Ormanmen syrlasqan ǵalym

Búginde aǵamyzdyń janynda júrip, tárbıesi men sharapatyn kórgen zamandastarym ol kisige qaratyp, «kabıneti – keń dala men qara orman» degen sóz­di taýyp aıtyp júr. Te­ńeýdiń dáldigi – ol kisiniń búkil sanaly ǵu­­myryn ormanǵa qyz­met etýge ar­naǵanynda, onyń ishinde 27 jyl boıy Qazaq orman sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtyn sel­keýsiz basqarǵanynda dep bilemiz.

Bul qyzmetke ol top etip túse qalǵan joq. Almatydaǵy Aýyl sha­rýashylyǵy ıns­tı­týtyn úzdik bitirgen 1972 jyly joǵaryda atalǵan ǴZI-diń as­pı­rantýrasyna qaldyrylǵan. Sodan beri búkil laýazymdyq satydan ótip, qazirgi kúni ıns­tıtýt dırektorynyń keńesshisi qyzmetin aby­roımen atqaryp júr. Dál osydan keıin aǵa­myz Qazaq eliniń orman-toǵaıy, qa­raǵaı-qaıy­ńymen seriktes syr­lasyp ósken jan desek jara­sady. Al bilikti mamannyń kez kel­gen áńgimesiniń tujyrym túıin­deri orman áleminiń ǵylymı nus­qa­laryna tirelip, to­qaı­lasyp ja­tatynyn da zańdylyq dep uǵy­namyz.

Ǵylym demekshi, ormanshy­­­­lyq qazaqtyń dástúrli ká­si­bi emes. Onda ǵylymı jańa­lyq ashý taý basynan qudyq qaz­­ǵanmen para-par. Beıneti mol, kedergisi qı­sapsyz sharýa bul túsingenge. Salysty­­ryp qaraıyqshy. Mysaly, as­tyq da­qyldaryn, onyń jańa su­ryp­taryn shyǵarýmen aınaly­satyn ǵalymdar kóktemde ekken daqylynyń kúzde qalaı ós­kenin kóre alady. Qaı je­rinde durys, qaı jerinde qate jibergendigin saraptaıdy. Al orman sharýashylyǵynda múlde basqasha reńk qalyptasqan. Aı­talyq, ormanshy aǵash kóshetin otyrǵyzatyn bolsa, onyń boı salyp ósýin, japyraǵynyń j­a­ıylý­yn, kádimgi aǵash qalpyna enýin qanshama jyl tosýy kerek. Sondyqtan da ǵylymnyń bul salasy ǵalymnan aıryqsha tózim­di­likti, shydamdylyqty talap etedi.

Biz kýá bolǵan myna bir máse­leni ma­ńyzdy sanaımyz: 2016 jyly Prezıdent atalǵan ǵy­lymı-zertteý ınstıtýtynda boldy. Astananyń jasyl beldeýin qalyptastyryp jatqan kezde jas óskinniń túri men tegin, býdandyq aýdandastyrylýyn, suranystaǵy tuqym daıyndaýdy, oǵan qatysty ǵylymı negizdemeler men usy­nystardy basshylyqqa alý qa­jettigi aıtyldy. Instıtýt qa­raýyn­daǵy dendrobaq, arboretým men popýletým sııaqty býyndar bul ba­ǵytta nazar salarlyq ju­mys­tar atqarǵan.

Ǵylym ordasy qurylǵan boıda professor V.M.Savıchevtiń Býrabaıdyń orman oramdarynda ósimdikterdiń 500 túrine sy­naq júrgizýge múmkindiktiń bar ekendigin dáleldegen jobasy ma­qul­danyp, arnaıy dendrobaq iske kirisken. Onyń aýmaǵy 44,3 gek­tardy alyp jatyr. Munda ósim­diktiń 2 myńnan astam túri zert­teldi. Búginde sonyń 30 uıalas tar­maǵy men 95 tekti quraıtyn 800 túri saqtalyp qaldy. Ja­ǵra­­pııalyq tegin tarqatsaq, den­drobaqtaǵy óskinderdiń 25,6 pa­ıy­zy eýropalyq, 22,5-i sibirlik, 21,1-i soltústikamerıkalyq, 14,4-i qıyr-shyǵystyq, 9,2-si japon-qytaı aýmaqtyq, 7,2 pa­ıyz­y ortaazııalyq túp tamyrǵa jatady. Bular aǵashtar, butalar, saıaly óskinder jáne jartylaı butaq taramdary bolyp, úsh dálizdi tórt topqa bólinedi.

Dendrobaqpen qoltyqtas ar­­bore­tým men popýletýmnyń ta­bıǵı qundylyq­tarymyzdy ese­leýdegi orny da ólsheýsiz. Mun­da joly túsken kisi ósimdik­ter áleminiń qııal-ǵajaıyp qu­shaǵyna enip ketkendeı tebi­reneri sózsiz. Tabıǵattyń qatal­dyǵyna qara­mas­tan, osynaý 11 gektarlyq al­qapta asa qundy ósimdikter jaı­qalyp turady. Qazirgi saqtal­ǵanynyń ózi 350 túrdi qam­tıdy. Sanalýan maq­satta paıdalanylatyn aǵash­tar­dy aıtpaǵanda, dárilik shópter, jupar gúlder, saıaly butaqtar, jemis-jıdekterdiń qalyńdyǵy qaıran qaldyrady. Búginde Bý­rabaı dendrobaǵyna qatysty 150-den astam ǵylymı eńbek jazylyp, ujymdyq jı­naq­tardy qospaǵanda, 70-ke tarta kitap jaryq kórdi.

Biraq ınstıtýt dırektory Mem­leket bas­shysynyń aldynda bulardyń birin de aıtqan joq. Aıtqany mynaý: «Orman alabyna kózqarastyń birjaq-tylyǵy qynjyltady. Bárinen de barymyzdy saqtaýǵa dáneker bolyp otyrǵan ǵylymı dendrobaqtyń baǵy taıǵany ókindiredi. Sońǵy on jylda mańyzdy ny­sannyń qarjylandyrylýy múldem ju­tań. Orman sharýashylyǵy ǵylymı-óndiristik ortalyǵy joq­tan bar jasap otyr. Ǵa­lymdar da úzdiksiz dabyldatýyn qoıar emes. Alaıda selt et­kendeı serpilis sha­maly». Osy sátte ormanshy ǵa­lym­nyń otanshyldyǵyna, «qa­ra or­ma­nymyzdyń» qalyńdaı túsýi jolyndaǵy shyr-pyryna tánti bolǵanbyz. Bul dabyl kóp ke­shikpeı «Ege­menniń» aralasýy­men Parlament Sena­tynda qa­ralyp, tıisti máseleler kóte­rildi.

Akademık aǵamyz orman sha­rýashylyǵyn júrgizýdiń ǵy­ly­mı negizdemelik júıe­sin qa­lyptastyryp, Qazaq­stan­nyń ártúrli tabıǵı aımaqta­­rynda landshafttyq qury­lym­­­daǵy qorǵanyshtyq orman ósirý, eli­miz­diń orman qory men eko­lo­gııalyq apat aımaq­ta­ryndaǵy (Bal­qash óńiri, Aral teńi­zi­­niń qurǵaǵan jerleri) agro­or­man­me­lıorasııalyq qyz­met­tiń tıimdiligin kúsheı­týin, kó­gal­dan­­dyrý maqsattaryndaǵy al­qa­aǵash­tar túrin kóbeıtý men onyń jersinýin qamtamasyz etý, taǵy basqa mańyzdy baǵyttarda jemisti eńbek etti. Ol 120-dan astam ǵylymı jumys jarııalady. Sonyń ishinde 3 monografııa, 2 oqýlyq, sheteldik bedeldi basylymdarda nóldik emes ımpakt-faktor negizderi taqyrybynda jaryq kórgen maqalalar bar.

Belgili ǵalym 7 ınnovasııalyq jáne avtorlyq patenttiń, 2 arnaıy kýáliktiń ıegeri. Buǵan qosa, jaı qaraǵaıdyń tórt túri­niń avtory sanalady. Budan da bas­qa ǵylymı eńbekteri akademık A.Ba­raev atyndaǵy I dá­­rejeli syı­lyqpen, halyq­ara­lyq salalyq medaldarmen atap ótildi. Ol Reseıdiń «Or­mantaný» jáne «Or­man sha­rýashylyǵy aqparaty» jýr­nal­darynyń redaksııa alqa­synyń múshesi retinde de tanymal. Mun­daı bıik abyroıǵa or­manmen birge tynystaǵan, onyń syrly áýenimen qýattanǵan adamdar ǵana bólenetini anyq.

Baqbergen AMALBEK

Aqmola oblysy