Keıingi kezde buqaralyq aqparat quraldarynda qylmystyq jazadan aqtalǵan adamdar týraly aqparat jıi aıtyla bastady. Ásirese solardyń qatarynda el ishinde saıası sebepke baılanysty sottaldy dep esepteletinder de bar. Olardyń atyn atap, túsin tústemeı-aq qoıalyq. Aqtalǵandar úshin qýanamyz, árıne. Osy oraıda, jazyqsyz jandardy temir torǵa qamaýǵa úkim shyǵarǵandar qandaı da bir jazaǵa tartyla ma degen saýal týyndaıdy.
Joǵarǵy sot usynǵan derekke súıensek, 2018 jyly – 270, 2019 jyly – 318, 2020 jyly 329 is boıynsha aqtaý úkimi shyǵarylǵan. Byltyr aqtalǵan 272 istiń 45-i onsha aýyr emes, 59-y aýyrlyǵy ortasha, 155-i aýyr, al 13-i asa aýyr qylmys túrine jatady. Alaıda aqtaý úkimderi jalpy sot úkimderiniń 2-3 paıyzyn ǵana quraıdy. Al sottalyp, keıin aqtalyp shyqqandardyń úlesi tipten az.
Qazirgi qoldanystaǵy zańǵa sáıkes, sýdıalar táýelsiz áreket etedi. Oǵan Ata Zańymyzdan bastap birqatar negizgi zańnama kepildik beredi. Sýdıa tórelik eter kezde tek Konstıtýsııaǵa baǵynyp, táýelsiz qazy retinde iske sońǵy núkteni eshkimniń yqpalynsyz ózi qoıady. Sáıkesinshe, sot tóreligin júrgizý kezinde sýdıanyń jumysyna aralasýǵa qatań tyıym salynyp, onyń sońy jaýaptylyqqa ákelip soǵady.
Qazaqstan Respýblıkasynyń sot júıesi men sýdıalarynyń mártebesi týraly konstıtýsııalyq zańynda sýdıa tártiptik teris qylyq jasaǵany úshin tártiptik jaýaptylyqqa tartylýy múmkin ekeni aıtylǵan. Sýdıa tártiptik jaýaptylyqqa sot isterin qaraý kezinde zańdylyqty óreskel buzǵany úshin, sýdıa ádebine qaıshy keletin, atyna kir keltiretin teris qylyq jasaǵany úshin tartylýy múmkin.
Sonymen qatar qujatta sýdıalyq qate, sondaı-aq sot aktisiniń kúshin joıý nemese ony ózgertý sýdıanyń jaýaptylyǵyna ákelmeıtini de qarastyrylǵan. Sýdıa qatesi dep materıaldyq nemese prosestik quqyq normalaryn durys túsindirmeýge jáne qoldanbaý áreketi eseptelinedi.
Sýdıalar múldem jaýapkershilikten bosatylǵan dep aıtýǵa bolmas. Qylmystyq kodekstiń 418-babynda qasaqana ádiletsiz sot úkimin, sheshimin nemese ózge de sot aktisin shyǵarǵany úshin qylmystyq jaza qarastyrylǵan. «Sýdıanyń (sýdıalardyń) kórineý ádiletsiz sot úkimin, sheshimin nemese ózge de sot aktisin shyǵarýy belgili bir laýazymdardy atqarý nemese belgili bir qyzmetpen aınalysý quqyǵynan bes jylǵa deıingi merzimge aıyra otyryp, eki jyldan alty jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵynan aıyrýǵa jazalanady.
Bas bostandyǵynan aıyrýǵa sottyń zańsyz úkiminiń shyǵarylýyna baılanysty nemese ózge de aýyr zardaptarǵa ákep soqqan dál sol is-áreket belgili bir laýazymdardy atqarý nemese belgili bir qyzmetpen aınalysý quqyǵynan on jylǵa deıingi merzimge aıyra otyryp, alty jyldan on jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵynan aıyrýǵa jazalanady», delingen Qylmystyq kodekste.
Biraq sýdıanyń qasaqana sheshim shyǵarǵanyn dáleldeý óte qıyn. Onyń ústine, sýdıalar táýelsiz sanalatyndyqtan tek Bas prokýrordyń narazylyǵymen ǵana olarǵa qatysty is qozǵalady. Al qalǵan jaǵdaılarda eskertý jarııalanady, sógis beriledi, tártiptik jaza qoldanylady, qyzmetinen ketedi.
World Justice Project halyqaralyq uıymy anyqtaıtyn «Sot táýelsizdigi» ındeksine súıensek, Qazaqstannyń sot júıesi 139 eldiń ishinde 66-orynda tur. Iаǵnı tizimniń dál orta tusyna jaıǵasqan. Osy oraıda, sýdıalar qanshalyqty ádil sheshim shyǵarady, múddeli toptar yqpal etpeı me degen saýal týyndaıtyny ras. Árıne, zań boıynsha sot isine kedergi keltirýge Qylmystyq kodekste jaza qarastyrylǵan. Biraq sýdıalar arasyndaǵy jemqorlyq, sot isine qatysty birjaqty sheshim shyǵarý áli de kezdesedi. Máselen, keıingi 5 jylda Femıdaǵa ant bergen 17 sýdıa jaýapqa tartylǵan.
Byltyr Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev sot júıesin jańǵyrtý máseleleri jóninde ótkizgen keńeste osy máselege nazar aýdarǵan bolatyn. «Sottar qylmystyq prosesti júrgizý barysynda tergeý organdaryna jaltaqtamaýy kerek. Eger sotta memlekettik aıyptaýshy sottalýshynyń kinásin dáleldeı almasa, aıyptaý úkimin shyǵarýǵa bolmaıdy. Sýdıalar tabandylyq tanytsa, tergeý amaldary sapaly júrgiziletini anyq. Qylmystyq qýdalaýǵa túsken azamattardyń quqyqtary da laıyqty qorǵalary sózsiz», degen edi Prezıdent.
О́kinishtisi sol, sýdıanyń sheshimine múddeli toptardyń áser etkenin dáleldeý óte qıyn. Al mundaı jaǵdaıda kinási dáleldenbeı, jazyqsyz sottalyp ketken jandardyń taǵdyry tálkekke túsedi. Osydan keıin qate sheshim shyǵarǵan sýdıalarǵa sot joq pa degen zańdy saýal týyndaıdy...