys Eýropa elderimen qa­tar ásirese, tutynatyn munaıdyń 99 paıy­zy men tabıǵı gazdyń 98 paıyzyn syrt­tan tasıtyn Qıyr Shyǵystaǵy Japo­nııa men suıytylǵan gazdyń eń iri ım­port­­taý­shysy Ońtústik Koreıa da syrt qal­maǵan.

Denıel Ergınniń pikirinshe, munaı-gaz ónimderi – bir jaǵynan álem eko­no­­mıkasyna aýadaı qajet elektr ener­gııasyn óndiretin strategııalyq taýar bolsa, ekinshi jaǵynan olar kerisinshe, qorshaǵan ortany lastaıtyn kómir-qyshqyl gazynyń qaınar kózi. Máselen, búgingi tańda AQSh-ta 280 mıllıon avtokólik bolsa, solardyń 270 mıllıony benzın paıdalanatyn kórinedi. Orta eseppen árbir kólik jol ústinde 12 jyl júrse, munaı ónimderine suranystyń ázirge azaıa qoıýy tipti de múmkin emes ekeni kórinip tur. Onyń ústine, munaı-gaz ónimderinen jasalǵan plastıkalyq buıymdar men qondyrǵylar medısına salasynda da, avıasııa jáne avtomobıl óndiristerinde de keńinen qoldanylady, sondaı-aq olar kúndelikti ómirde, ásirese bólshek saýda oryndarynda zat salyp alatyn plastık paketter retinde de úlken suranysqa ıe.

Denıel Ergınniń kólemdi týyndy­synda ózge de ózekti máseleler jetip artylady. Biraq olardy oqyrman qaýym­nyń óz quzyryna qaldyryp, maqala sońyn súıinshi habarmen túıindeýdi jón kórdik. Ústimizdegi 2022 jyly maýsym aıynyń sońyna qaraı, Astana Halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń jetekshisi Qaırat Kelimbetovtiń basta­ma­symen memlekettik tilimizge aýdarylǵan eki amerıkalyq qalamgerdiń irgeli kitap­tarynyń tusaýy kesilgen bolatyn. Olardyń biri – bizder tilge tıek qylǵan, Pýlıtser syılyǵynyń ıegeri Denıel Ergınniń «Álemniń jańa kartasy: ener­getıkalyq resýrstar, ózgerý ústindegi klımat jáne memleketter qaqtyǵysy» atty týyndysy. Ekinshisi – 2019 jyly Nıý-Iork, London, Toronto, Sıdneı jáne Nıý-Delı qalalarynda bir mezgilde aǵylshyn tilinde jaryq kórgen áıgili ame­rıkalyq mıllıarder-bıznesmen, ınvestor-fılantrop, sańlaq saıasatker ári Amerıka syndy alpaýyt eldiń yqpal­dy qoǵam jáne memleket qaıratkeri Stıven Shvarsmannyń «Bul úshin ne qajet: kemeldikke umtylys sabaqtary» atty ǵajap týyndysy-tyn. Sońǵy kitap – kásipker bolýdy arman­daıtyn jasam­paz jastar úshin ǵana emes, álemdi sharpy­ǵan jahandaný zama­nyndaǵy kúlli bıznes ókilderi úshin de tap­tyrmas úlgi. О́ıtkeni bul zamanaýı týyndy­da kórinis tapqan qarjy áleminiń kásibı ma­ma­nynyń pragmatıkalyq aqyl-keńesteri ushan-teńiz ári munda kez kelgen aqyl ıesiniń sanasyna sáýle shasha­tyn qundy derekter tizbegi de jetip artylady.

Ádil AHMETOV,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,

Halyqaralyq joǵary mektep ǵylym akademııasynyń akademıgi