1941 jyldyń jazy. Surapyl soǵys bastalǵan kúnnen bir apta keıin Semeıdiń oblystyq teatrynda Ertistiń sýyn egiz emgen úsh oblystyń halyq aqyndary jınaldy. Erteńine «Ekpindi» gazetinde Tóleý Kóbdikov, Nurlybek Baımuratov, Estaı Berkimbaev, Saparǵalı Álimbetov, Esensary Qunanbaev tárizdi bir top el sańlaqtary qol qoıǵan úndeý óleń jarııalandy.
«Qulaǵyń sal, áleýmet» dep atalǵan osy jalyndy jyr mynandaı joldarmen bastalady: «Ǵalym bolsań bilimmen, Aqyn bolsań jyryńmen, Sheshen bolsań tilińmen, Ánshi bolsań ánińmen, Malshy bolsań malyńmen, Dıqan bolsań dánińmen, Eńbek etip aryńmen, Báriń kúres jaýyńmen!» Semeı teatry sol qaharly jyldary oblysaralyq aıtystardyń da kýási bolǵanyn bilemiz. Aqsaqal aqyn Tóleýdiń aıtysty bastarda Qaraǵandydan kelgen áriptesterine: «Sebeppen kelip qapsyń Semeıime, Ardaqty abyroı-ataq mereıińe. Qurǵyr jaý shalǵaıyma jabyspasa, Serýen qur, seıil jasa demeıim be», – deıdi.
Aqyndar qaýymynyń bas qolbasshylary Jambyl men Nurpeıistiń sońynan erip, búkil Qazaqstandy jańǵyrtyp, úmit pen senimge toly jigerli, ótkir jyrlaryn tógip, el aralaǵan Nartaı men Nurlybek, Kenen men Doskeı, Shashýbaı men Isa, Esensary men Saparǵalı, Maıasar men Táńirbergen, taǵy basqalardyń jyr-shýmaqtaryna qalyń eli qulaq túrdi. Olardyń: «Jaýdy jeńesińder, ádilet bizdiń jaqta, qoryqpaı, úrikpeı batyl qımyldańdar! Árkim óziniń barymen kómektessin. El adamynyń bar baılyǵy – maly, jany, nany, dáni – tegis Otan qorǵaýshy azamattarymyzdyń kúsh alýy úshin jasalady!» – degen aıbyndy jyrlary maıdan shebine deıin jetip jatty. Olardyń jyr-shýmaqtary el ishindegi eńbek maıdanyndaǵy bas kóterer jandarǵa dem berip, jiger-qaıratyn janyp, qala, dalany qarqyndy tabysqa bastaǵany shyndyq. Máselen, Shyǵys Qazaqstandaǵy besqaraǵaılyq dúldúl aqyn Nurlybek óleńderimen tek óziniń ǵana aýdanyndaǵylardy úgittep qoımaı, qys bolsyn, jaz bolsyn, aptap ystyq bolsyn – basqa aýdandaǵylardy da, tipti basqa oblystarǵa da shyǵyp, jınala qalǵan dúıim elge qolma-qol sýyryp salyp ta, qalammen jazyp ta – gazetterge jarııalap, únemi el ortasynda bolǵanyn baıqaımyz. 1943 jyly kúzde Aıakóz aýdanynyń 36 kolhozyn túgeldeı aralap, eńbekkerlerge dem berip jigerlendirgenin aqyn Qaıyrǵazy Isalın bylaı dep jazypty: «... Mekteptiń keń zalynda ıne shanshar jer joq. Úlkender de, biz sııaqty balalar da ıin tirese syǵylysyp otyr. Kenet jol bastaýshysy bar keń esikten bir adam kirip keldi. Jınalǵan qaýym dý qol shapalaqtap qurmet kórsetti. О́zderi tórt adam. Tanystyrýshy – eńgezerdeı, boıy bıik, qarasurlaý, betinde azdap sekpili bar, saqal-murtyn, shashyn taqyrlap alyp tastaǵan zor deneli adamdy Nurlybek Baımuratov dedi. Sýyrypsalma aqyn Isa Baızaqovpen úsh kún aıtysqa túsken dáýdiń ózi eken. Qolynda shashaqty kishkene dombyrasy bar. Sheshen sóıleıdi. Aty atalǵan saıyn oń qolyn keýdesine aparyp halyqqa taǵzym etip qoıady. Nurekeńniń oń jaǵyndaǵy aqyn Táńirbergen Ámirenov eken. Úshinshi adamdy Kúlpash Egizekova dedi biletinder. Tórtinshisi sıqyrshy «Áplıa» eken. Bul eki aqyn ózara aıtysqan joq. Aralaǵan jerindegi ómir, tirshilik beınesin, adamdardyń jarqyn kelbetin, zamandastar jaıly, zaman jaıly jyr tolǵady. Sóz Nurekeńe tıdi. Qos qanatyn qomdaǵan taý qyranyndaı Nurekeń dombyrasyn qaǵyp-qaǵyp jiberip edi, zal tyna qaldy. – Assalaýmaǵaleıkým, «Jańa Eńbegim», Eńbekpen gúl-gúl jaınap jańardy elim. Sonyń bárin jyr qylyp túıdek-túıdek, Aldyńda ańqyldap tur Nurlybegiń. – Oı, páli! – desti kópshilik. Silteýin qara, – desti súısingender. Aqyn ári qaraı aryndady: – Aman bol, darqan aýylym, bala-shaǵań, Úırengen oqyp, tanyp jańashadan. Aqıyq balapandaı túlep ósip, Qalmasyn kórer qyzyq tamashadan, – degende, «Laıym solaı bolsyn», – desti aqsaqaldar tileý tilep. Sáti kelgende bir adam: – Nureke, qaı jerdensiń? – degen saýaldy da qoıyp jiberdi. Sonda Nurekeń: – Baq qonǵan, qydyr daryp Semeı elim, Besqaraǵaı óńiri ósken jerim. Bolmasa ózderińdeı órenderim, Qolymdy sonaý aıǵa sermer me edim, – deıdi. – Isamen aıtysyńyzdy aıtsańyz, – dep qaldy zaldaǵy bir aqsaqal qolqalap. – Jaraıdy, dedi aqyn bálsinbeı. – Men aıttym: – Sen Isa pále boldyń bala shaqtan, Tilazar bop apańa jala japqan. Qajymuqandy tyshqanmen qorqytypsyń, Semeıde bir qys boıy panalatqan. Sonda Isanyń aıtqany: – Nurlybek aqyn ediń qudaı atqan, Bazarshylap jasyryn ultan satqan. Jamandap kolhozshyǵa til tıgizip, Túrmede qara basyp alty aı jatqan, dedi de, Nurekeń odan ári sozbady. Al, sol 1943 jyldyń qaqaǵan qysynda Abyraly aýdanynyń 19 birdeı kolhozyn túgel aralaǵan Nurekeń bastaǵan mádenı brıgadanyń sapary Semeı jaqtyń shetki kolhozy «Toılan», «Eńbektesten» bastap Shyńǵystaý aýdanyna (qazirgi Abaı aýdany) shyǵatyn jol «Sosıalıstik Qazaqstan» kolhozymen aıaqtalǵany belgili», dep jazypty A.Qapaquly. «... Kolhozdaǵy jetistik, kemshilikterdi aqyn jyryna arqaý etti. Sol kezdegi kolhoz basshylary bir kolhozdan ekinshi kolhozǵa jetkizip, kólikpen qamtamasyz etti. Sol bastyqtardyń kóbimen ázil-qaljyńy jarasqan, zamandas, dámdes boldy. Nurlybekti zamandastary jandaryna erekshe jaqyn sanaıtyn. 1943 jyldyń qaqaǵan aqpan aıy. «Erteń Nurlybek Baımuratov degen aqyn keledi, konsert beredi», dep kolhoz bastyǵy, aýyl sovet, muǵalimder mektep úıin daıyndap, aýyldarǵa habar berdi. Bul mektepte birinshiden bastap tórtinshi klasqa deıin 30-40 bala oqımyz. Jaqyn jerdiń balalary jaıaý-jalpyly, taıynsha, taılaq minip, erteńine kúnniń boranyna qaramaı «toı degende qý bas domalaıtynnyń» keri, mańaıdaǵy qystaqtardan el jaıaý-jalpyly, ógiz shanaǵa tıelip aǵyla bastady. Kópten qyzyq, oıyn-saýyq kórmegen el bir jasap qalǵandaı edi. Mektep úıiniń eki bólmesi halyqqa toldy. Syımaǵandary uzyn korıdorǵa kıiz jaıyp jaıǵasty. Kesh túse artıster de bir par túıeli shanamen kelip jetip, el qaýmalap sálemdesip jatyr. Kelgen adamdar 4-5 kisi eken. «Tońyp keldińizder, shaı iship alyńyzdar», degenge qaraǵan joq: – Kún bolsa sýyq, osynsha halyqty tostyryp qoıýǵa haqymyz joq. Biz daıynbyz, dep muǵalimder ústeline kelip jaıǵasty. – Mynaý ózimizdiń Isa aqyn, dep jatty bireýler. Sóıtsek, osy kisilerge jolbasshy retinde aýdan basshylary jergilikti aqyn Isa Baınazarovty qosypty jáne bul bizdiń Abyraly aýdanyndaǵy saparlarynyń aqyrǵy núktesi eken. Ádeıi shyǵaryp salsyn degenderi bolýy kerek. Sózdi Baınazarov bastap, birge kelgenderdi tanystyryp, bul sapardyń mán-jaıyn túsindirip, Nurekeńe aıtysty bastaýǵa ruqsat berdi. El dý qol shapalaqtap jatyr. Nurekeń yńǵaıly shapan kıip, beline belbeý býynypty. Túlki tymaqty, zor deneli adam eken. Olaryn sheship, kishkene úkili dombyrasyn qolyna alyp: – Men eshkimmen aıtyspaımyn. Biraq osy Abyraly aýdanyn aralaǵan saparymda kórgen-bilgenimizdi sizderge jarııa etemiz, deı kelip, elge amanshylyq tilep, soǵystyń taıaý kúnderde jeńispen aıaqtalatynyn, er-azamattardyń aman-esen jaýyn jeńip oralatynyn, bul sonyń aldyndaǵy súıinshi sapar ekenin óleńmen aıtyp ótti. Halyq dý qol shapalaqtap rıza bop qaldy. Sodan soń Nurekeń, jalǵyz ózi ǵana aıtysty – minip kelgen túıe, aqyn jáne basqarma arasyndaǵy qaǵytpa túrinde bylaısha bastap ketti. Túıe: «Sizder kim, kelesińder qaısy jaqtan? Shanaǵa bagajdaryn tıep jatqan. Ústine jyǵylǵannyń judyryq dep, Tap bolyp qý soryma meni tapqan». Nurekeń: «Surasań biz kelemiz oblystan, Qoly bos jan kórdiń be bir jumystan, Aýdanyn Abyralynyń aralaımyz, Teginde kisi emespiz saǵan dushpan», – deıdi. Ala jazdaı tynym kórmeı qajyǵan túıe baıǵus jolaýshylardy tarta almaǵan soń, bastyq taǵy bir túıeni parlap jegýge ámir etedi. Ol túıe de tym aryq, aqynǵa shaǵym aıtyp: «Bizdi ylǵı jumysqa jegedi, tynyqtyrmaıdy. Kórshi «Uzynbulaq» sovhozynyń bastyǵy jaqsy. Malǵa qaraıdy, kútedi», degen jerleri bar. Parǵa jegýge bergen túıe týraly tókpe aqyn Nurekeń: «Bir túıe jatyr eken qorany yqtap, Taıaqty jegen mal ǵoı o da myqtap. Shanaǵa jegýge ony aıdap edi, Aıaǵy ketti onyń shatqaıaqtap». Bastyq: «Qý jyraq sen belsendi boldyń qaıdan, Túrshiger kórseń janyń Isataıdan. Úsh jyldaı Uzynbulaqta bastyq bop júr, Eki ese odan jaqsy bizdiń «Toılan», – degende» jurt qyran-topan kúlkige batyp, alaqandar satyr-sutyr soǵylyp jatady. Nurekeń óleńin ári qaraı jalǵastyryp: «Kórmeısiń be kók dónen men sur dónendi, Júrmeıtin sen syqyldy o da jóndi. Ysqyrtyp ystyq-sýyq aıdatyp em, Jem surap osy kúni maǵan tóndi», – dep bastyqty da qaǵytyp ótedi. Sodan eldi aralaı júrip boldyrǵan kólikpen jaıaý-jalpy bir qystaqqa kelip qonǵanyn bylaı sýretteıdi: «Sonymen, Dýanaǵa áreń jettik, Júrgizbeıdi, qar qalyń jeri kóktik. Sharshaǵan kúni boıy uzaq joldan, Demalyp túıelermen biz de shóktik». Erteńine óziniń qonaqtaryn rıza etken bastyq shanaǵa júrdek attaryn jektirip jiberip «Qyzyl tý» kolhozyna jetkizip, qurmetpen shyǵaryp salypty. Minekı, Besqaraǵaıdyń baǵyna bergen dúldúl ónerpaz, sýyrypsalma tókpe aqyny týraly Aıakóz ben Abyralynyń qazynaly qarttarynyń aıtqan esteliginiń jaı-japsary osyndaı. Al pavlodarlyq aqyn, Nurekeńniń burynǵy shákirti – aıtysker, sýyrypsalma Baqytjamal Ospanova 1992 jyly aqyn atyndaǵy mektepke kelip, ustazynyń murajaıyn kórip biraz estelik aıtqan edi. Sonda ol: – Nurlybek aqyn Pavlodar óńirin tegis aralady. Uly Otan soǵysynyń qandy maıdany qyzý júrip jatqan tusta, eńseleri túsip qajyǵan qarttar men buǵanasy qata qoımaǵan balalardy jalyndy jyrmen jigerlendirip: Moıymańdar, jaý jeńiledi. Saǵyna kútken qımas aǵa-baýyrlaryń jeńispen jetedi. Odan da kúshterińdi qosyp, maıdandaǵy azamattaryńa tank, samolet mingizip, jeńisti tez boldyrýǵa ózimiz de úles qosyp jigerlene qımyldaıyq», – dep óleń-jyrlarymen el-jurtty úgittep, úlken iske uıytqy bop uıymdastyryp júripti. Ol ózi de jınap tapqan aqshasyna tank jasatypty, degendi estip qalyp edim – deı kelip, esinde qalǵan Nurekeńniń myna óleńin aıtyp berip edi: – «Jaý jaǵadan alǵanda, bóri etekten», Degendi bizdiń qazaq aıtyp ketken. Jandarym, jeńis deseń – esti jına, Qoryqpaı qoıan qusap kóleńkeden. Dál qazir bala-shaǵań shúkir janda, Ýkraına, Belarýsty baıqap qara. Úı janyp, aýyl quryp, ata-ana ólip, Qanǵa bókken sábıler shyryldaýda. El júregi Máskeý de qaýipte tur, Bir adamdaı birlesip, eńbekti qyl. Desek-taǵy maıdannan biz qashyqpyz, Bar azamat aýyldyń soǵysta júr. Biz jibergen tankimiz jaýǵa júıtkip, Samoletiń jaıratsa, kókten is qyp. Bar azamat kúsh alyp, jaýdy jeńip, Elge kep ózderińmen bolsyn qyzyq. Minekı, soǵys jyldarynda jar qulaǵy jastyqqa tımeı dombyra men garmonǵa asqaq ún qosyp, asyl jyrlaryn tókken Nurlybek Baımuratov osyndaı adam edi. Bul sııaqty halyq aqyndary sol kezderi keń-baıtaq Qazaqstannyń bar oblysynda da kóp bolǵany málim. Olardyń aıtqan tilekteri aqyry qýanyshqa ulasty ǵoı. Sertte turǵan semser sóz ıelerine taǵzym etemiz.
Ýálıhan TÚKISOV, eńbek ardageri.
Shyǵys Qazaqstan oblysy, Besqaraǵaı aýdany, Begen aýyly.