Sizdiń aýylda shań kóshede sur esegin tompyldatyp poshta tasıtyn kishkentaı kústana momyn jan bar ma? Joq qoı. Ergejeıliler ár aýylda bola bermeıdi – olar sandaǵan ǵasyrdyń bir mezetinde sonaý ańyz-ápsanaǵa toly belgisiz mekennen taǵdyrdyń tosynnan soqqan jelimen ǵana keledi. Shynynda, biz ómirimizde týra maǵynasyndaǵy kishkentaı adamdardy kórmedik. Biz biletin ergejeıliler sol ertegiler men mýltfılmderdegi keıipkerler. Onda da syrtqy kelbetin tanyǵanymyz bolmasa, jan dúnıesine boılamadyq, júrek syryn tyńdamadyq, ishki kúıin sezinbedik. Biz «kórgen», tanyǵan, baýyr basqan, tańǵalǵan, jaqsy kórgen, jan ashyǵan Dalabaıdyń osy dúnıedegi jalǵyz dosy, ergejeıli – jazýshy Dúkenbaı Dosjannyń Iаǵymýsy edi (aldaǵy sóz qalamgerdiń «Ergejeıli» áńgimesi týraly).
Sol Iаǵymýs iske epti – aýyldyń keıbir ózi jaıbasar, ózi jalqaý úlken adamdarynan áldeqaıda pysyq. Kún kóringennen qyzyl narttanyp uıasyna batqansha sur esegin dedektetip júrgen júrisi. Sondaǵy jumysy – aýyl-aýylǵa, qyrdaǵy qoıshy-malshylarǵa gazet-jýrnal, hat tasıdy. «Qoly bosaı qalsa, beliniń quıańy ustaı beretin shesheme qolǵabys etedi. Aýla sypyrady, ýaq maldy aıyrysady, samaýrynǵa aǵash jarady. Tynymy joq. Keıde kóz aldyma domalap júrgen qara dop elesteıdi, qańǵalaqtap birde as úıden, birde aýyz úıden shyǵady, ámbe kóńildi, ámbe sergek sol Iаǵymýs».
Sóıtken ergejeıliniń bolmysy da erek edi. Kishkentaımyn dep músápirlenbeıdi. Jaǵdaıyn aıtyp joqtamaıdy. О́ziniń ómirin ózi uıymdastyryp, shaýyp júrgen bir beıbaq. О́zi ásem ándi jaqsy kóredi. Uzyn-sonar keshterde uıyqtap qala beretin Dalabaıǵa konsertke baraıyqshy dep jalynyp júrgeni. О́nerge degen kózqarasy, ádemi dúnıege degen talǵamy aýyldyń qaısybir úlken adamdarynan bıik. Gúlge qushtar, ińkárlikti jany súıedi.
Sóıte tura ádiletsizdikke moınyn buǵa beretin asa bir momyn jan da emes. Kegi joq, qarǵysy joq shart-shurt minezi ór rýhyn kórsetedi. «Iаǵymýsta qudaı súıer qaı qylyq bar? Múláıimsýdi bilmeıdi. «Seniń osy qaǵazdaryńsyz qarań qalypty. Búgin oqymasa, erteń oqyr. Qudaıdyń kúni taýsylmasa, gazet-jýrnal taýsylmas», dep joldary túıisse boldy, kúmis tisti Kúmisbekpen arqyldasyp jatady.
Kúndelikti qońyr tirshiliktiń bul mazasyz kúnderin qoıshy. Ol úshin jabyǵyp jatyp alatyn Iаǵymýs emes. Ergejeıliniń janyn jegideı jeıtin muń basqa. Temir tósegine aıaǵyn asyp qoıyp, qol basyndaı jıde dombyrasyn tyqyldatyp jatyp, bir qaraǵanda túpsiz tereń jumbaǵy kóp, endi bir qaraǵanda tym qarapaıym ómir týraly tolǵanady. Osyndaı sátterde keýdesin bir saǵynysh kerneıdi de turady.
«Osy qulaperen kóńildi zamanda, dúrııa dalanyń keń tósinde nege ǵana tarylyp, taryǵyp, júdep júrgenine ózi de tańdanatyn. Nege ǵana kóńili qulazıdy? Tabanyn nege jer tartady? Jurtpen teń ıyq bop tildese almaıdy, ylǵı tómenshik, ylǵı ıtyraqy. О́zgeler qusap bul da qara basynyń qamy jolynda umtylar edi, tyrtysar edi, sóıtip bir shańyraqty qınalmaı asyrar edi. Tútini tik órlep shyǵar edi. Ilgeri basqan aıaǵy keri ketip, yńyrshaǵy aınalyp, buralqydaı buratylyp tirlik keshýine ne sebep, ne gáp?».
Shynynda da, Iаǵymýstyń tórge shyǵar, toı jasar, bata qaıyrar jurttyń biri bolyp tirlik keshýine ne kedergi? Ergejeıliligi me? Deı almaspyz, sirá. Osy aýylǵa bári syıǵanda Iаǵymýstyń nege syımaıtynyn bala Dalabaı da oılaıdy. Qalada ósken bóten qazaq dáriger aqsaqal da jap-jaqsy sińip ketti ǵoı dep basy qatady. Ergejeıliniń ańǵal dosy adamdardyń keıde ádiletsiz oılaıtynyn, joq jerden kisimsı qalatynyn, erejesiz-aq qoǵamdy jik-jikke bólip, myna dúnıeni ózderi jasaǵandaı alaqandaı aınalasyna ámirlik júrgizetinin bilmeıdi. О́mirdi tanymaǵan soń Iаǵymýstyń osy aýylda nege baqytty ǵumyr keshpeıtinin túsinbeı muńaıady.
Iá, poshtashy ergejeıliniń ómirine eshkim qyzyqpaıtyn. Keıbiri qol shoshaıtyp sóz qylady, keıbiri samarqaý nıetpen alystan aralasady, dos bolyp syrlasatyndar sırek. Alaıda Iаǵymýs sol aýyldyń jurtyna ylǵı bir sezimdi sezindiretin.
«О́mirge qýanysh qandaı qajet bolsa, muń men renish te sonshama kerek-aý deımin. Tirshilik muqym marqaıma kóńilge, qýanyshqa kenelse, adamdar masyǵady, muńaıýdy umytady. Kúlkiniń qadiri ketedi. Árádik ómirdiń muńyn, renishin tatsań, solardy júregińmen uǵynsań, ózińe buıyrǵan qýanysh-kúlkiń de dámdirek, baıandyraq bolar-aý. О́mirińe mán-maǵyna qosylar-aý. О́z oıymsha Iаǵymýs osy aýyldyń ádemi muńy edi».
Avtor kishkentaı adamdy jol jıeginde jatqan tasqa uqsatady. «Jańbyr shaıyp, jel mújip, sýyq soryp, kún qyzdyryp betine belgisin salǵan» kádýilgi tas. Renishin de, qýanyshyn da, saǵynyshyn da ishine jasyryp úırengen minezi úshin. Qaısybireýler sııaqty dalaqtap elge jaımaıdy, aqyl suramaıdy, aıanysh tilemeıdi. Sál muńaısa, jıde dombyrasyn tyqyldatyp jatady da qoıady. Alyp muhıttaı úlken ómirge kishkentaı bolyp kelgen Iаǵymýsqa osy minez qaıdan bitti deısiń. Osy bir qara tastaı qaısar minez bárimizde bolsashy. Bálkı, poshtashy ergejeıli de muqym jurttyń aldynda aqyrǵy mezetke deıin syr bermeıtin qara tas syndy júrý úshin kelgen bolar.
Iаǵymýsqa qarap, Nurǵalı Orazdyń «Teris aǵashyndaǵy» Boranbaı-baron esińe túsedi. Ekeýiniń de janynda bir erkindik bar. Júrek qalamaǵan dúnıeden bas tarta alatyn orasan erik-jiger bar.
Sonymen Dalabaı men Iаǵymýspen birge jalqyndanyp batyp bara jatqan kúnge qarap otyryp uzaq oılandyq. Adamdar nege bir-birine ádiletsiz? Adamdar nege pań, kerbez? О́ziń ǵana sezetin jalǵyzdyq nege sonsha aýyr? Qarap otyrsaq, kúmis tisti Kúmisbektiń qııanaty, aýyl balasynyń mazaǵy shyn jalǵyzdyqtyń janynda Iаǵymýsqa túk te emes eken.
Kókjıekke eńkeıe batyp bara jatqan kúnniń qyzylyna bar janymyzdy tosyp úsheýmiz áli otyrmyz. Dál osy sátte kúnmen birge yzǵytyp ótip jatqan ómirdi qoıshy. О́tse, ótsin – zyrǵyp aqsyn. Iаǵymýs ta qus-qanat ǵumyrdy qımaı otyrǵan joq. О́tken ýaqyt úshin ókinbeıdi. Salqyn qabyldaıdy. Shyj-byjy joq. Bolmysyn túsinbegen aýyldastarǵa, talaı sózi tıgen Kúmisbekke, tipti mensinbegen domalaq kelinshekke de ókpesi joq. Qońyr tamyna da, sur esegine de, poshta tasyǵan qara jumysyna da nalymaıdy. Adamdardyń menmendigin, óktemdigin synamaıdy. Qudaıǵa da aryz aıtpaıdy. Sonda Iаǵymýs ne oılap otyr? «Kúnniń betinde de ómir bar, bilem» deıdi. Keıde biz de myna ómirden bir sát jalyqqanda Aıǵa qol sozamyz. Sholpan juldyzdyń janyna barǵymyz keledi. Bálkı, Iаǵymýs ta dál qazir Kúnge ketkisi kelip otyr. Bólek bolmysy, názik jany, ińkár sezimi sol jaqta janar. Áńgelektiń ıisi sińgen ergejeıli kelinshekti de sonda jolyqtyrar.