О́ńir men ómir nemese Prezıdenttiń oblystarǵa sapary jóninde birer sóz

Bizdiń memleketimiz ýnıtarly bol­ǵanymen, aımaqtarynyń keń aýmaǵy, ártúrli klımattyq jaǵdaıy óńirleriniń ekonomıkalyq damý deń­geıine áser etetini sózsiz. О́ńirler­diń damý kórsetkishterinde aıtarlyq­taı áleýmettik-ekonomıkalyq dıspro­por­sııanyń bar ekeni de belgili. Osyny eskere otyryp, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev ákimshilik jáne aýdan ortalyqtaryn halyqqa jaqyndatý maqsatynda, memleketimizdiń ákimshilik-aýmaqtyq qurylymyn reformalaýdy júzege asyrdy. Bul úderis Qazaqstanda jańa oblystardyń qurylýyn ǵana kóz­demeı, tarıhı negizi bar óńirlerdiń damýyna serpin ákelgenin kórip otyrmyz.

Bılikke kelgen kúninen bastap Pre­­zıdent Q.Toqaev óńirlerdi damytý tujyrymdamasyn usyndy. Aýyl men qala arasyndaǵy qalyptasqan alshaq­tyqqa Úkimettiń nazaryn aýdartty, naqty tapsyrmalar berdi.

Myqty óńir – myqty memleket kepili. Bul – Qazaqstan basshysynyń máseleni teorııalyq turǵydan ǵana emes, júzege asyrýdy basym baǵyttar qataryna qosyp, tutastaı memlekettik saıasat qalyptastyrǵanyn kórsetti.

Bir óńirden, bir óńirge barǵanda Prezıdent qandaı ustanymǵa keldi degen suraqqa jaýap izdep kórdim. Osydan týyndaǵan oılarymdy oqyrmanmen bóliskim keldi.

* * *

Túrki álemi úshin, onyń ishinde árbir qazaq úshin Túrkistan qasıetti meken. Áziret Sultan meshiti – «rýhanııat tiregi». Sondyqtan da memleket basshysynyń Túrkistanǵa sapary ulttyq qundylyqtarymyzdyń, onyń qazaq memlekettiliginiń bastaýynda turǵan handarymyzdyń panteonyna táý etýi, álimsaqtan, ata-babalarymyzdan qalǵan joralǵy bolatyn.

Qasıetti Túrkistan óńiriniń jurt­shylyǵymen Prezıdenttiń kezdesýin halyq jaqsylyqqa jorydy. О́ıtkeni Memleket basshysy Túrkistannyń, túrki áleminiń rýhanı astanasy bolatynyn jarııa etti.

Túrkistan izgilik qalasy, ol qazaq halqy tarıhynyń óshpes jádigeri. Kúlli túrkiniń qasıetti qara shańyraǵy, Ata jurty.

Qasym-Jomart Toqaev yqylym zamandardan qalyptasqan Ulttyq quryl­taıdy jańǵyrtty. Onyń birinshi otyrysy qasıetti Ulytaýda ótse, ekinshi quryltaı bolashaqta túrki órkenıetiniń altyn dińgegi – Túrkistanda ótetin boldy. Demek saıası sheshimder men kesimder elordada ǵana ótpeı, keleshekte óńirlerde de qabyldanatyn bolady. Bul jaqsy nyshan, bıliktiń halyqqa jaqyndaýynyń bastaýy dep qaraýǵa bolady. Ári saıası júıedegi – jańa baǵyt, jańa jol.

Túrkistan óńiriniń búgingi kelbeti qandaı? Prezıdent deregine sáıkes qazir munda úlken ekonomıkalyq, áleýmettik, ǵylymı-mádenı ózgerister júrip jatyr:

– Túrkistanǵa kelgen ınvestısııa segiz ese artypty;

– 77 myń adam qonys toıyn toılapty;

– Túrkistan týrıstik ortalyqqa aınalǵan. Bul jerge úsh jyl ishinde 2 mln týrıst kelipti;

– О́ńirdegi ónerkásip jáne aýyl sharýashylyq salasy 1,5 ese ósipti;

– Osy merzimde óńirde 64 myńǵa jýyq turaqty jumys orny ashylǵan.

Eńbektiń zeınetin kórý ıdeıasy Q.Toqaev saıası baǵdarlamasynyń  basym baǵyttarynyń biri. Máselen, «Eńbek» baǵdarlamasy boıynsha memlekettik múddege erekshe nazar aýdarylǵan. Demografııalyq ósimi joǵary, halyq tyǵyz qonystanǵan óńirdiń eńbek kúshin oǵan zárý ólkelerge jiberý júzege asyrylyp jatyr.

Bilim salasy da memleket nazarynan tys qalyp otyrǵan joq. Máselen, «Serpin» baǵdarlamasy boıynsha 3 700 grant bólinipti. Onyń 800-in túrkistandyqtar ıelenipti.

Shekara bútin bolsa, halyqtyń da irgesi sógilmeıdi. Bul – terrıtorııalyq tutastyqtyń kepili. Mine, Prezıdenttiń osy máselege nazar aýdarýynyń mańyzdylyǵy da osynda. Muny Túrkistan tórinen Prezıdent barsha Qazaqstan halqyna arnap aıtty.

Árıne, qazir qoǵamdy tolǵantyp otyrǵan kezekten tys Prezıdent saılaýy. Q.Toqaev kezdesý barysynda bul máseleni aınalyp ótken joq. Onyń máni men mańyzyn ózi túsindirdi.

Bir adamnyń bıik laýazymda uzaq bolýy «abyroı» ákelmeıdi. «Kons­tı­týsııaǵa saı senim mandaty qajet».

Júrekten shyqqan sóz, júrekke jetedi. Prezıdent aıtqan sóz saıası jańǵyrý, adal, daryndy saıasatkerlerge jol ashý baǵdarlamasy bolatynyna jurttyń kózi jetti.

* * *

Shyraıly Shymkent – respýblı­kalyq Almaty, Astana sııaqty bas qala­lardyń biri. 2200 jyldyq shahardyń qazaq tarıhynda alatyn erekshe orny bar. Bul kúnde qalanyń ornyqty bıýdjeti qalyptasqan. Osy kezeńde qala­ny damytý úshin 170 mlrd teńge bólinipti. Ári 1,5 trln ınvestısııa quıy­lypty. Az ǵana ýaqyt ishinde qala bıýdjeti 4 ese ósip, ónerkásip ónimi 65 paıyzǵa jetipti. Sondaı-aq 2,5 mln sharshy metr úı paıdalanýǵa berilgen.

Shymkent shaǵyn jáne orta bıznes ortalyǵyna aınalyp otyr. «Isker qala» baǵdarlamasy muny tolyq aıǵaqtaıdy. О́ńirdegi bıznes úlesi 40 paıyzǵa jetipti.

«Jibek jolynyń» altyn qaqp­asy – Shymkent pen Tashkent. Bul báse­kelestikti arttyra túsedi. Sondyqtan da Prezıdent Shymkent qalasynyń bas josparyn kelesi jyldyń ortasyna deıin bitirýdi tapsyrdy. Bir sózben aıtqanda, Shymkent ekonomıkasy myǵym, ınfraqurylymy joǵary, bili­mi men ǵylymy damyǵan zamanaýı qala­ǵa aınalmaq.

Jyl aıaǵyna deıin 1 mln sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berilmek. Bul – 9 myń otbasy úıli bolady degen sóz. Shymkent aýmaǵy jaǵynan ósip, oǵan irgeles jatqan 41 eldi meken qo­sylypty. Osy maqsatta ınjenerlik ın­fra­qurylym úshin respýblıkalyq bıýd­jetten 135 mlrd teńge bólingeli otyr.

Prezıdent Shymkent qalasynyń eko­nomıkalyq, áleýmettik deńgeıin saraptaı kele:

– aldaǵy jyly 8 eldi mekende sapaly elektr júıesin qurý;

– 8 selolyq okrýgke tabıǵı gaz tartý;

– 2025 jylǵa deıin oqýshylar saraıyn salý;

– Shymkentte 8 jyldyń ishinde 101 mektep qurylysyn aıaqtaý;

– 2000 oryndyq Kongress-holdyń qurylysyn júrgizý;

– qalada jańa Opera jáne balet teatryn salýdy tapsyrdy.

Ákimdik pen Úkimetke perzenthana salý jumysyn jedeldete aıaqtaý qajettigin eskertti.

Árıne, halyqty alańdatatyn máse­le – jumyssyzdyq. Memleket basshysy jyl aıaǵyna deıin 24 000 adamdy ju­myspen qamtýdy tapsyrdy.

Bolashaqta jergilikti ózin ózi bas­qarý týraly zań qabyldanǵan soń, óńirler óz problemalaryn ózderi anyq­tap, sheshe alatynyn Prezıdent Q.To­qaev kezdesý barysynda qadap aıtty.

* * *

Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemelulynyń Abaı oblysynyń jurtshylyǵymen kezdesýi de erekshe jaǵdaıda ótti.

Rasynda, qazaq rýhanııatynda Semeı qalasynyń, Abaı oblysynyń orny aıshyqty. Bul jer, hakim Abaıdyń, shejireshi Shákárimniń, klassık-jazýshy M.Áýezovtiń týǵan ólkesi. Semeı qalasyna Q.Toqaev 2020 jyly tarıhı ortalyq dárejesin bergen bolatyn. Endi qala Shyǵys Qazaqstan oblysynan bólindi, Abaı oblysy quryldy.

– «Semeı men Abaı – bir-birinen eshqashan aıyrylmaıtyn uǵymdar», – dedi Prezıdent kezdesýde.

Abaı oblysynyń «qýatty aımaq» bolatyny anyq. О́ıtkeni ol Reseı men Qytaı arasyndaǵy tranzıttik shekarada tur. Memleket basshysy bul óńirdiń áleýetin de, problemalaryn da jetik biletindigin kórsetti.

– Abaı oblysy mektepterinde 9 myń­ǵa jýyq balaǵa oryn jetispeıdi. Muny qalaı sheshýge bolady? Prezıdent aldaǵy ýaqytta 11 mektep pen bala­baqsha salynatynyn jetkizdi.

Memleket basshysy jurtty kópten beri mazalap júrgen ózekti máseleni de atap ótti. Semeıde onkologııalyq dıspanserdiń radıologııalyq ortalyǵy Prezıdent tapsyrmasyna saı júzege asyrylǵan eken. Endi, «Aýyldyq densaýlyq saqtaýdy jańǵyrtý» ulttyq jobasy boıynsha óńirde 65 jańa nysan boı kótermek.

Semeı qalasynyń ınfraqurylymyn nyǵaıtý máselesi de kún tártibinde tur. «Jazda ystyq sý joq. Qysta jylynbaıdy» deı otyryp, Prezıdent ýrbanıstıkalyq tujyrym jáne bolashaqta eki kópir salý qajettigin atap ótti.

Agrarlyq ólke retinde bos jat­qan 200 myń gektar jerdi memleket­ke qaıtarý týraly tapsyrmasy jurt­shylyq tarapynan qoldaý tapty. Ekologııalyq máselelerdi sheshý «Mádenı-tanymdyq týrızmdi» damytý, «Iаdrolyq synaqtardan qaıta­rylǵan jerlerdi zalalsyzdandy­rý týraly» qoıǵan talaptary halyq kóńilinen shyqty. Qazir Energetıka mınıstrligi «Semeı ıadrolyq qaýip­sizdik aımaǵy týraly» zań jobasyn ázirlep, Májiliste qaralyp jatyr. Zań qabyldanǵannan keıin bul jerler aınalymǵa kiredi.

Oblys jurtshylyǵymen kezdesý barysynda Prezıdent Úkimetke Abaı oblysyn damytýdyń keshendi jos­paryn ázirleýdi tapsyrdy.

Memleket basshysy jańa oblys qurý ońaı sharýa emes ekenin ashyp aıtty. «Qasiretke shaldyqsa da, qasıetin joǵaltpaǵan ólkeni barynsha damytý – ortaq paryz».

* * *

Qazynaly Qaraǵandy – respýb­lı­kanyń irgeli ónerkásip óńiri. Prezıdent atap ótkendeı, «Munda respýblıkadaǵy mystyń teń jartysy, kómirdiń úshten biri, bolattyń 85 paıyzdan astamy óndiriledi». Jınaqtap aıtsaq, bul ólkede óndiristiń óńdeýshi sektory 82 paıyzdy quraıdy.

Qaraǵandy jeri – kenge ǵana emes, qazaq rýhanııatyndaǵy uly tulǵa­larymen de málim. Álıhan Bókeıhan, Jaqyp Aqpaev, Álimhan Ermekov syndy Alash ardaqtylarynyń kindik qany tamǵan jer de osy óńir.

– Qaraǵandyda «Saryarqa» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵy men «Saran» ındýstrııalyq aımaǵynda birqatar iri kásiporyn iske qosylǵan;

– «Saran» ındýstrııalyq ınfra­qu­rylymyn qalyptastyrýdy 2023 jyly aıaqtaý;

– Úkimetke «Qaraǵandy– Balqash» jáne «Balqash – Burylbaıtal tas jolyn» kelesi jyly iske qosý;

– «Qaraǵandy – Qarqaraly» tas jolyn jóndeýdi tapsyrdy.

Respýblıkada «Qýatty óńirler – el damýynyń draıveri» atty ulttyq joba aıasynda Prezıdent ákimdik pen shaǵyn qalalardy qoldaý jónindegi irgeli bas­tamalardy qoldaý qajettigin atap ótti.

Memleket basshysy Balqash qala­synyń týrıstik áleýetin kóterýge baılanysty birshama mindetter qoıdy.

Qaraǵandy oblysyndaǵy kezdesýde Prezıdent eńbek qaýipsizdigine erekshe nazar aýdardy. 2022 jyly «Arsellor-Mıttal Temirtaý» AQ obektilerinde birneshe jumysshy qaza tapqanyn málimdedi. Bolashaqta iri kompanııalar óndiristi jańǵyrtý úshin ınvestısııa quıý kerek ekenin atap ótti.

– Qazaqstanda olıgarhtyq kapı­ta­lızm­niń zamany ótip, el azamattarynyń al­dyndaǵy áleýmettik jaýapkershilikti sezi­netin kezek jetti. Azamattarymyzǵa tıim­di ári áleýmettik jaýapkershilikti sezi­netin el ekonomıkasynda aldyńǵy oryn­da turǵan bıznes kerek, – dedi Pre­zı­dent.

Sondaı-aq Memleket basshysy Qara­ǵandy óndiristik óńir ǵana emes, aýylsharýashylyq áleýeti joǵary aımaq ekenine toqtaldy. Respýblıkada 20 mln gektardan astam ıgerilmegen jerler bar eken. Qazir ony memleket­ke qaıtarý júrgizilip jatyr. Solardyń 4,2 mln gektary memleket menshigine ótipti. Sonyń 1,1 mln gektary Qaraǵandy oblysyna tıesili.

Keleshekte bul óńirde qandaı jos­parlar júzege asyrylmaq?

Respýblıkadaǵy «Jaıly mektep» ulttyq jobasy aıasynda aldaǵy úsh jylda 28 000 astam balaǵa arnalǵan jańa mektep salynbaq.

Qaraǵandy memlekettik ýnıver­sı­teti janynan aýrýhana qurylysy boı kóteredi.

Prezıdent óz sózinde Qaraǵandy óńiri­niń ekonomıkalyq áleýetine sáıkes qalany damytýdyń bas jobasy­nyń eskirgenin, endi ony qaıta jańǵyr­tý qajettigin tapsyrdy.

Eńbekqorlyq, birlik, tynyshtyq, syılastyq bolǵan jerde tabys ta, bereke de bolady. Oblys jurtshylyǵy Prezıdentpen kezdesýden keıin osyndaı oı túıip qaıtty ǵoı dep oılaımyn.

Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»

* * *

Ertis boıynda turǵan Pavlodar óńiri – qýatty, óndirisi damyǵan, dáýletine sáýleti saı eldi meken.

Prezıdent aıtqandaı, Pavlodar óńiri turaqty ekonomıkasy bar aımaq:

– Sońǵy úsh jylda Pavlodardyń jalpy óńirlik ósimi 28 paıyzǵa artyp, 3,9 mlrd teńgege jetipti.

Alda qandaı mindetter tur?

– Shaǵyn jáne orta bıznesti keshendi damytý;

– Ekologııalyq tazalyq máselelerin sheshý. Jyl saıyn munda 700 myń tonna qaldyq shyǵarylady eken;

– Oblystaǵy sýarmaly jerdiń kólemin eki ese ulǵaıtyp, 300 myń gektarǵa deıin jetkizý;

– Oblys ortalyǵyn aınalyp ótetin kópir salý;

– «Pavlodar-Astana» baǵytyndaǵy turaqty áýe qatynasyn qalpyna keltirý;

– Úkimetke Ekibastuz qalasyn damytýdyń keshendi josparyna sáıkes jylý júıesin qalyptastyrý;

– Pavlodar oblysynda aldaǵy úsh jylda 10 mektep salý tapsyryldy.

...Bes kezdesýdi saraptap qarasańyz, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń iri saıasatker, bilimdi basshy retinde máseleni kóterip qana qoımaı, onyń sheshý joldaryn qosa mindetteıtin iskerligin kórýge bolady.

Kezdesýler ótti, tapsyrmalar be­rildi. Jurtshylyq endi osy asqara­ly mindetter oryndalmaı qala ma dep qaýiptenedi. Bul – zańdy alańdaý­shylyq. Biraq mynany bilýimiz kerek. Pre­zıdent «Ádiletti Qazaqstan», «Halyq­tyń únine qulaq asatyn memleket» quryp jatyr. Endi bul másele – Pre­zıdent qana emes, búkil oblystar jurtshylyǵy birlesip kóteretin jáne qadaǵalaıtyn ortaq mindetke aınaldy.

 

Ýálıhan QALIJANOV

UǴA akademıgi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri