Qazaq dıasporasynyń qaıratkeri

Mańyzdy jıyndy ashyp, osynaý mádenı-tarıhı sharanyń jaı-jap­sarymen tanystyrǵan Qazaq­stan Res­pýblıkasy Prezıdent ar­hıvi dırek­to­rynyń orynbasary Beı­sen­baı Juma­bekov, Memleket basshy­sy Qasym-Jomart Toqaevtyń ótken Ult­tyq qu­ryl­taıda: «Bir kezderi umy­tylyp ketken ult per­zentteriniń esi­min qaıta jań­ǵyr­týymyz kerek. El taǵdyryn aıqyn­daǵan tarıhı oqıǵalarǵa laıyqty baǵa bergen jón. Sońǵy eki jylda bul baǵytta kóptegen jumys at­qa­ryldy. Ultymyzdyń kór­nekti tul­ǵalarynyń esimi ar­daqtaldy. Tarıhı datalar qal­pyna keltirildi. Osylaısha, eli­mizdiń shynaıy shejiresi jazy­lyp jatyr. О́tkenge, ádil baǵa beril­mese jarqyn bolashaqtan úmit kútý qıyn. Muny tereń tú­singen abzal» degen sózin til­ge tıek ete otyryp, Prezı­dent­tik arhıv aǵymdaǵy qyzmet be­ıi­nine qaraı, memleket já­ne qoǵam qaı­ratkerleriniń qoǵam­dyq-saıası bel­sendiligin aı­qyndaıtyn qujattar jı­naýdy turaqty júzege asyryp otyr­ǵanyn jetkizdi.

«Arhıv degenimiz – ta­rıh­tyń sar­qylmas qory» dep fran­sýz arhıvtanýshysy Sharl Breban aıtqandaı, Pre­zı­denttik arhıv mekemesi óz qo­ryn to­lyqtyrýdyń bir tetigi – shetelde ómir súrip, sol mem­le­kettiń saıası-qoǵamdyq ómi­rinde aıtarlyqtaı iz tastaǵan tulǵa­lardy izdep taýyp, olar jaıly qujat­tyq derekterdi jınaqtap, bolashaqqa qaldyrý eken.

«Osy maqsat úshin qazirgi tańda eli­mizden tys jerde ómir súrip artyna iz qaldyrǵan: Dá­lelhan Janaltaı, Jaǵda Baba­lyq, Shárip Naıman, Mansur Taıjy, Sherızat Doǵrý, Hasen Oraltaı, Zardyhan Qınaıatuly jáne t.b. qazaq ­dıasporasy ara­synda bedeldi tulǵalardyń je­ke tek­tik qujattary qorǵa qa­byl­­dandy», dedi Beısenbaı Qýanyshuly.

Joǵaryda aty atalǵan qaı­ratker tulǵalar ishindegi Dálel­han Janaltaı jaıly qujattyq derekterdi, marqumnyń kózi tirisinde 2011 jyly Túrkııadaǵy Qazaqstan elshiligi suratqan eken. Sol eki arada 2012 jyly Dákeńniń ózi dúnıeden ótip ketken soń, týǵan balasy Álıhan Dálelhanuly tórt jyl boıy jınap-terip, óńdep-jóndep derekti qujattardy 2015 jyly Ystanbuldaǵy Qazaqstan kon­sýl­dyǵyna tabys etken eken.

* * *

Osy oraıda «Dálelhan Ja­naltaı kim?» degen zańdy suraq týary anyq. Bul suraqqa jaýapty biz Dákeńniń 2000 jyly Dúnıejúzi qazaqtarynyń qaýym­das­tyǵy tarapynan jaryq kórgen «Qıly zaman – qıyn kúnder» atty 160 bettik ǵu­myrnamalyq kitabynan tabamyz.

– Men Dálelhan Janaltaı 1922 jyly maýsymnyń 15-i kúni qazirgi Qytaı Halyq Respýblıkasy, Shyńjań – Uıǵyr avtonomııaly raıony Altaı aımaǵyna qarasty О́rmegeıti jaılaýynda týyppyn, – dep ja­zady. Bul kisi jas kezinde úlken bilim ıesi: Troıskiden «Ra­sýlııa» medresesin bitirgen ustaz Abdýlla Baıqadamulynan dáris alsa, keıin es jıyp, etek basqan soń Mysyrdaǵy Ál-Ázhar ýnıversıtetiniń túlegi Abbas mýftı Qahıre jáne ýrdý, arab, aǵylshyn tilin biletin kashmırlik professor Muhamed Ikbal qatarly ǵalymdardan ilim úırenedi. 1940 jyly 18 jasynda О́lkelik qazaq-qyrǵyz uıymynyń Altaı aımaqtyq bastyǵy, 1943-1945 jyldary Úrim­jidegi áskerı kadr daıyndaıtyn Shyńjań tálim-tárbıe mek­tebinde kýrsant, 1946-1949 jyl­dary Shyń Shı Saı bas­qarǵan Shyńjań úkimetinde saıası qyzmetker bolǵan.

Gomından bıligi qulaǵan soń 1951 jyly qashyp Úndistanǵa ótedi. 1952-1969 jyldary Ún­dis­tannyń ishki ister mınıstr­liginde kelisimshart negizinde jaldamaly qyzmetker. 1969 jyly Túr­kııa eline qonys aýdaryp, 1972 jyly Ystan­bulda Qazaq kentin qurýǵa atsalysady. 1992 jyly qazan aıynda qurylǵan Dúnıejúzi qazaqta­ry qaýymdastyǵy­nyń tóralqa músheligine saılanǵan. Qysqa­sha ómirbaıany osy.

Al bul jolǵy kórme tóri­nen oryn alǵan 30-dan astam derekti qu­jat­tar onyń jo­ǵa­rydaǵy qysqasha ómir­­baıa­nyn to­lyqtyryp turǵan­daı. Atap aıtqanda: 1949 jy­ly 10 aqpan kúni Qytaı Res­pýb­­lıkasynyń VII plenýmy­na ókil retinde qatysqan kýá­ligi; 1961 jyly 25 qańtar kúni Brı­tanııa konsýldyǵyna usyn­ǵan deklarasııasy; 1970 jy­ly 25 naýryzda berilgen Túr­kııa Respýblıkasy­nyń aza­mat­tyǵy jaıly kýálik; Qy­taı Respýblıkasy Taı­van Parlamenti­niń depý­tat­tyq №000331kýáligi; Qy­taı Respýblıkasynyń (Taı­van) tól­qu­ja­ty; Qytaı Respýb­lı­kasynyń (Taıvan) azamattyq kýá­ligi; Qytaı Respýblıka­sy Par­lament depýtaty (11 naý­ryz, 1991 j) qatarly resmı qu­jattardan basqa otba­sylyq arhıvten alynǵan fotosýretter, sondaı-aq ár jyldary Úndistan, Taıvan, Túrkııa el­de­riniń memlekettik organdaryna jazǵan hattary jáne oǵan kelgen jaýaptar toptamasy, t.b.

* * *

Basqosýdyń kelesi ma­ńyzdy bóligi «Arhıv jáne qo­ǵam: Táýelsiz Qazaqstan tul­ǵa­lary» taqyrybynda ótken jıyn. Alǵashqy bolyp sóz alǵan qazaqtyń qa­dirli aqsa­qa­ly Halıfa Altaıdyń balasy Abdýrahman Altaı óz áke­si men Dákeı aqsaqal sonaý 1980 jyldardan bas­tap, Quran Kárimdi qatar otyryp qazaq tiline aýdarǵanyn, tipti keıbir ejelgi arab ataýlarynyń qazaqsha balamasyn izdep, qasıet­ti aıattardyń qazaqsha dál ma­ǵynasyn berý úshin tún uıqy­laryn bóletin edi dep, qos qarııanyń Islam dinine sińirgen eńbegin atap ótti. Rasynda bul aýdarma 1990 jyldary Mádına qalasyndaǵy Fahd patshanyń Quran shárıf baspa kombınatynan bir mıl­lıon taralymmen basylyp shyqty. Tipti Mekkedegi qasıetti meshittiń sóresinde tur­ǵanyn biz óz kózimizben kórdik.

Kelesi kezekte, jınalǵan kóp­shilikti otbasylyq este­lik­terimen tanystyrǵan Dákeı atanyń týǵan balasy Álıhan Janaltaı, óziniń 1954 jyly Kashmırde dúnıege kelgenin, alǵash mektep tabal­dyryǵyn attaǵanda, ákesiniń «Balam, sen qazaq degen halyqtyń ókili­siń, biz jat jurtta, basqa el­de júrmiz, eshqashan bi­reýge osal­dyǵyńdy kórsetpe, eń bas­tysy tilińdi umytpa» degen ósıeti ózi­ne ómirlik ustanym bolǵanyn jet­kiz­se, «Otandastar qory» KeAQ basshy­sy Abzal Saparbekuly, Dálelhan ata 1970-1978 jyldary Taıvanda bilim alýǵa 30-ǵa jýyq qazaq balasyn attan­dyrǵa­nyn, olardyń arasynda tanymal sportshy Mustafa О́ztúrik te bolǵanyn, osy jigit­terdiń bári qazir Túr­kııa jáne Eýropa elderinde ǵy­lym jáne bıznes salasynda qyzmet atqaryp júrgeni jaıly dálel-derektermen aıtyp berdi.

Sol sııaqty konferensııa­ǵa Túrkııa elinen tikeleı baı­­lanysqa shyqqan ǵalym Ábdi­ýahap Qara: «Kashmır qazaqtary 1952-1954 jyldary Túrkııaǵa qonys aýdarǵan tusta Dákeı aqsaqal óz týystarymen birge Úndistanda qalyp qoıyp, 1969 jyly keldi. 1971 jyly osy atamyzdyń nusqaýymen Ys­tan­bul qazaqtary qalaǵa tıip tur­ǵan Gúneshli aýdanynan jer satyp alyp, 500 úıli aýyl turǵyzdy. 1973 jyly jańa­dan boı kótergen Qazaqkent aýylynyń tusaýy kesildi. Dá­keı atanyń Taıvan astanasy Taıbeıde oqytqan jas­tar arasynda Ahmet Tashaǵyl atty tú­rik jigiti boldy. Bul kisi qa­zir Túrkııa eline tanymal qy­taıtaný mamandarynyń biri» dese, óz kezeginde Dúnıejúzi qa­zaqtary qaýymdastyǵynyń arda­geri Sultanáli Balǵabaev, ta­rıhshy ǵalym Qarjaýbaı Sartqojauly jáne Dákeı ata urpaqtary Beshir, Nasyr, Esen­taı Janaltaılar óz oılaryn ortaǵa saldy.