Ejelgi ǵundar mádenıetine tán asa qundy artefaktilerdiń uıyq mekeni – ejelgi О́túken qoınaýy nemese qazirgi mońǵol ústirti. Mysaly, Noın-ýla qorǵanynan tabylǵan jádigerler HH ǵasyrdyń teńdessiz murasy sanalsa, ótken jyldary Mońǵolııanyń Aryqanǵaı aımaǵy terrıtorııasynda ornalasqan «Gol-mod» qorǵan-obasyna júrgizilgen arheologııalyq qazba jumystary kezinde taǵy da asa qundy dúnıeler tabyldy.
Osylardyń ishinde bizdiń nazarymyzdy aıryqsha aýdarǵan dúnıe – joǵarydaǵy qorǵannan tabylǵan tańbaly asyq. Arheologııalyq jumys tobynyń jetekshisi Ulan-batyr ýnıversıtetiniń oqytýshysy, tarıh ǵylymdarynyń doktory D.Erdenebaatardyń jazýyna qaraǵanda, ejelgi ǵundarǵa tán «Gol-mod» keshen-qorǵany irili-usaqty 30-shaqty obadan turady. Osyndaǵy birinshi obany qazǵan kezde, onymen jeliles úsh obashyqtan bala jerlengen oryn anyqtalǵan eken. Dál osy bala múrdesiniń janynan 200-ge tarta usaq maldyń bútin asyǵy tabylypty (2-sýret).
Osylaısha, qazirgi kúnge deıin qoldanysta júrgen asyq oıyny ǵundardan qalǵan mura ekeni dáleldenip otyr. Bul týrasynda aıtar bolsaq, baıyrǵy Han patshalyǵy (b.z.d 206-220 jj.) dáýirinen búginge jetken «Hý eli súıek (asyq) atyp oınaıdy» dep jazylǵan derekti bilemiz. Iаǵnı bul jazýdaǵy degeni «Hý eli». Iаǵnı Han patshalyǵy ǵundardy osylaı ataǵan. Odan keıin súıek atý degeni «asyq oıyny», al atý dep saýsaqpen asyqty shertip qozǵaýdy meńzep otyrǵany haq.
Budan shyǵatyn qorytyndy: joǵarydaǵy Han dáýirinen jetken derek pen búgingi ǵundar qorǵanynan tabylǵan asyq naqty haqıqı dálel retinde birin-biri tolyqtyryp otyr. Bir qyzyǵy, qabirden tabylǵan asyqtardyń 20-shaqtysynda ártúrli tańba bar. Solardyń ishinde myna bir asyqtyń búk betine salynǵan tórt tańba (1-sýret) ǵalymdardyń nazaryn aıryqsha aýdarýda.
О́ıtkeni mundaǵy tórt tańba – Mońǵol ımperııasynyń negizin qalaǵan ataqty tórt qaǵannyń tańbasy. Asyqtyń táıke jaǵyna qaraǵan «t» tańba Shyńǵys qaǵan jáne Joshynyń tańbasy, asyqtyń shońqy jaq ushyndaǵy «aıyr» tańba Tóle hannyń tańbasy, asyqtyń alshy bet baǵytyndaǵy ıir tańba О́gedeı hannyń tańbasy, al asyqtyń ońqy jaǵynda ornalasqan qos syzyq Shaǵataıdyń tańbasy eken. Dál osy tórt tańba bıyl Ulan-batyr qalasynda ashylǵan Shyńǵys han mýzeıiniń mańdaıshasynda aıparadaı bádizdeýli tur.
Bul oqıǵaǵa tápsir jasaǵan jergilikti tarıhshylar: Mońǵol ımperııasyn qurǵan adamdar, ulysty basqarýdyń ákimshilik, jaýyngerlik, turmystyq hám dástúrli sharýashylyq negizderin ǵundardan kóshirip alǵan degen paıym jasapty. Iаǵnı ǵundar kezindegi tańbalardy (asyqtardaǵy) keıin mońǵol bıleýshileri paıdalanǵan eken. Demek bolashaqta tańbataný ilimin qazaq geraldıkasynyń quramdas bóligi retinde qarastyryp, jeke zerttegen durys ekeni ańǵarylady.