Jambyl óńiriniń sartap dalasy da, jýsandy qyry da, asqaq taýlarynyń bókteri de tabıǵı baılyqqa toly. Mundaǵy peızajǵa jurtshylyq kózin sýarýdan jalyqqan emes. Syldyrlap aqqan ózen úni men taýdyń tańǵajaıyp samaly janyńdy rahatqa bóleıdi. Al baıtaq dalanyń baılyǵy – jan-janýarlar...
Adamzat ataýlynyń ortaq ıgiligine aınalǵan tabıǵatty qorǵaýdyń ózindik máni zor. Jambyl óńirinde qandaı jan-janýarlar bar? Qyzyl kitapqa engen ósimdikter men ańdardyń qandaı túrleri kezdesedi? Jalpy, ony qorǵaý, kóbeıtý baǵytynda qandaı jumys atqarylyp jatyr? Osy oraıda oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasynyń basshysy Murathan Shúkeev óńirde erekshe qorǵaýǵa alynatyn aýmaqtar sanyn arttyrý baǵytynda aýqymdy jumys atqarylyp jatqanyn jetkizdi. Sırek kezdesetin jáne joıylýǵa shaq qalǵan janýarlardy qorǵaý maqsatynda qurylǵan tórt birdeı jergilikti mańyzy bar tabıǵı qaýmaldaǵy jumystardy jandandyrýǵa aıryqsha nazar aýdarylǵan.
«Turar Rysqulov aýdany aýmaǵynda ornalasqan «Úmbet», Merki óńirindegi «Merki», Qordaı aýdanyndaǵy «Qordaı-Jaısań», Jýaly aýdanyndaǵy «Jýaly-Qarashat» zoologııalyq qaýmaldary – óńirimizdiń maqtanyshy. Qurylǵannan beri tabıǵatty qorǵaý baǵytynda iske asqan jumystar nátıjesinde, bul aýmaqtarda janýarlardyń sany meılinshe artyp keledi. Máselen, bir ǵana «Úmbet» erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaǵyn meken etetin janýarlardyń sany sońǵy birneshe jylda eselep artqanyn baıqaýǵa bolady. Atalǵan aýmaqta qamys eligi 6-dan 52 basqa, jabaıy dońyz 52-den 468 basqa, qoıan 127-den 336 basqa, qyrǵaýyl 420-dan 1 988 basqa, qaraquıryq 197-den 239 basqa kóbeıgen. Budan bólek, ózge de jıi jolyqtyra bermeıtin ań-qus túrlerin kezdestirýge bolady», deıdi basqarma basshysy.
M.Shúkeevtiń aıtýynsha, óńirde taǵy da jergilikti mańyzy bar erekshe qorǵalatyn úsh birdeı tabıǵı aýmaqtardy qurý baǵytynda qarqyndy jumys qolǵa alynypty. Onyń qataryna «Merki» memlekettik óńirlik tabıǵı parki, «Sulýtór-Botamoınaq», «Betpaqdala» memlekettik qaýmaldary enbek.
«Qar barysyn jáne taýdaǵy bıoalýantúrliliktiń búkil keshenin qorǵaý úshin usynylatyn erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtardyń biri – Qyrǵyz Alataýy jotasynyń qazaqstandyq bóligi. Ondaǵy Aspara ózeni mańy men Merki shatqaly jáne osy jotanyń bıik taýly aımaǵynyń batys shetin qosa alǵanda Lýgovoı aýylynyń deńgeıine deıingi aralyq saıabaqqa aınalmaq.
«Merki» óńirlik tabıǵı parkin uıymdastyrý josparlanyp otyrǵan aýmaq Qyrǵyz Alataýynyń Soltústik, Ortalyq jáne Batys Tıan-Shan jotalarynyń torabynda ornalasqan. Tıan-Shan taý júıeleriniń kóneligi, kúrdeli jer bederi men oǵan jetý qıyndyǵynan týyndaıtyn tabıǵı jaǵdaılardyń ártúrliligi, onda mekendeıtin janýarlardyń geografııalyq oqshaýlanýy flora men faýnanyń sırek kezdesetin jáne endemıkalyq túrleriniń kóptigimen is júzinde bastapqy túrinde biregeı úılesetin landshafttardyń saqtalýyna yqpal etti», deıdi ol.
Basqarma basshysynyń sózine súıensek, «Merki» jergilikti mańyzy bar memlekettik tabıǵı qaýmalynda qorý jumystary júrgizilgennen bastap, arqardyń, Sibir taý eshkisiniń, Sibir eliginiń sany edáýir artqan. Atalǵan qaýmaldy mekendeıtin qar barysyn qorǵap, ósimin molaıtý úshin Birikken Ulttar Uıymy Damý baǵdarlamasymen birge Jambyl oblysy ákimdiginiń tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasy «Merki» qaýmalyn óńirlik deńgeıdegi park túrine aınaldyrý jumystaryn keshendi túrde júrgizbek.
«Atalǵan park aýmaǵynda mekendeıtin Qyzyl kitapqa engen qar barysy, arqar, úndi jaırasy, qyzyl qasqyr, Túrkistan sileýsini, tas sýsary, japalaq, búrkit, ıtelgi, kók qus, Qyzyl kitapqa engen ósimdikterden Greıg qyzǵaldaǵy, Vıttrok raýǵashy, jyltyr janargúl, Merki taspasy, muzdaq pasternakovıgi, «Popov» tomaǵa shóbi, uıaly shmalgaýzenııany qorǵaý jáne ósimin molaıtý jumystary júrgiziledi. Sonymen qatar «Merki» memlekettik óńirlik tabıǵı parki qurylǵan soń, bul aýmaqta ekotýrızmdi damytý jumystary maqsatty túrde iske asady.
Atalǵan aýmaqtarda Qyzyl kitapqa engen, óte sırek kezdesetin jáne joıylý qaýpi bar 17 ań men qus túri shoǵyrlanǵan. Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamasyna sáıkes, erekshe qorǵalatyn aýmaqtarda ań aýlaýǵa tyıym salynǵan. Sondyqtan qaýmaldar qurý arqyly sırek kezdesetin janýarlar túrlerin saqtap qalýǵa bolady», deıdi M.Shúkeev.
Jambyl oblysy