Qytymyr qystyń synynan súrinbeý úshin...

Aıazy qatty, boran-shashyny jıi óńirde qysqa daıyndyq máselesi óte ózekti. О́tken kóktemde oblys orta­ly­ǵy men Stepnogor qalasynyń tur­ǵyndary birshama abyrjýly kúıde boldy. Kópqabatty páterlerde tu­ra­tyn turǵyndar jylýdyń azaı­ǵan­dy­ǵyn sezindi. Sebep, jylý beretin qazandyqtardyń ábden eskirip, tozyǵy jetýinde bolyp otyr. Bıyl jylý kózderi men jelilerin jóndeýge jáne jańǵyrtýǵa, sondaı-aq energııa resýrstaryn satyp alýǵa 8,8 mlrd teń­ge qarajat bólindi. Onyń 8,1 mlrd teń­ge­si oblystyq bıýdjetten, 0,7 mlrd teń­gesi respýblıkalyq bıýdjetten qa­ras­tyrylyp otyr. Qurylys jáne jań­ǵyrtý baǵytynda 8 ınvestısııalyq jobany iske asyrýǵa 7,4 mlrd teńge baǵyttaldy.

Kúni buryn barlyq másele elekten ótkizilip, tarazy basyna tartyl­ǵa­ny­men, Arshaly, Atbasar, Astrahan, Býrabaı tárizdi birqatar aýdandaǵy qysqa daıyndyq jumystaryn tııa­naq­taý úshin qosymsha qarajat qajet bolady. Daıyndyq jumystaryn sál taratyp aıtsaq, oblys boıynsha barlyq qazandyqdyń jylý berý maýsymyna ázirligi 76 paıyz tóńireginde. Onyń ishinde bilim berý nysandarynyń 82, densaýlyq saqtaý nysandarynyń 85, áleýmettik mańyzdaǵy nysandardyń 79, kópqabatty turǵyn úılerdiń 67 paıyzy jylý qabyldaýǵa ázir. Jylý jelileriniń 76 paıyzy jóndeýden ótkizildi. Sondaı-aq sýmen jabdyqtaý jeli­leriniń 68 paıyzy qytymyr qys­tyń qatal synyna tap-tuınaqtaı da­ıyn.

Soltústik óńir úshin sońǵy jyldary ýaqtyly kómir jetkizýdiń ózi aı­tar­lyqtaı máselege aınalyp kele jatqan jaıy bar. Qazir óńirge 58,1 myń tonna kómir jetkizildi. Bul – eki aılyq qajettiliktiń 42 paıyzy. Bilim berý, densaýlyq saqtaý, áleýmettik qorǵaý mekemelerine otyn jetkizý úshin barlyq jerde konkýrs ótkizildi. Qazir ishinara tasymaldanýda. О́ńir turǵyndary ýaqtyly kómir daıyndap alý máselesi de nazarda. Eger barlyq jylý berý maýsymyna 831 myń tonna kómir qajet bolsa, ázirge 140 myń tonna kómir jetkizildi. Aldaǵy ýaqytta bel­gilengen keste boıynsha bul jumys turaqty júrgiziledi. Oblystyń kom­mý­naldyq kásiporyndaryna 36 myń tonna mazýt qajet. Bıyl bul mólsher 53 myń tonnaǵa deıin kóbeıtilmek. Búgingi tańda óńirdiń kommýnaldyq kásiporyndary úshin kómir satyp alýǵa Úkimet rezervinen qarajat bólýge bıýdjettik ótinim joldandy.

Qysqa daıyndyq kezinde qol­baı­laý bolatyn jaıt, jyldar boıy qordalanyp qalǵan debıtorlyq bereshek. Bıyl tamyz aıynyń 19-yna deıingi jaǵdaı boıynsha qalyptasqan kórsetkishti qaraıtyn bolsaq, debı­tor­lyq bereshek 1 mlrd 487 mln teń­ge­ge jetken. Onyń ishinde jylýmen jabdyqtaý úshin 328,5 mln teńge, sýmen jabdyqtaý jáne káriz úshin 278,3 mln teńge, elektr qýatymen jabdyqtaý úshin 880,8 mln teńge bereshek bar. Eń úlken debıtorlyq bereshektiń úlesi oblys ortalyǵyna tıesili. Qaryz kólemi 495,7 mln teńgege jetip jyǵylady. Sondaı-aq Býrabaı, Selınograd aýdan­dary men Stepnogor qalasynda da bereshektiń osy túri tym joǵary. Kredıtorlyq bereshek te az emes. Oblys boıynsha 3,3 mln teńgeni qu­raıdy. Bul oraıda bereshektiń kóp mólsheri oblys ortalyǵynda jı­naq­tal­ǵan. Máselen, Kókshetaý qalasy – 1,7 mlrd teńge, Býrabaı aýdany – 744 mln, Atbasar aýdany 309 mln teńge qa­ryz­ǵa batqan. Osy arada iri borysh­ker­lerdiń de aty-jónin aı­ǵaq­tap aıta ketken jón. «Kókshetaý jylý» kásiporny – 1,4 mlrd teńge, «Býrabaı jylý» kásiporny 422 mln teńge bereshek. Osy qatardan «Atbasar sý», «Esil gorkomhaz», «Termotranzıt» kásiporyndaryn ataı ketýge bolady.

Bıyl oblys ortalyǵy men Step­no­gor qalasynyń turǵyndary jylý berý maýsymyna alańdap otyrǵanyn joǵaryda aıtyp óttik. Endi jóndeý jumystarynyń qanshalyqty deńgeıde atqarylǵanyn saraptasaq, búgingi jaǵdaı birshama durystalǵan tárizdi. Eń aldymen, jóndeý jumystaryn júr­gizýge «Kókshetaý jylý» kásip­orny ótken jylý berý maýsymy aıaq­ta­lysymen kirisip ketti. Jalpy, jos­par­dyń 90 paıyzǵa oryndalǵanyn aıtar bolsaq, alańdaýdyń jóni joq tárizdi. Jóndeý jumystaryn ýaqtyly júrgizýge atalǵan kásiporynǵa ob­lys­tyq bıýdjetten 2,5 mlrd teńge qara­jat bólingen bolatyn. Kúni buryn belgilengen jospar boıynsha 1,8 shaqyrym jylý jelileriniń jóndeý jumystary ýaqtyly júrgizildi. Qa­zan­dyqtardyń negizgi jáne qosalqy jó­n­deý jumystary da der kezinde qolǵa alyndy. Sorǵy stansalarynyń ǵı­marattar men qurylystardyń, jylý kameralarynyń jáne basqa da teh­no­logııalyq, elektrmen jabdyqtaý baǵytyndaǵy qurylǵylardyń 93 pa­ıy­zy jóndeýden ótkizildi.

Stepnogor qalasynda da jylý berý mekemesin jóndeý jumysy kú­ni buryn túzilgen kestege sáıkes júr­gi­zilýde. Jylý elektr ortalyǵynyń barlyq jóndeý jumystarynyń 72 paıyzy atqarylǵan. Aǵymdaǵy jyldyń sońyna deıin barlyq energetıkalyq jab­dyqty: 6 energetıkalyq qazandyq pen 5 týrbogeneratordy jóndeý josparlanýda. Qazir №4 qa­zan­dyq agregatyna kúrdeli jóndeý jumystary júrgizilýde. Jyl sońyna deıin josparǵa sáıkes №6 qazandyq agregatyna kúrdeli jóndeý júrgizilip, №1 jáne №2 týrbogeneratorlarǵa aǵymdaǵy jóndeý júrgizilmek.

Kúzgi jáne qysqy kezeńge jumysqa ázirlik qujatyn berý memlekettik qyzmet standarttaryna sáıkes elektrondy úkimet portaly arqyly júze­ge asyrylady. Elektrmen jóndeý baǵytynda da oń sıpattyń bar ekenin aıta ketken lázim. Kúzgi, qysqy kezeńge muqııat daıyndalýdy maqsat tutqan energııamen jabdyqtaýshy uıymdar 460 shaqyrymdyq áýe jelilerin jóndep shyqty. Búginde elektr energııasyn jetkizýshilerden satyp alatyn elektr energııasynyń quny 26 paıyzǵa deıin ulǵaıyp otyr. Sondaı-aq satyp alynatyn sýdyń, kómirdiń, shıkizat pen basqa materıaldardyń, ózge de qatysy bar uıymdardyń qyzmet quny ulǵaıdy. Qazirgi kúni tarıfterdi ózgertýge 28 kásiporynnyń altaýy ótinim bergen. Kókshetaý, Stepnogor, Býrabaı sý arnasy mekemeleri men Shańtóbe energııa keshenderiniń tarıftik smetalary bekitildi. «Býrabaı jylý» jáne «Makınsk jylý» kásiporyndarynyń ótinimderi qarastyrylýda.

Jalpy, jaǵdaıdy tarazy basyna tartqan kezde aldaǵy jylý berý maýsymyna daıyndyq táýir. Qanshalyqty sapaly atqarylǵanyn qytymyr qys­tyń synaǵy kórsetedi.

Aqmola oblysy