HIII ǵasyrda ómir súrgen Parsynyń uly oıshyl aqyny Saǵdı – álem ádebıetinde orny bar tulǵalardyń biri. Onyń paıymy tereń týyndylary ózinen keıin jasaǵan adamzat oıshyldaryna, ádebıettegi tulǵalardyń shyǵarmashylyǵyna áser etti. Ýaqyt pen qalam arasyndaǵy úndestik te onyń jazǵandarynan jiti baıqalady. Tipti ol mynaý dúnıeniń túpsiz de sheksiz ekenin, jaqsylyqpen ómir keshken adamnyń aty qalyp, izgilikke qarsy jumys istegenderdiń abyroısyz kúı keshetinin óleńdegi qanjar tilimen syn tezine alady.
«Kóp ataqty qara jerge jerlendi,
О́ship bitti, aty da joq elde endi.
Súıegi de topyraqqa aınalyp,
Endi qalǵan bar qyzyǵyn jer kórdi.
Naýsharbannyń jaqsy isimen
qaldy aty,
Jer júzinde bolmasa da tán zaty.
Jaqsylyq qyl, erteń óziń
ketkende –
«Túk qalmady» demesin jurt
albaty...».
(Jánetqan Tutqabek aýdarmasy).
Aqyn osy eki shýmaqta joǵary bılikte otyrǵandardyń halyqtyń jaǵdaıyna, turmys-tirshiligine durys pıǵyl tanytpasa, sońy ókinishpen aıaqtalatynyn eskertpe retinde aıtyp otyrǵanyn esti oqyrman birden ańdaıdy. Sol úshin de ol VI ǵasyrda Parsyda bılik ustaǵan ádil patsha Naýsharbannyń is-áreketin úlgi etedi. Tipti onyń joǵarydaǵy eki shýmaǵynan «Patsha bolsań, Naýsharbandaı ádil bol» degen paıym shyǵady. Aıtqysy kelgeni de sol oıdyń ushyǵy.
О́miriniń 30 jylyn el aralap, jer kórýmen ótkizgen ol kúlli arab saharasyn, Mysyr elin, Soltústik Afrıkaǵa, sosyn shyǵysta Qashqarǵa deıin at basyn tiregen jıhangez. Saparǵa kóp shyqqany onyń ár taqyrypta jyr jazýyna kómektesti. Ol óz kózimen kórgen uly oqıǵalardy, joqshylyq pen asharshylyq, soǵys pen beıbitshilikti týyndylaryna arqaý ete bildi. Kóp jyl boıy jınaǵan tájirıbesi men týma talanty ony «Gúlstan» atty kesek týyndyny ómirge ákelýine jol ashty. Atalǵan shyǵarma sodan beri Parsy ádebıetiniń, qala berdi jahan ádebıetiniń rýhanı jaýharyna aınaldy. «Gúlstan» arqyly ol keı qoǵamdyq qubylystarǵa, ómir shyndyǵyna ǵylymı kózqaraspen baǵa bergisi keledi ári sol maqsatyn oryndaıdy. «Gúlstannyń» «Bir daýgermen baılyq jáne kedeılik týraly talqy» degen taraýyndaǵy eki keıipkerdiń taıtalasyn, jeke kózqarasyn sıpattaý arqyly sol qoǵamdaǵy baı men kedeıdiń, bar men joqtyń sózin bizge jetkizgen.
«Eı, bulbul, súıýdi úıren párýanadan,
Kúıip ketti, túk te joq qalǵan odan.
Kúıgendigin daýlaıtyndar
eshteńeden habarsyz,
Armanyna jetip óldi ol,
kimnen surap alarsyz.
Oı-qııaldan, joramaldan
Táńir bıik turady,
Aıtqan jáne estigennen,
joramaldan tym ary».
«Gúlstanda» qııalyńdy ushtaıtyn, tipti arǵy ǵasyrlarǵa jeteleıtin ańyzdar men ápsanalar jeterlik. Biz osy kitapty oqyp otyryp, mynadaı qysqa áńgimege tap boldyq. «Bir dindar basyn jaǵasynyń ishine tyǵyp, qııal teńizine batyp ketken edi. Ol bul kúıden qalpyna kelgende, dostarynyń biri ázildep: «Sen baryp serýendegen gúlbaqshadan bizge qandaı tartý ákeldiń?» dep surapty. Sonda ol: «Esimde qalǵany gúlbaqshaǵa bara sala etegimdi gúlmen toltyryp, dostaryma usynaıyn degen edim, biraq sonda jetip barǵanda, gúldiń hosh ıisinen mas bolyp, etegim qolymnan shyǵyp ketipti» dep jaýap beripti». Ańdap otyrsaq, bunda adam balasynyń tabıǵattyń árbir ózgeshe jaratylysynyń, qubylysynyń aldynda esh dármensiz ekenin sıpattaıdy.
«Gúlstandy» sol dáýirde oıshyldar men ǵalymdar altyn aqshaǵa teńegen eken. Buǵan atalǵan shyǵarmanyń únemi qoldan qolǵa ótip, oqyrmandy oılandyrýǵa, izgilik pen jaqsy qasıetke, baı bolýǵa úndeýinde bolsa kerek. Sol kezde jurt jaqsy kórgen bir oıly adam bolsa, ol – Saǵdı shyǵar. Ol «Gúlstannyń» jazylý sebebin bylaı tarqatady: «Bir kúni keshte ótip ketken zaıa kúnderimdi oılap, ómirime ashyndym da, kóńil saraıynyń edendegi tastaryn kóz jasymnyń almas tamshysymen testim. Ári óz álimshe osy báıitterdi jaza bastadym», deıdi.
Sol báıitterdiń biri mynaý edi:
«Ár tynys ómirdi urlar ár qadamyń,
Kórdim men odan túk te qalmaǵanyn.
Uıqymen elý jylym ótti solaı,
Bes kúndik qaldy ómiriń eń sońǵy oraı.
Kóshýge sońǵy syrnaı salǵanda jar,
Artylmaı júgiń qalsa, arman bolar.
Jańadan bir ǵımarat salsań eger,
Sen ketken soń rahatyn urpaq kórer.
О́mir – qar tamyzdaǵy jatqan erip,
Iesi sezbeı oınar qýyp jelik.
Bazarǵa pulsyz barǵan alarmandaı,
О́kinbe, qalta sıpap qalǵan jandaı».
«Gúlstannyń» avtory osy eńbegi týraly bir sózinde: «Oqyrmandardyń lázzattanýy jáne áýeskerlerdiń meıirin qandyrý úshin «Gúlstandy» jazyp shyǵýǵa bekindim. Onyń betterine kúz jeliniń raqymsyz qoly qastyq jasaı almaıdy», degen ashyq kózqarasyn aıtady.
«Alǵanmen bir qushaq gúl baqqa kirip,
Erteń-aq solyp biter aptap uryp.
Qalatyn qazyna bop máńgi oıyńda,
Bir betin «Gúlstannyń» saqta bilip».
Patsha kóńil oqyrman úshin, biz úshin «Gúlstan» kitaby Parsynyń gúlzarynda jaıqalǵan gúl sııaqty. Onyń hosh ıisi, adamǵa syılar lázzaty tym ózgeshe bolǵany daýsyz. Ol taza júrekten shyqty, meıirim kútken qoǵamǵa óz sózin aıta aldy, jetkizdi. Osy shyǵarmadaǵy 9-hıkaıatta arab patshalarynyń biriniń óler aldyndaǵy ókinishi haqynda jyr órbitedi, sóz sońynda «О́tti ómirim nadandyqqa baılanyp», deıdi. Netken raqymsyz ókinish. Sosyn Saǵdı aqymaq ta esersoq patsha men ýázirlerdi de nazardan tys qaldyrmaıdy, olardyń is-áreketiniń teris ekenin, túbi ókinishke aparyp soǵaryn da qaıta-qaıta esine salyp otyrady. «Aqymaq shamyn beker kúndiz jaǵar, al keshte maıshamy joq tuldyr qalar», dep ashy tilmen synaıdy.
41-hıkaıatta tarıh týraly mynadaı oqıǵanyń betin ashady: «Eskendir Romnan batys pen shyǵystyń jerin qaıtyp aldyń? Burynǵy patshalardyń qazynasy men áskerleri sizden kóp bolsa da, mundaı jeńiske jete almaǵan edi?» dep surapty adamdar. Sonda ol: «Qudaı taǵalanyń járdemimen árbir eldi alǵanda sol eldiń halqyn renjitpedim, patshalarynyń jaqsy jaǵyn aıttym, basqa eshteńe demedim depti», degen epızodty alǵa tartady. Oqyp otyrsańyz, «Gúlstannyń» qudireti onyń jaı kórkem eńbek emes, adamnyń izgiligi men jaqsy qasıetterin bir arnaǵa toǵystyrýǵa qulshynǵan tamasha oqýlyq ekenin sezinesiz.
12-hıkaıatta mynadaı ǵasyr sózi oqyrmanǵa aıtylady: «Ulyqpannan: «Ádep-ıbany kimnen úırendińiz?» dep surapty bireý. Ol: «Ádepsizderden úırendim, óıtkeni olardyń qylyqtaryndaǵy kóńilime jaqpaǵan soraqylyqtaryn ózim istep qoıýdan saqtandym», depti». Saǵdı kim de kim jaman adamnyń is-áreketin kórse, ony óz jaqsylyǵymen uıaltsyn degen uly ıdeıany alǵa tartady. Sosyn bul eńbekte adamdardyń qanaǵat qylý, adamgershilik, eńbekke úırený, ysyrapshyldyqtan saqtaný, ǵylym-bilim úırený, ýaqytty bosqa ótkizbeý týraly keńester aıtady, ony jaı aıtyp qana qoımaı, kóńilge qonymdy bolsyn dep maǵynaly báıittermen aıtady.
Arada qansha ǵasyr ótse de, «Gúlstan» kún saıyn bıiktep, onyń baǵasy arta tústi. Zamana aǵysynda asaý tolqyndarǵa qarsy júzip, tarıh betinen oıyp oryn alǵan bul eńbektiń kúlli dúnıe oqyrmany úshin bereri mol ekenin ýaqyttyń ózi dáleldep berdi.