Ádebıetimizde «Kóshpendiler» jáne «Altyn Orda» atty trılogııalarymen tarıhı taqyrypqa alǵash túren salyp, tutas bir mektep qalyptastyrǵan Ilııas Esenberlınniń orny bólek. Aqmola oblysyndaǵy Atbasar qalasynda kórnekti jazýshy atyndaǵy ádebı mýzeı jumys isteıdi, onda aıtýly tulǵanyń ózi tutynǵan biraz jeke zattary saqtalǵan. Sonyń ishinen qalamgerdiń unatyp, únemi kıip júrgen plashyna toqtalsaq deımiz.
Atalǵan mýzeıdiń basshysy Ulbosyn Qambatyrova bul jádigerdi murajaı qoryna sýretkerdiń otbasy 2000 jyly tapsyrǵanyn aıtady. Plashtyń túsi aqshyl sary, qaıyrma jaǵaly, jeńi uzyn. Keýdesi men arqasynyń astaryna qosymsha mata japsyrylǵan. Oń jaqqa túımelenip, belbeýmen baılanady. Bul syrt kıim 50-shi jyldary Reseıde tigilip, oǵan fabrıkalyq materıal qoldanylǵan.
«Bizde budan basqa jazýshynyń jazý ústeli, kostıým-shalbary jáne qujattary men otbasylyq fotosýretteri bar. Sonymen birge qorymyzda qalamgerdiń daýysy jazylǵan taspa men «Muhıttan ótken qaıyq» romanynyń qoljazbasy saqtalǵan. Osynyń bári – biz úshin qymbat dúnıeler. Bulardy mýzeıge kelgen qonaqtar qyzyǵyp kóredi», deıdi U.Qambatyrova.
Sondaı-aq Ilııas Esenberlınniń osy plashymen túsken birqatar sýreti bar. Ásirese Qazaqstannyń halyq jazýshysy Qabdesh Jumadilov «Tarıhı romandardyń kóshbasshysy» atty esteliginde qabyrǵaly qalamgerdi alǵash osy plashymen kórgenin jazady. «Ýnıversıtetti bitirgen soń, alpysynshy jyldardyń orta sheninde «Qazaq ádebıeti» gazetinde qyzmet istep júrdim. Gazettiń bas redaktory – qazaqtyń úlken júrekti aqyny, marqum Qapan Satybaldın, orynbasary – qazirgi belgili jazýshy, professor Nyǵmet Ǵabdýllın. Bulardan basqa ár bólimde bul kúnde jurtshylyqqa keńinen tanymal, biraq ol kezde áli jas býynǵa sanalatyn Sáken Júnisov, Saıyn Muratbekov, Muhtar Maǵaýın, Qalıhan Ysqaqov, Ramazan Toqtarov sııaqty saıdyń tasyndaı jigitter bar edi. Aıtaıyn degenim, sol tusta bas redaktor Qapannyń kabınetine jasy elýge kelip qalǵan, ústinde kónetoz aq plashy bar, qanaty synǵan qazdaı bir jaǵyna sál qısaıyp basatyn aq shashty, alasa boıly bir adam kelip-ketip júrdi. Álgi adam kóbinese jumys aıaǵyna taman keledi de, redaktormen áńgimelesip otyryp qalady. Keıde ekeýiniń ázil-qaljyńdary jarasyp, birge ketip bara jatqanyn kóremiz.
– Bizdiń redaktordyń qasynan shyqpaıtyn osy aq plashty kim? – deımiz, jastar jaǵy bir-birimizge ıek qaǵyp. – Bul – Qapannyń dosy, Ilııas Esenberlın degen jazýshy, – deıdi redaksııadaǵy egde qyzmetkerler», deıdi marqum Qabdesh aǵamyz.
Qysqasy, Atbasardaǵy Ilııas Esenberlınniń ádebı mýzeıindegi biz sóz etip otyrǵan baǵaly jádiger ult rýhyn oıatqan jazýshy ómirinen názik syr shertedi.