Bala kúngi oqyǵan bir ertegi oıǵa oralady. Bir kúni Jel men Kún kezdesip, kimniń kúshti ekenin dáleldegisi keledi. Jel óziniń qýatty ekenin aıtyp maqtanady. Kún de qalys qalmaıdy. Uzaq ýaqytqa sozylǵan daý arasynda jolda ketip bara jatqan bir jolaýshy nazarlaryna iligedi.
Sonda jel doldanyp, «qazir men jolaýshynyń shapanyn julyp alyp, kúshti ekenimdi kórsetemin» – deıdi pańdana. Budan soń alaquıyn yzǵaryn jiberedi. Jolaýshy kisi tońdyrarlyq yzǵardy sezingen saıyn qorǵana, qymtana túsedi. Bar kúshimen oranyp, shapanyn myqtap búrkenip alady. Júzi renishke tolyp, mańdaı tamyry bileýlenedi. Izin ala kúnniń kezegi kelip, rahymdy kún meıirli nuryn jiberip jylyta bastaıdy. Jolaýshy jaǵasyn túsirip, belbeýin sheshedi. Yzǵar qamaǵan boıy jylynǵan soń kóńili kóterilip, qýanyshqa bólenedi, shapanyn da sheshedi. Sonda Kún Jelge: «kórdiń be, qııanat jasaýdan góri meıirimdilik pen súıispenshilik arqyly kóp nársege jetýge bolady. Júrek kúshinen artyq eshnárse joq», deıdi.
Iá, dúnıede ár nárseni kúsh arqyly alýǵa bolar, biraq qylyshtan tán boısunýy múmkin, jan boısunbaıdy. Eger adam qalaýy tánge baǵyttalsa, onda kúrdelenedi. Injilde: «Barlyq qateliktiń basy – dúnıege qumartý» deıdi. Al Tolstoı «Tán úshin súrgen ómir azap shektiredi» deıdi. Ertegidegi jel óz maqsatyna jetken kúnde de, odan eshqandaı estetıkalyq lázzat órbimes edi. Qatygezdik sońynan ózindeı qatygezdikti ǵana ertedi. Ádebıettegi jaqsy men jaman keıipkerdiń beınesi balalardy úlken ómirge daıyndaıtyn qaıtalanbas qural. Luqpan hákim: «Jaqsylyqty jamannan úırendim, ár isinen jırenip otyrdym» degenindeı, ertegi men ańyz-dastandardy oqyǵan kókórim balalar zulymdyqtan boı tartýdy, ádiletti súıýdi úırenedi. Baıronnyń «Qabylynda» Adamatanyń tilimen qyzyqty oı aıtylady. Qabyl ákesinen Qudaı ádiletti bolsa, zulymdyqty nege jaratady degende, Adamata zulymdyq arqyly izgilik kórinetinin baıan etedi. Eger jamandyq bolmasa jaqsylyqtyń qyry ashylmas edi deıdi.
Qazaq jyr-dastandaryndaǵy jaǵymsyz beıne kóbine mystan kempirge buıyrady. «Muńlyq-Zarlyq» dastanynda Hanshaıym sulýǵa qııanat qylmaq bolǵan alpys áıel mystan kempirge altyn berip, Hanshaıymnyń egiz ulyn alyp, ornyna eki kúshikti qoıdyrady. Jar basyna baryp eki balany qundaǵymen ózenge laqtyrar aldynda, mystan «Meni qurtqan adamdar!» deıdi. Tipti mystan kempirdiń ózin asa jaýyz emes, azdap meıirimdi, sózge aldanǵysh, ańqaý etip sýretteıdi. Keıbir shyǵarmalar sıýjetiniń sońynda jaýyz keıipker de izgi adamǵa aınalady. Biraq qazaq aýyz ádebıetinde mundaı kórinis kóp emes. Jaýyzdyqty aıamaı shenep, jan tózgisiz keıipte jazalap otyrady. Máselen, «Alpamys batyr» jyryndaǵy ákesi men anasyna qysas qylyp, áıelin kúńi etken Ultan handy batyr sońynda sarsańǵa salady.
«Tyshqan alǵan mysyqtaı
Tamashasyn kóredi.
Domalatyp oınaıdy,
Úıge ápkelip baılaıdy.
Tirideı terisin soıady,
Maıyn ıt jep toıady.
Tez óltirmeı Ultandy,
Qorlyqpenen óltirdi».
«Sert buzǵannyń orny shoq» degendeı, qazaq jyrlarynda teksizdikke, jaýyzdyqqa, qorqaqtyqqa oryn joq. Oryn tapqan adamdy dúıim jurtqa masqara etip, tálkekke salyp otyrady. Osylaısha, izgi joldy murat-maqsatyna jetkizip, nadandyqty túpsiz uıyqqa batyrady.
Shekspırdiń «Gamletinde» koroldiń inisiniń ádiletsizdigin sheneý úshin teatr sahnasyna onyń aıar isin qoıady. Qııanatqa toly áreketin sahnadan kórgen jańa korol bet-júzi qyzaryp, qysylyp sala beredi. Pesa sońynda yzaǵa býlyqqan Gamlet ý jaǵylǵan qylyshymen koroldi túırep mert etedi. Shekspır pesalaryndaǵy jaýyzdyq beınesi tym kúńgirt, qoıý qarasur túste kórinis tabady. Jaqsy keıipker bolsa aspanǵa kóterilip, jaman keıipkerdi jeti qat jerdiń astyna tyǵardaı zildi sózben shenep otyrady.
Jel men kún jaıly ertegiden týǵan mazdaq oı osy, qadirli oqyrman.