Arheologııa ǵylymy degende qazba jumystary, dala ekspedısııalary eske túsedi. Kóne dalanyń ǵajaıyp qazynasy jaıly derekterdi pash etetin ǵylymnyń qyr-syryna qanyqqan mamandar arheologııa ǵylymy dalalyq zertteýlermen shektelmeıdi degen pikirde. Zerthanalyq jumystarmen qatar antropologııa, paleogenetıka, geoarheologııa, arheologııalyq mıneralogııa, osteologııa, arheometallýrgııa, paleobotanıka, geofızıka jáne basqa da naqty jáne gýmanıtarlyq ǵylymdardy biriktire otyryp, ejelgi dúnıeniń bizge beımálim áleminen syr shertetin ǵylymdy damytýdyń elimizdegi múmkinshiligi zor.
Álkeı Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýty dırektorynyń ǵylym jónindegi orynbasary Talǵat Mamyrov О́ńirlik kommýnıkasııa ortalyǵynda ótken jıynda qazba jumystarynyń mańyzdylyǵy, ǵalymdardyń tabandy izdenisteri týraly derektermen bólisti.
Talǵat Mamyrovtyń aıtýynsha, jaz mezgili qazba jumystarynyń qyzatyn shaǵy. Qazirgi ýaqytta arheologterdiń kópshiligi jazyqta, ekspedısııalarda, arheologııalyq oryndarda qazba jumystaryn júrgizip, jańa nysandardy izdestirýde. Desek te, birqatar ǵylymı baǵytty bir zertteý aıasyna toǵystyrýmen erekshelenetin arheologııa salasynda bilikti mamandar az. Elimizde arheolog mamandardy Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ, Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti, E.Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy ýnıversıteti, H.Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti jáne Qorqyt ata atyndaǵy Qyzylorda ýnıversıteti sııaqty oqý oryndary daıyndaıdy. Al naǵyz arheolog bolý úshin bazalyq bilimmen qatar osy iske degen ynta-jiger qajet.
«Qazirgi kezde elimizde 15 arheologııalyq jasaq jumys isteýde. Ekspedısııalar tas, qola ǵasyrdy, erte temir ǵasyrdy jáne orta ǵasyr dáýirin qamtıtyn baǵyttar boıynsha iske asyp keledi. Osy maýsymda Aqtóbe oblysynyń aýmaǵynda qoladan quıylǵan metallýrgııalyq peshter tabylǵan. Metallýrgııalyq oljalar negizinen Ortalyq Qazaqstan aýmaǵynan anyqtalsa, arheologııalyq otrıadtar jumysynyń nátıjesinde taý-ken isiniń basqa óńirlerde de damyǵany belgili boldy. Osy oraıda Shyǵys Qazaqstan oblysy, sondaı-aq Aqtóbe oblysynyń Temir aýdanyndaǵy Tasqopa qorymynan sarmat jaýyngerin qaıta rekonstrýksııalaý jumystaryn aıtýǵa bolady», dep atap ótti T.Mamyrov. Al el aımaqtary ishinde Almatynyń arheologııalyq sıpaty erekshe. Oǵan osy ólkeden tabylǵan kóne eskertkishter aıǵaq. Ásirese qalada orta ǵasyr eskertkishi óte kóp. Temir ǵasyrynyń qorǵandary men eldi mekenderi jıi kezdesedi. Alma-Arasanda kóne qalashyqtardyń oryndaryn kezdestirý, qalanyń joǵarǵy bóliginen arheologııalyq oljalardyń kóptep tabylýy ǵajap emes.
Qazirgi kezde atalǵan ınstıtýt bazasynda «Etnomádenı zertteýler kontekstindegi «Uly dala» jáne «Qazaq dalasyndaǵy Mádenı genezıs: arheologııalyq derekkóz derekteri boıynsha materıaldyq jáne rýhanı muralardyń sabaqtastyǵyn zertteýge baılanysty» jobalar iske asýda. Bıyl ǵalymdar Batys Qazaqstan, Ortalyq Qazaqstannyń taý-ken isi jáne metallýrgııasy, Syrdarııanyń tómengi aǵysyndaǵy erte temir dáýiriniń aýyldyq qonystary: sharýashylyq jáne turmysy, Ortaǵasyrlyq tórtkúlder jáne Talas alqabynyń mádenı landshafty, Altyn Ordanyń kesh ortaǵasyrlyq qalalyq mádenıeti. Sharýa (Kınchat) jáne Aspara (XIII–XVI ǵǵ.) qalashyqtarynyń mysalyndaǵy izdenister men arheologııalyq zertteýler jáne «Býrabaıdaǵy qola dáýiriniń megalıtıkalyq sáýlet eskertkishterine» qatysty 6 ǵylymı-zertteý jobalaryna qatysty. T.Mamyrov atap ótkendeı, mamandar kópjyldyq dalalyq zertteýler kezinde alynǵan arheologııalyq toptamalardy taldaý boıynsha aýqymdy jumys júrgizýde. Kóptegen toptama belgili bir sebepterge baılanysty óńdelmeı keldi. Endigi kezekte ınstıtýt qyzmetkerleri tabylǵan buıymdardy tolyǵymen túgendep, sıpattaý jáne ǵylymı aınalymǵa engizý jaǵyna mán beretin bolady.
Qazaqstan arheologteri úshin dástúrli Marǵulan jáne Aqynjanov oqýlarynyń mańyzy erekshe. Marǵulan oqýlary – Qazaqstannyń jáne shetelderdiń jetekshi arheologteri úshin esep berýmen ǵana shektelmeı, dalalyq jáne teorııalyq zertteýlerdiń nátıjelerimen tanysyp, arheologııa salasyndaǵy negizgi máselelerdi talqylaıdy. Al Aqynjanov oqýlary – jas ǵalymdar men stýdentterge arheologııaǵa alǵashqy baspaldaq ispetti. Alǵashqy «Aqynjanov oqýlaryna» qatysqan jas ǵalymdar búginde óz ómirin arheologııa ǵylymymen baılanystyrǵan. Bıyl «Aqynjanov oqýlaryn» Ál-Farabı jáne «Esik» memlekettik murajaı-qoryǵy qazaqstandyq ǵylym aptalyǵy aıasynda Arheologııa ınstıtýty Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń tarıh fakýltetimen birlesip ótkizdi. Osy jyldan bastap qatysýshylardyń geografııasy keńeıip, alys-jaqyn shetelderdiń oqý oryndary, ǵylymı ortalyqtarynyń zertteýshileri arasynda tyǵyz baılanys nyǵaıyp keledi. Instıtýt sonymen birge Reseı Arheologııa ınstıtýty, Koreıanyń mádenı murasy ınstıtýty, Nıý-Iork jáne de basqa ınstıtýttarmen birlesip, halyqaralyq jobalardy iske asyrýda.
ALMATY