ÁKE – ÚIDIŃ TIREGI BOLǴAN JAǴDAIDA BALA TÁRBIESI QALYPQA KELER EDI

Baǵzy zamanda bir jas jigit Mekkege qajylyq paryzyn óteýge attanady. Ol kezde qazirgideı kólik joq, jigit kóshke ilesip, jaıaý-jalpylap kúnniń ystyǵyna, aýa raıynyń qolaısyzdyǵyna shydap, kóshten qalmaı erip júredi. Qudirettiń kúshimen ol Qaǵbaǵa da jetedi. Sol kezde oǵan sol jerdegi bir ǵulamanyń kózi túsipti. Jigit Qaǵbany aınalý kezinde de, odan keıin de arqasyndaǵy qomaqty bir dorbany tastamaıdy eken. Oraıy kelgende álgi ǵulama jigitti shaqyryp alyp, “balam,ana arqańdaǵy dorbań ne?” dep suraıdy. Sonda jigit, “keshirińiz, bul dorbanyń ishinde meniń ákem otyr edi. Ol meni osy jaryq dúnıege ákeldi. Baǵyp-qaqty, tárbıeledi. Qazir qartaıyp, aýrýshań bolyp qaldy. Balam, qajylyq paryzymdy óteıinshi degen soń, arqama salyp ákeldim” dep jaýap beredi. Sonda ǵulama: – “Sen úlken jaqsylyq istep, saýap alyp otyrsyń, biraq esińde bolsyn. Elińe qaıtqannan keıin ákeńe bir ret “túh” dep renjiseń, ne keıistigińdi bildirseń,osy jasaǵan jaqsylyǵyńnan túk qalmaıdy. Barlyq ama­lyń­nyń saýaby joıylyp ketedi”, – degen eken. Muny aıtyp otyrǵanymyz, bala úshin áke­niń alatyn orny erekshe. Alaıda, ákeler de ártúrli. Balalaryn tiri jetim etip tastap kete­tinder de, sharana ishte jatqanda bas tartatyn da ákeler bar. О́kinishke qaraı, sońǵy kezde bizdiń qoǵamda ákeniń alatyn orny tipti tómendep ketti. Bul sózimizge óz basyn alyp júre almaıtyn maskú­nem, otbasyn asyraı almaıtyn, jumys istemeıtin eń sońynda balasyna qaramaı, balalar úıine ótkizetin ákelerdiń kóbeıip bara jatqany naqty dálel bola alady. Iá, búginde jigitterimiz jeti eldiń qamyn jemek túgili, qyz-qyrqynnyń ómirin bir túndik oıynǵa aınaldyryp, sońynda nekesiz týǵan balalar qaptap ketti. Sábıler úıine barsań qaptaǵan kógenkóz jetimder. Olardyń basym bóligi qazaqtar ekendigin baıqaǵanda, ishiń ýdaı ashıdy. Tastandy balaǵa áke famılııasyn bermek túgili, mańynan da júrmeıdi. Bul jerde tárbıeleýge, balany asyrap ósirýge memleket qana shyǵyn­danady. Sonda memleketimizdiń bolashaǵy qandaı bolmaq degen zańdy suraq týyndaıdy. Endi bul máseleni qalaı retteýge bolady? Bálkim, bul olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin birneshe bala tárbıelep, ósirgen ákelerge de laıyqty qurmet kórsetip, máselen “Zańǵar áke” degen marapat berilse onyń esh aıyby joq sııaqty. Eń bastysy, ákeniń tárbıesin, otbasyn saqtaýdaǵy tájirıbesin úlgi ǵyp kórsetý kerek. Sebebi, qazirgi jastar jahandaný zamanynda ómir súrip otyrǵandyqtan da olar qaptaǵan batys fılmderin kóredi. Al onda negizinen qataldyq, mahabbattyń atyn jamylǵan zına­qorlyqty nasıhattaıdy. Shákárim atyndaǵy Semeı memlekettik ýnıversıtetiniń rektory, ǵalym Erlan Sydyqov bylaı deıdi: – Qazir áıel adamdardyń deni muǵalimder. Bizdiń kezimizde muǵalimder kileń er adamdardan turatyn. Sabaq ústinde er adamnan yǵyp, tynysh otyrasyń, tipti dalada dop teýip oınap júrsek, alystan muǵalimimizdiń kele jatqanyn kórip, amandasý úshin tártip saqtap tura qalatynbyz. Sondyqtan da pedagogıka salasyna neǵurlym er adamdardy tartqan jón. Májilis depýtaty Vladımır Nehoroshev ta osy oıdy sabaqtap, qalyń qaýymǵa óz pikirin bildirýden qalys qalmady. “Áke degen sóz maqtanyshpen aıtylýy tıis. Ol ana degen sóz sııaqty asqaq estilýi kerek dep bilemin. О́ıt­keni, otaǵasy bar otbasy – baqytty. Mundaı shańyraqtaǵy balalardyń balalyq shaǵy baqytqa toly bolady. Osyndaı shańyraqty baqytqa bólep otyrǵan kópbalaly ákelerdi marapattaýymyz kerek. Qoǵamda ákeniń rólin kótermeı, kóptegen máselelerdi sheshe almaı­myz. Bizdiń qoǵamda qylmys kún saıyn órship barady. Balalar kolonııasy men áıelder ko­lo­nııasyna qarjy bólinedi, jyl saıyn myńdaǵan adamdy túrmege jabamyz. Al sol qylmysty toq­tatýǵa bolady emes pe? Ol úshin, árıne, jaryq dúnıege kelgen balanyń tárbıesine mán berýimiz kerek. Ákelerge jaýapkershilik júkteýimiz kerek. Sonda áke men ana bala úshin qıyndyqty birge kóteredi. Bizdiń sábılerimiz ómirin jetim balalar úıinde bastap, túrmede nemese qarttar úıinde aıaqtamaıtyn bolady”. Iá, er adamnyń, azamattarymyzdyń bedelin kóterýdiń joldaryn izdestirýimiz qajet. Budan utpasaq, utylmaıtynymyz anyq. Raýshan NUǴMANBEKOVA. ÁIELGE JIBEK MINEZ JARASADY Qazaqta “Aýrýyn jasyrǵan óledi” degen ashy maqal bar. Bári jaqsy dep kemshiligimizdi jyly jaýyp qoıǵanymyzben, biz qoǵamda ómir súremiz. Osy ortada talaı sa­namyzǵa jat keleńsiz jaǵdaı­lar­dyń oryn alǵanyn kórdim. Onyń biri qyzǵanshaqtyq aýrýy áldeneshe otbasynyń oıranyn shyǵarǵanyn bilemin. Ásirese, kúıeýin basqa áıel­derden sebepsiz qyzǵanǵan erketotaı­­lar­dyń oǵash qylyqtary janymda jattalyp qalǵanyn jasyra al­maı­myn. Jas kezinde mahabbat, súıispenshilik sezimderin bastan keshpegen adamdar kemde-kem shy­ǵar. Jigit bozbala, qyz boı­jet­ken bolyp, kóńil qosyp, úı­le­nip, shańyraq tigip, balaly-sha­ǵa­ly bolady. Árbir otbasynyń ózindik qalyptasý syry, joly bar. Me­niń aıtaıyn dep otyrǵan oqı­ǵa­larym, kóptegen otbasynda kezde­sip otyr degen oıdan múldem aý­laq­pyn. Biraq, qansha jyldar ót­se de sol bir qyzǵanshaq áıel­der­diń jat qylyqtarynan qazirgi kez­degi jas otaý ıeleri aýlaq bo­lyp júrse eken degen shynaıy tilek meniń qolyma qalam alǵyzdy. “Qyz kúninde bári jaqsy, jaman qatyn qaıdan shyǵady” degen maqal áli kúnge deıin óziniń mán-maǵynasyn joǵaltqan joq. Áli esimde, ájepteýir qyzmet atqaryp, el-jurtyna syıly bola bastaǵan mekeme bastyǵy týraly “Áıeli qyzǵanshaq, qısyny kel­­sin-kelmesin, kúıeýimen kúle sóı­lesken qyz-qyrqynnyń sońyna túsip, maza bermeıdi, baıqańdar” degen sybys taraǵan. Ol kezde ke­ńes dáýiri edi, dúnıeniń dúrkirep turǵan kezi. Álgi dókeıdiń áıeli ujymda qyzmet atqaratyn kúıeýi­men ajy­rasqan jas kelinshektiń sońynan shyraq alyp túsip al­ǵa­ny. Qoly­myzdan keler shara joq, ishten tynyp, qarsy daý aıtyp, qorǵaı almaımyz. Bárimiz kúni­miz­di kórip, bala-shaǵamyzdy asyrap otyrǵan qyzmetke táýeldimiz. On­yń ústine qaýeset sózden qaýip­te­nemiz. Al bastyqtyń áıeli bolsa qysqa kúnde qyryq ret álgi jas kelinshekti telefonmen tergep, esin shyǵarady. “Aradan qoryqpa, jaladan qoryq”degen sózdiń ómir­sheń ekenin sonda bildim. Bastyq­tyń áıeliniń negizsiz kúdiginiń ótirik ekenin bilemiz. Biraq, kimniń aýzyna qaqpaq bolasyń, jeldi­aýyz­dar aınalada az emes. Aqyry álgi, jalǵyzbasty áıel qyzmetten óz erkimen ketip, endi barlyǵy­myz­dyń ıyǵymyzdan aýyr júk túsken­­­­deı, keń tynystaı bastap edik. Taǵy da álgi bastyqtyń áıeli “Ana bir kelinshekten kúıeýin qyzǵanyp júr eken” degen sybys tarap úl­ger­di. Álgi jas kelinshektiń kúıeýi bar. Biraq, kóńiline kúdik uıalaǵan áıel oǵan qarasyn ba, uıalmaı-qyzarmaı kelinshekke kúnuzaq eki-úsh ret telefon shalyp, tekseredi de jatady. Kóńili jabyrqaǵan jas kelinshekke bastyqqa kirip munysy soraqy qylyq dep aıtpaısyń ba deıdi ǵoı aınaladaǵylar. – Osylaı deýge aýzym barmaı­dy. Meniń sózimdi kerisinshe túsi­nip, otbasyma qarakúıe jaqqaly otyrsyń ba dese, qaı betimdi aıtamyn, – dep batyly barmaı-aq qoıdy. Oǵan “Jel bolmasa, shóptiń basy qımyldamaıdy”, aq bolsa aıtar edi ǵoı degen jelaýyz adam­dar da tabyldy. Aqyry kúbir-sybyr áńgime onyń kúıeýine jetip, aıaǵy urys-keriske ulasyp, jas kelinshek balasyn alyp, tórkinine ketýge májbúr boldy. Álgi sózdiń jala ekenin bárimiz bilemiz, oqsyz-aq, pyshaqsyz-aq adamnyń janyn jaralaýǵa bolady eken. Áıeli ket­ken soń eri araq iship, basyn taýǵa da tasqa da soǵyp júrgenin kórip, janymyz qatty ashyǵan. Kelinshegi qaıtyp oralmady, sóıtip, bir otba­synyń oırany shyqty. Bala jetim qaldy. Endi tyndyq pa dep jeńil­denip qalyp edik, onymyz taǵy beker bolyp shyqty. Kúıeýiniń mańynda qyzmet isteıtin barlyq jibi túzý kelinshekterdi qubyjyq­taı kóretin qyzǵanshaqtyq qaýipti aýrýdyń biri eken. Úıinde jatyp, qyzǵanysh ishin kúıdirgen áıeldiń kózine birde olpy-solpylaý júre­tin jas kelinshek ilikken. Bas­tyqtyń áıeliniń basynǵany sonsha, ár saǵat saıyn telefon shalyp, tekten-tekke, balaǵattaýǵa deıin bardy. Eń sumdyǵy sol, árqaısy­myz basymyzǵa qara bult qaı kúni kelip úıiriledi eken degen úreıde júretin boldyq. Bastyqqa týra qarap, amandaspaq túgil, qarasy kórinse qashatyn hal­de jumys is­te­dik. Atymyz jaman­atqa ilikse, ony janymyzda júrgen janjary­myzǵa túsindirýdiń ózi qııamet-qaıym ekenin biletinbiz. Kim jalaǵa shydaıdy deısiń, urys-janjal qan­sha sútteı uıyǵan shańyraqtyń shyrqyn buzǵany ózimizge belgili. Qyzǵanysh degen qyzyl ıt shy­­naıy mahabbat pen súıispenshi­lik­pen, syılasym­dy­lyqpen úılese bermeıtinin osyn­daı áıelderdiń bilmeıtini ókinishti-aq. Keıbireýler adam shyn súıse qyz­ǵanýy tıis deıdi.. Al, shyn ma­habbat senim bar jerde gúldeıtin sezim ekenin ómir kórgen, samaı shashyma aq qyraý kirgen jasqa kelgendikten aıtyp otyrmyn. Kúnderdiń kúninde álgi jigit aǵasy jumys babymen basqa aımaq­qa aýysyp ketti. Shynyn aıtý ke­rek, óte adal adam edi. El-jurtyna qolynan kelgen jaqsylyǵyn aıamaıtyn. Biraq, áıeliniń jat qylyǵy, oǵash minez-qulqy onyń bedeline nuqsan keltirmeı qoıǵan joq. Artynan qyzmetten birjolata bosapty degen habar aldyq. Ol jigittiń qyzmetten nege ketkeni jóninde biraz kúdigimiz boldy, biraq aıtpasa da belgili, áıeliniń qyzǵanshaqtyǵy, sol qylyǵymen erine or qazǵany anyq. Otbasynda qazan-oshaq syldyr­lamaı turmaıdy ǵoı,biraq jas áıelder tekten-tekke kúıeýleriniń basyna qamshy úıirip, ámirlerin qalt etkizbeı oryndatýǵa mashyq­tanyp alǵany ókinishti-aq. Bir jap-jaqsy otbasyn bilýshi edim. Bir-birin taýyp qosylǵan, izetti jastar edi. Bala-shaǵasyn ósirip, óz betterinshe tirshilik etip ómir súrip jatqan. Neden shý shyǵyp, eki qu­laǵy tik shyqqanyn bilmeımin,álgi jigittiń áıeli ózimen qurbylas kelinshektiń úıine baryp, julysyp, jaǵa jyrtysypty, ol da qarap qalmaıtyn dolynyń biri eken, polısııa shaqyryp, is ashtyrypty degen habardy estidim. Bar páleniń basy, ótingen soń sol kelinshekti álgi áıeldiń kúıeýi kórshi aýylǵa máshınesimen aparyp kelipti. Sypsyń aýyzdar ary qaraı bolǵan oqıǵany árlendirip, túrlendirip, jigittiń áıeliniń qulaǵyna jetkizse kerek. Qazaqta “Aqyldy qasyńnan qoryqpa, jarymes dosyńnan qoryq” degen maqal bar. Sóıtip, jap-jaqsy otbasy búlinip, sha­ńyraǵy ortasyna túse jazdady. Aǵaıyn-týysqany jabylyp júrip, aıyppul tólep, jas áıelge buza­qylyq jasady degen is ashtyrmaı, alyp qaldy. Budan kim utyldy, kim utty?! Ony ózderi sarapqa sala jatar. Túptep kelgende, qyzǵanshaqtyq degen qasiretke dýshar bolýdan ár otbasy saqtanyp júrgeni durys. Qazir bizdiń oblysymyzda árbir úshinshi neke buzylyp, balalar je­tim qalady eken. Osyndaı keleńsiz oqıǵalarǵa sebep bolatyn jaıttar qatarynda erli-zaıyptylardyń bir-birine senimsizdik bildiretin jaman minezderi de joq emes. Janjal bolǵan soń, bir-biriniń kóńilin qaldyrar neshe túrli sózder de ashýmen, qardaı borary anyq, onyń sońy bas jarylyp, kóz shyǵýǵa ákep soqtyrady. Ony kórgen ósip kele jatqan bala-shaǵanyń alar tálim-tárbıesi qandaı bolady degen kóńilde alańdaýshylyq ta joq emes... Ǵumyr boıy kúıeýin qyzǵanyp, onyń árbir izin ańdyp otyratyn bir áıeldiń kesirinen osal jigit araqqa salynyp, qańǵyryp ketke­nin de bilemin. Jap-jaqsy jigit edi, biraq áıeliniń ashy tiline shydaı almady. Endi onyń eshkimge keregi joq. Eń sumdyǵy sol, qyz­ǵanshaq áıel qańǵybasqa aınalǵan kúıeýin búginde úıine kirgizbeıtin kórinedi. Sózdi túıindeı aıtqanda, erli-zaıypty adamdardyń arasyn­daǵy bir birine degen senimsizdik, qyzǵanshaqtyq – qaýipti dert de­mekpin. О́ıtkeni, orynsyz kı­kil­jiń, otbasyndaǵy janjal adam tózgisiz jan azabyna alyp keletini belgili. Sondyqtan da ózderi súıip qosyl­ǵan jas jubaılarǵa abaı bolyńdar, bir-birlerińdi syılap, qadirleı bilińder.О́mir degen dóńgelengen tórtkúl dúnıe. Kózdi ashyp, jum­ǵansha baqytqa toly kúnderiń ótedi de ketedi. Jaman­shylyq shaqyryp, óz ómirlerińe ózderiń oıran salyp, shańyraq­taryńdy shaıqaltar jaman minezge barmańdar dep saqtandyrǵym keledi. Nurıla BEKTEMIROVA. Almaty oblysy, Kóksý aýdany. SÁN! SÁN! SÁN!.. Talǵamǵa talas joq. Qansha adam bolsa, olardyń talǵamy da árqıly deımiz. Bizdiń qazaqtyń qyz-kelin­shekteri sán álemine, onyń ishinde kıinýge, boıanýǵa qalaı mán berip júr? Qoǵamnyń jalpy sánge degen talǵamy qanshalyqty ósken degen máselege kelsek, aramyzda áli de álem-jálem kıinýge, betin battastyra boıap, ózge jurttan erekshe bop kóri­nýge áýes jastardyń az emes ekenin baıqaýǵa bolady. Onyń ústine izde­genge suraǵan degendeı, kıim dúken­derine jáne bazardaǵy kıim úlgile­ri­ne qarasańyz, barlyǵy derlik shetel­den ákelingen. Sodan da shyǵar jurt Qytaı, Túrkııa, Reseı, Qyrǵyzstan, Ba­tys, Eýropa, arab elderinen áke­lin­gen kıimderdi kıedi. Shetelden áke­lingen kıimdermen básekege túse alatyn “Qazaqstanda jasalǵan” degen etıketi bar otandyq kıimderdi tap­paısyz. Tapsańyz da óte sırek. Bul bizdiń qolda bardy tutynyp, sodan aryǵa asa almaıtynymyzdy aıǵaq­taıdy. Oǵan qosa, sán áleminiń lı­der­leri jyl saıyn bir úlgini anyq­tap, naryqqa jappaı shyǵaryp oty­rady. Sóıtip, bárimizdiń de aınalyp kelgende, bir úlgimen jáne onyń túr-túrimen kıinetimizdi joqqa shyǵara almaısyz. Al sol pálen aqshaǵa alǵan qymbat kıimińiz kelesi jyly-aq jaramaı qalyp, ornyn basqa sán úlgisi basady. Siz amalsyzdan taǵy da jańa úlginiń “qurbany” bolasyz. Aınalyp kelgende, sán álemi adam­dardyń beınetpen tapqan aqshasyn jyl saıyn jymqyryp otyrady. Sol sııaqty, kosmetıkalyq zattar da shetten, syrttan tasylǵan dúnıeler. Olardyń da ásemdikke qushtar etetin sıqyry sizdi arbap, ádemilik úshin aqshańyzdy aıamaısyz. Qoǵam damýy alys-beristen damıtyny sııaqty, ber­seńiz alasyz, alsańyz beresiz. Demek, sán álemi de saýda-sattyqty, eldiń ekono­mı­kasyn kóteretin baspal­daq. Biraq, bul basqa áń­gime. Al biz búgin usynyq­­­ty kıiný, talǵammen boıaný mádenıeti jaıly aıtsaq dep edik. Nesin jasyramyz, bú­ginde sán qýamyz dep qa­zaqtyń qyz-kelinshekteri shashtaryn kúıdirip, qasta­ryn juldyryp, tyltıǵan shalbarlar men kindigi kó­rinip turatyn jelbegeı jazdyq kıimderge áýeste­nip aldy. Qanshama jerden jańashyldyqty qabyl­daýǵa daıar tursaq ta, qazaq qoǵamy ózderiniń qar­a­kózderiniń ózgeniń “qań­syǵyna” tez boı aldyryp, jalańashtanyp shyǵa kel­genin quptamady. Baspasóz ókilderi qansha shýlasa da, jastar sol soraqy kıim­derge qumarta tústi. “It qoryǵan jerge ósh” de­mekshi, batystyń da, orys­tyń da, qytaıdyń da sapaly, sapasyz dúnıele­riniń bárin qyp-qyzyl aqshaǵa satyp alyp jatyr. Degenmen, jurttyń bárine topyraq shashýdan aýlaqpyz. Búginde birqatar qazaq jastary bundaı keleńsiz qasıetter­den jaılap-jaılap arylyp keledi. Sán úlgisiniń ýaqytsha qu­by­lys ekenin, onyń sońy daraqylyqqa aparatynyn túsingendeı. Degenmen, teledıdar men jýrnaldarda kún saı­yn, saǵat saıyn taqyldap sán álemi men kosmetıkalyq zattardy jarna­ma­laıtyndar ózderiniń taýary ótpeı, su­ranyssyz qalǵanyn qala­maıdy. Ási­rese, jelilik júıe arqyly qazaq qyz-kelinshekteriniń arasyna jyl­dam tarap úlgergen “Orıfleım”, “Me­rı Keı”, “Eıvon”, “Faberlık” t.b. fırmalardyń kosmetıkalyq zat­tary óz tutynýshylaryn tez tap­ty. Ras, qyz-kelinshekter de kos­metı­ka­lyq zattarǵa talǵam kózimen qaraı bas­tady. Qaısy fırmanyń taýary jaq­sy, qaısy fırmanyń ta­ýary ja­ramsyz ekenin birden bile qoıady. Bul qazirgi kúnniń talaby. Degenmen, bet­terin battastyryp bo­­­ıap, betine túrli tatýajdy saldyryp, so­ıaýdaı tyrnaq ósirýdi kórkemdik dep uǵynatyn qyzdar da az emes. Qazaq qyz-kelin­shekteriniń tym asyra boıanyp, osy­laı­sha to­ty­qustaı álem­ish­tenip shy­ǵa kelgeni kóz­ge túr­pi­deı kórine­ti­nin olar­dyń bilmeıtini ókinishti-aq. Sánmen kıiný, talǵammen boıaný – adamnyń jeke basyn qurmetteýi, jas qal­pyn saq­taýǵa, salaýatty bolýǵa um­tylýy desek, bet kútimi úshin sapaly kosme­tı­kalyq zattar tutynǵan durys-aq. Biraq, qazaq qyzdary battasyp boıan­basa da, tabıǵı qalpymen, qoıý qara shashy­men, qulyn músinine jara­symdy qara­paıym kıimimen-aq ásemdiktiń naǵyz ózin sı­pat­taı alatynyn umytpasa eken deısiń. О́ıt­keni, qazaq qyzy degen sózdiń ózi ádemi emes pe?! Kim bol­masyn aqyl­­shyny emes, jol nusqaý­shy­ny jaqsy kóredi. Ras, qo­ǵam taýardyń túr-túrine baı. Burynǵy keńes zamanynda­ǵy­daı kıimder men kosmetıka­lyq zattar tapshy emes. Qaı­ta kerisinshe, “qaı­sysyn tań­da­­sam eken” degen oıdan ba­sy­­ńyz qatady. Osy jolda qazaq qyzy kıinse de, boıansa da, ishse de, jese de, qazaqy tek-tamyryn joǵalt­paı, ar-uıattan attap, sánniń jóni osy eken dep jala­ńashtanýǵa tu­ra umtylmaı, bir sát sara­laı bilse ǵoı. Osy oraıda sán ále­miniń álemish-jálemish túrin qýýǵa rýhanı bolmysy tómen adam­dar tez eligetinin de aıta ketken jón. Sondyqtan da jurtqa kúlki bolmaı, jarasymdy kıimimen, kózge urmaıtyn makııajymen aı­nalańa jaqsy áser qaldyrýǵa, sán áleminiń “mazaǵy” emes, jeńim­pazy bolýǵa umtyla bilgenge ne jetsin. Son­dyqtan da qur­bylaryma tal­ǵammen kıine bilý de óner de­mekpin. Jansaıa SYDYQBAI.