Qandyqtan shyqqan qalamger

Tuńǵysh óleńder jınaǵy «Bolshe­vıkter» 1951 jyly jaryq kórse, júregi toqtaǵan 2007 jylǵa deıin «Qazaq poezııa­syndaǵy Maıakovskıı dástúri», «Toǵysqan tolqyndar», «О́leń ólkesinde», «Serper», «О́mir órnekteri», «Samǵaý», «Terektegi tamshylar», «Sóz suraıdy soldattar», «Joldas ýaqyt», t.b. kóptegen kitaby baspadan ótip, oqyrmandarmen jyly qaýyshty. Sóıtip, ol tól ádebıetimizge 65 jyldan astam qyzmet etip, halqynyń qalaýlysyna aınaldy.

Aqynnyń oıy, kemeńger keńdigi týǵan elge qyzmet eter shaqpen tup-týra úılesim tapqan. Sebebi sonaý «qyzyl oktıabr» tusynda ómir esigin ashqan adamnyń sanaly ǵumyry KSRO-nyń kúrkireýi men nóseriniń astynda ótken-di. Kezinde oıdym-oıdym yqtasyndarǵa bas tiregen oıshyldardyń qatarynda júrip, osy táýelsizdiktiń tańyna qol jetkizdi. Keńestik dáýirdiń de, keıin táýelsiz eldiń de terezesin teńestirýge kúsh saldy. Sóıtip, Saǵynǵalıdyń saǵynǵan áni de salmaqty, aıtary da aýqymdy shyqty. Demek ǵasyrlar boıy ańsaǵan azattyq, kóksegen kókirek kemel shaǵyn kórdi. О́zimiz ózgeniń emes, ózimizdiń erik-jigerimizge ıe boldyq. Jer-sýymyzdyń, taý-tasymyzdyń qojasyna aınaldyq. Dástúr men daralyq, ádet pen ǵuryp, salt penen sana erkindik qushaǵyna endi. Sóıler sózimizdi, aıtar aýzymyzdy qaǵar eshkim kórinbeıdi. Tek aq sóılep kór. Aqynnyń:

Kókala tý, kólbeńdeı ber kógimde,

Qas qaqpaýyń, asqaqtaýyń tegin be?

Orynyń bıik, tuǵyryń da turaqty,

Eńselisiń erkindiktiń elinde, –

dep shabyt shańyraǵyn kóterýin orynsyz dep aıta almaımyz. Elimizdiń eń­seli Týy, áýelegen Ánurany, etene bol­ǵan Eltańbasy – barshamyzdyń qut-bere­kemiz, erteńimizdiń eńkeımes terezesi. Ol – eldiń kelbeti. Ul-qyzymyzdyń bo­ıynda týǵan Otannyń otyn máńgi jaǵar sımvolıkalyq beıneleý bıigi. Ǵasyrdan-ǵasyrǵa qalar, aıtýǵa aýyz jetpes aıdaı aqıqat. Osy aqıqatty áli de asha tússek...

Tabatyn tereńnen de asyl ándi,

Jınaıtyn shashý bolyp shashylǵandy.

Jańarǵan táýelsiz el tórine kep,

Salt-dástúr bastan bıik asyrǵandy.

Kóńilim kókten bıik kóterilip,

Kóńilim marqaıyp bir basylǵandy, – dep shattanady. Sóıtip, shattyǵy táýel­sizdiktiń kórigin qyzdyrady.

Kezinde qazaq degen eldi bireý bilse, bireý bilmedi. Geografııalyq kartada Reseıdiń jartylaı shóleıtti aımaǵyn­daı qurǵaq óńirdiń ótkeni de, óskeni de bar­sha álemge beımálim kúı keship, Máskeý­diń ashsa alqanynda, jumsa judyry­ǵyn­da júrdi. Al búginde sol «kelbeti­miz» múl­dem ózgerdi. Qazir Qazaqstan­dy bar­sha álem tanıdy. Halyqaralyq qatynas­tar ortalyǵy. Beıbitshiliktiń besigine aınalǵan, atomdy aýyzdyqta­ǵan el. Mádenıeti men ádebıeti ósken el. Ǵaryshqa qulash sermegen el.

Jorımyn jaqsylyqqa zaman kúıin,

Túıemin turpatynan talaı túıin.

Kóremin qııannan da qınalmaı-aq,

Londonnan qandas ashqan Abaı úıin, – degen jyr joldary aqynnyń astam oıy emes, shynaıy shyndyqtyń kesteli beti. Aqyn sony maqtanysh etedi. Qazaqtyń Abaıyn arqalanady.

Aqynnyń týǵan eldi jyrlaýy da tosynnan tógilmeıdi. Bul jerde jadaǵaı- jaıdaq oı órýden aýlaq. Týǵan jerdiń tórin de, jýsany men jýasyn da, О́leńti ózeniniń aǵasyndaı bolǵan Jaıyqtyń jaǵasyn da jasaýraǵan kózimen izdeıdi. Týǵan jer – aqyn úshin asyl dúnıe. Oıdym-oıdym Jylandynyń kólderi men óziniń kindik qany tamǵan Qandyqtyń, irgedegi Saıqudyqtyń qymyzdyq ıisi burqyraǵan qyry men oıy qashanda qaǵaberis qalmaıdy. Kóktemde О́leńti tasyǵanda, sýǵa tolatyn Mysqal men Aıt­jan kólderiniń úzeńgi qaǵyp, at baýyr­laıtyn sýy da sarqylmastaı kórinedi. Saıqudyqtyń Jylandy jaq beti aınadaı jarqyrap, álemdegi qus bitkenniń bári osynda uıa salyp jatqandaı bolatyn. Týǵan jerdiń soǵar jeli de, nópir nóseri de, kókti tilip jarq eter naızaǵaı jasyny da aqynǵa qymbat qazyna. Ol úshin Eýropa men Azııany bólip jatqan Jaıyq ózeniniń de tabıǵaty taýsylmas óleń.

Jaıyqtyń jaıyn jaı uqpa,

Boıynda qýat eresen.

Uqsamasań Jaıyqqa

Jaıyqta týdym deme sen.

Oınaıdy kókte jaltyldap,

Naızaǵaı – aspan qamshysy

Syrǵıdy tómen tam-tumdap

Úzilgen bulttan tamshysy, –

dese,

Sándenip, sáýlettenip Saıqudyǵym,

Shomyldyń shuǵylasyna maı kúniniń.

О́risti О́leńtiniń otaýysyń,

Sarqylmas kóz – qazyna baılyǵynyń, – dep tańǵajaıyp kúı keshedi. Týǵan jerdiń topyraǵy tabanyn qyzdyryp turǵandaı tup-tunyq oıdan aıyǵa alma­ǵan aqyndy kórý de, jyry arqyly seziný de jerlesterine úlken olja.

Aqynnyń týǵan jeri Qandyq. Saıqu­dyqtan ońtústikke qaraı taıshapty­rym jer­degi kádimgi Qandyq. Aınala at­shap­­tyrym, shúıgindi shóbi mol, kóldiń jıegi. Osy jerde Saǵynǵalı aǵamyz dúnıe­ge kelgen. Talaı ǵasyrlarǵa jal­ǵas­qan kóshpeli eldiń mal jaılymyna aınal­ǵan qunarly ólke, qutty meken. Biraq qazir elsiz. Ár jerde belgi berer eski qystaýlardyń orny bir kez­derde osynda adamdar turyp mal baǵyp, kún­kóristiń kózin tapqan epsekti qoldyń elener izin kóresiń. Oıdym-oıdym te­reń qudyqtardyń orny orǵa aınalyp, ót­ken­niń óshpegen izindeı oı salady.

Osynda uqtym alǵash shýaq baryn,

Jińishke jylǵa baryn, bulaq baryn.

Osynda, uqtym alǵash bozǵyl úıde,

Janatyn óleýsirep shyraq baryn.

Osynda uqtym, alǵash aspan baryn,

Qar baryn, jańbyr baryn –

jastan málim,

Esittim tuńǵysh ret kún kúrkirin...

Ańǵardym ómir taný bastalǵanyn, – dep balań jyrmen jastyqtyń jelken shaǵyna oı júgirtken bolar balanyń keleshekte shyraq bolaryn baǵamdaısyń. О́mirdiń barlyq syryna qanyqpaı-aq qanyǵar jol izdegen qarǵadaı balanyń qulshynysyn kóresiń, talpynysyn tanısyń.

Qazaq dalasynda jer-sý ataýlary halyq tilegine saı tuspaldaý, jorý, jaqsylyqqa ıek artý sııaqty oı mólsherin baıyptaıdy. Bolmasa, keıbir ataýlar belgili bir danagóı aqylmandardy eske salyp otyrsa, keıbiri bolǵan oqıǵalardy máńgilik jadydan shyǵarmaý úshin de el esine saqtaǵan. «Qandyq» sózi de «qaný»,«meıiri qaný» degendi tanytady. Ásirese shóldegen mal-jan úshin qanyp sý ishý asa qajet jáne berekeli óńirdiń belgisindeı júregińde jattalady. Aqyn oıy da osyǵan kelip tireledi.

Qandyqta talaılasym,

taǵdyrlasym,

Qalaısha jyr mazdaǵyn

jandyrmasyn.

«Qandyq» dep atalǵan ol baıaǵydan,

Meılinshe el mereıin qandyrǵasyn! – dep jeri sýly, shúıgindi óńirdi tany­ǵan­dyqtan tuspaldy oıy el tilegimen tórkindes tógilip tur. Sóıtip, kóz jetpes kógildir aspan astynda «Qandyq» degen jer baryn, onyń boıynda meıirimdi ana kózi men ákeniń alǵaýsyz aqyly bar dep túsinemiz.

Aqynda astam oı joq. Kem aıtyp, artyq shyǵýdy, az sóılep kóp tyńdaýdy qana­ǵat etedi. Dana bolýdan góri dara bolý­dy kúıtteıdi. Ataq, abyroıdy ózi izde­meıdi. Osy dańqtyń ózi kelgenin qa­laı­dy. Ár kez qalamgerlik jolyn, qasıetti izin qorǵashtap, keıingige úlgi alarlyq ónege-ósıet bolyp qalǵanyn tileıdi. О́z deńgeıinde alǵan bıiktigin murat tutty. Sonyń mándi, máńgi bolýyn qalap ótti.

Qumartpan ataqtarǵa ala-bóten,

Olardy kimnen, ne dep talap etem.

Birimin, qalamgerdiń qatardaǵy,

О́zimdi sanamaımyn danaǵa teń.

Tántimin talaıyma, taǵdyryma,

Barymdy, baqytyma balap ótem, – degen tujyrymy da kisiliktiń esigin qaǵyp turǵandaı. «Baqyt» degen sózdiń balamasyn bilse de, baryna razy bolýdyń ózin baqytqa balaǵan jannyń kisiligin «kishilik» dep qaraý ádiletsizdik bolar. Mine, adamdyqtyń aýlasy degen osy. Onyń osy bir tusyn aqynǵa ǵana emes, barshamyzǵa kerek kesek «kodeks» desek, artyq aıtý bolmas.

Aqyn qalamynan poezııa týraly tushymdy tujyrymdar jıi kezdesedi. Qalaýly óleń jazý, qar kúreý emes, poe­zııa qudiretine sený, onyń talabyna kóný, degenine moıynsuný. Osy bir syndardan súrinbeı ótseń ǵana aqyn atana­syń. Arqalanar azabyń da az bolmaıdy. Demek óleńge kerek-kereksizdigin ózi aıtady, ózi shendeıdi.

Keýdemdi kerner, kemigen shyǵar

ór ekpin,

Keshigem qaıda, búginde nege bólekpin?

Shamadan qalmaı, saıraýym

jón-aý shamamsha,

О́rinde óleń men, sirá, áli kerekpin, – dep óziniń kesimin aıtqan óleńge, óz poezııasyndaǵy ornynan oshaqty oı kó­teredi. Til qatady. Til talabyna, po­e­­zııa ólshemine shaq keler shýmaq­ta­­­ryn jyrlaıdy. Sóıtip, jasymys tart­­­qan shaǵynda da óleń aldynda baladaı aqtalyp, baladaı aqtarylady.

Maǵan jastan buıyrmaǵan jol óńge,

О́zim dáıim aınalamyn óleńge.

Yrǵaq bolam, uıqas bolam úıirli,

Júregimniń jarlyǵyna kónem de.

Jaratqan-aý, óziń aıtshy men osy:

О́lgende de, óleń bolyp ólem be?! – degen jaı-kúıin túsinesiń. Osy túsinik aqynmen tilektestigińdi tanytady. Sóı­tip, aqyn jyrynan onyń jan-jaqty­lyǵyn moıyndaısyń. Oǵan óleńderiniń ekpini kýá, berer nári aıǵaq.

Azaıǵan bolar, boıdaǵy qýat,

kúshim de.

Janady biraq jaltyldap

bir shoq ishimde.

Baryna táýbe, sheginben shırek

adym da,

Úrleımin shoqty sóndirip almaý

úshin de, –

dep óziniń poezııa aldyndaǵy adaldyǵyn jaıyp salady. О́leń jolyndaǵy ólmes jolyn osylaı jyrlaıdy.

Saǵynǵalı saptyń aqyny boldy. Sanamalap ornyn aıqyndaýdyń joly joq. О́z dáýiriniń ólshemin tanyp, oǵan ólsheýsiz úles qosqan, jańa táýelsiz eldiń de kelbetin ańǵaryp, kemeńgerlikpen ún qatqan zerek tulǵa bolatyn.

– Sonymen birge Sákeń KSRO halyq­tary poezııasyn keńinen nasıhattaýshy da. Ol qazaq tilinde ázerbaıjan, qyrǵyz, tatar, qaraqalpaq, tájik aqyn­da­rynyń óleńder jınaqtaryn quras­tyrdy. M.Lermontov, N.Nekrasov, V.Maıa­kovskıı, A.Tvardovskıı, M.Jálel shyǵar­malaryn qazaqshaǵa aýdarysty. Osy­nyń bári Sákeńdi halyqtar dosty­ǵynyń baılanysshysy deýge ábden pravo beredi. Bul – úlken abyroı, – deıdi jerlesi, qalamdas-qarýlasy, aqıyq aqyn Juban Moldaǵalıev.

Jasyrary ne, kezinde M.Kalının men K.Markske de kóleńke túsirmeı qurmet tuttyq. Dirildetken Dzerjınskıı men «mamamyzdaı» bolǵan Krýpskaıa da kúlli álemde, sonyń ishinde Qazaqstanda da abyroı bıiginde áldılendi. Olardyń esimderin kóshelerge, ujymsharlar men keńsharlarǵa berdik. Áıtse de, táýel­sizdiktiń týyn kóterip, jyrmen jalaý­latqan Saǵynǵalıdyń orny erek, tarıhy tereń. Demek sol abyroı bıigin alǵa apara alsaq, lırık aqynǵa aýdan, oblys aýmaǵynan, qala-aýyldardan bir kóshege, bolmasa týǵan jerinde bir mektepke esimi berilse degen tilek qazir jurt aýzynda júr. Basty súıenerimiz: kezindegi Odaqqa tanymal jan-jaqty aqyn, poezııada halyqtar dostyǵyn dáýir bıigine kótergen jan. Kóptegen eńbegi jurtshylyqtyń esinde. Bir qýanarlyǵy, aqynnyń 100 jyldyǵy tusynda Aqjaıyq aýdany Chapaev aýylynda kitaphana aldyna aqynnyń keýde músini qoıylyp, saltanatty jaǵdaıda ashylǵan edi. Endi osy jaqsy istiń jalǵasyndaı bolyp osy keshenge aqynnyń esimi berilse degen tilek te joq emes. Bul elim degen janǵa eliniń qurmeti de bolar edi.

 

Tiles JAZYQBAI,

Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi

 

Batys Qazaqstan oblysy,

Aqjaıyq aýdany