HH ǵasyrdyń bas kezinde el arasynda azamattyq úni qalyptasyp, qaıratkerlik qyry ashyla bastaǵan Ahmet Baıtursynuly bir ǵana oqytýshylyq qyzmetpen uly muratyna jete almasyn túsindi. Orys patshasynyń taǵy shaıqalyp, dáýreni aıaqtalar almaǵaıyp zamanda Aqańnyń muǵalimdik jumysyn ýaqytsha toqtatyp, jýrnalıstıkany tańdaýyna týra keldi.
Ahmet Baıtursynulynyń pýblısıstıkasy Qarqaraly petısııasynan keıin araǵa birneshe jyl salyp kórine bastady. 1905 jyldyń dúmpýi basylyp, dúrbeleń sál saıabyrsyǵan tusta merzimdi basylymdarda Aqańnyń maqalalary paıda boldy. Petısııadan keıin qýdalaýǵa túsken Ahmet Semeı túrmesine jabylyp, abaqtynyń azabyn tartty. Tipti túrmeden shyqqan soń jer aýdarylyp, Orynborǵa qonystandy. Patsha bıligi Alash qaıratkerin osylaı tusaýda ustaǵysy kelgenimen sońy nátıjesiz aıaqtaldy. Aqań Orynborda jańa ortaǵa kirdi. Az ýaqytta ıgi jaqsylarmen «Qazaq» gazetin ashýdy uıymdastyryp, 1913 jyly basylymnyń alǵashqy sanyn shyǵaryp úlgerdi. Ult qaıratkeri dúrkin-dúrkin kósemsóz jazyp, óziniń áý bastaǵy maqsatyn oryndaýǵa kiristi.
Ahmet Baıtursynuly aldymen sot máselesine kóbirek úńildi. О́ıtkeni qazaqtyń arasyndaǵy daý-damaıdyń negizi osy sot isinen tutanyp jatatyn. Máselen, 1911 jyly jazylǵan «Taǵy da narodnyı sot haqynda» atty maqalada qazaqtyń saıası saýatynyń tómendigi sóz bolady. «Narodnyı sot joǵalsa ıa onyń qýaty kemise, talas kemir edi degen sózdi oqyp, men óz oıymdy aıtyp ótkim keledi. Meniń baıqaýymsha, saılaýdyń qazaqqa bále bolyp júrgen sebebi narodnyı sotqa bergen qýattyń moldyǵy emes, halyqtyń saılaýdy saılaý dep uqpaǵandyǵy», dep bastalady maqalanyń kirispesi. Aqań aldymen halyq sotyn qurýdyń kemshiligine nemese artyqshylyǵyna toqtalmas buryn qazaqtardyń tanym-túsinigine, sotty qalaı qabyldaıtyndyǵyna kóńil bóledi. Sonymen birge dál osy jazbada saılaýdyń mán-mańyzy soqyrǵa taıaq ustatqandaı túsindiriledi.
Ahmettiń aıtýynsha, HH ǵasyrdyń bas kezindegi qazaqtar saılaýdy jeńis pen jeńilisten turatyn talas dep uqqan. Avtor demokratııasy damyǵan elderdi alǵa tarta otyryp, saılaýdyń eregis, talas-tartys emes ekendigin, adamnyń tańdaý quqyǵy baryn, sol arqyly beıbit jolmen basqarý júıesinde jańa kadrlar óz retimen aýysyp, jumys ári qaraı belgili bir ýaqytqa deıin jalǵasa beretinin aıtady. «Saılaýdy saılaý dep bilse, paıdasyna baspaı, zararyna nege júgirsin? Zararyn bilip tursa, haıýan da jolamaıdy. Qazaq haıýan qurly joq pa? Saılaýdy saılaý maǵynasynda tutynbaıdy da qazaqtar: «Saılaý bále boldy», deıdi. Saılaý ras bále bolsa, bilimdi, ónerli halyqtar isiniń bárine basynan bastap aıaǵyna sheıin nege saılaý kirgizdi?» dep jazady Aqań. Avtor ári qaraı aýylnaı saılaýyndaǵy halyqtyń saýatsyzdyǵyna kúıinedi. Zorlyqshyl bolystardy, odaqshyl adamdardy synaıdy. «Narodnyı sottan qutqar» dep bılikke shaǵymdanǵandarǵa basý aıtyp, bul qazaqtyń dástúrine saı dala ǵurpymen aıtylatyn úkim ekendigin sóz etedi. Halyqty ár nársege shaǵymdanbas buryn máseleniń mán-jaıyn tekserip, bilim jınaýǵa, sol arqyly zalal men paıdany ajyrata bilýge úndeıdi.
Ahmet Baıtursynulynyń «Qazaqtyń ókpesi» degen maqalasynda nadandyq, qam-qareketsizdik máselesi sóz bolsa, «Qazaq hám tórtinshi dýma», «Qazaq jerin alý týrasyndaǵy nızam», «Jer jaldaý jaıynan», «Kóshpeli hám otyryqshy norma», «Zemstvo» taqyryptarymen shyqqan materıaldarda jer, sharýashylyq, turmys-salt, zań salasyndaǵy kemshin tustar aıtylady. Árıne, mundaı baǵytta maqalalar daıyndaý úshin izdenis qajet. Qazaq ǵylymy, mádenıeti men óneri áli qaǵazǵa qattalyp, júıelenbeı turǵan shaqta bul jumys tipten birneshe esege aýyrlaıtyny sózsiz. Aqań óleń men jyr-termeshilikti bylaı qoıyp, jaratylystaný baǵytynda da kóp oqyp, bilimin tolyqtyryp otyrdy. Orys tilindegi mol aqparmen bólisip, qazaq halqyna yńǵaıly ádis-tásilderdi, jańashyldyqtardy jappaı jarııalady. Halyqtyń kózin ashý, bilim kókjıegin keńeıtý jolynda barynsha túsinikti ári qarapaıym tilmen jetkizýge tyrysty.
«Dúnıede erge teńdik, kemge keńdik, azdy kópke teńgeretin ǵylym men ónerdi, elsizdi eldige teńgeretin, joqty barǵa teńgeretin ǵylym men ónerdi kerek qylatyn qazaq az. Teńdikke qalaı qoly jetsin? Qaterli jerde qapersiz otyrdyq. О́zimizge ókpelemesek, ózgege ókpeler bet joq», deıdi A.Baıtursynuly. Aqańnyń 1911-1913 jyldar aralyǵynda jazǵan maqalalarynyń deni «Aıqap» jýrnalynda jaryq kórgen. Al 1913-1918 jyldary jazylǵan materıaldar ózi jetekshilik etken áıgili «Qazaq» gazetinde basyldy.Alash perzenti nadandyq, oqý-bilim, ǵylym men ónerge degen yqylastyń joqtyǵyn zertteı kele, munyń bári jalqaýlyq, beıqamdyq, salǵyrttyq degen oı túıedi. Kóshpeli hám otyryqshy norma jaıynda jazǵan maqalasynda Aqań: «Qazaqtyń bas adamdary! Áýeli, sizder adaspańyzdar, adaspas úshin aqyldasyp, oılanyp, yntymaqpen is etińder! Ekinshi, qazaqtyń baılary, kúshtileri! Jarly-jaqybaı, nasharlaryńdy jermen teńgerińder! Bir asaýǵa da bolsa quldyq deıtinder kóbinese solardan bolady. Úshinshi, Alashqa aty shyqqan adamdar! Kósemdikterińdi adaspaı, túzý isteńder! Sender adassańdar, arttaryńnan Alash adasady. Arttaryńnan ergenderdiń obal-saýabyna sizder qalasyzdar!», dep qorytyndylap, otyryqshylyqtyń, jerdi tıimdi ıgerýdiń paıdasyn salystyrmaly túrde taldap shyǵady.
Ahmet Baıtursynulynyń basylym betterinde jıi kótergen kelesi taqyryby – qarjy júıesi. Árıne, bul máseleni túsiný de halyqqa ońaı tıgen joq. Ǵasyrlar boıy mal sharýashylyǵymen shuǵyldanyp kelgen qazaq halqy qarajat ustaýdyń jáne ony únemdeı bilýdiń tetikterin meńgermegen edi. Aqań jazbalarynan baıqaǵanymyzdaı, sol zamanda qazaq dalasynda qaryzǵa nesıe berý ádisi bolǵan. Ony Alash kósemi «ýaq qaryz» dep ataǵan. Ýaq qaryz beretin seriktestikter týraly sóz qozǵaǵan Aqań onyń qurý jaıynan da málimet usynady. Ýaq qaryz mekemesin jasaqtaý úshin keminde 20-30 adam qajet, jasy 21 jastan tómen bolmaýy kerek. Sonymen birge ýaq qaryz jumysynda isteıtin adam ekibastan aqshaǵa, dúnıege qyzyqpaýǵa tıis. Ýaq qaryzdy kimder suraı alatyny da maqalada anyq kórsetilgen. Sóıtip, qazaq dalasyna jańadan engen mıkrokredıt júıesi, oǵan qoıylatyn basty talaptar jaıly alǵashqy zertteý maqala da Aqańa tıesili.
Ahmet Baıtursynuly aýyl sharýashylyǵy, onyń ishinde, egin egýdiń tıimdiligine ǵylymı turǵyda alǵash taldaý jasaǵan ǵalymdardyń biri desek, qatelespeımiz. Oǵan 1913 jyly jazylǵan «Egin egý», «Sharýa jaıynan» degen zertteýleri dálel. Maqala avtory egin egýdiń qupııalaryn túsindirip qana qoımaı, orystar men qazaqtardyń sharýaǵa eptiligin de saraptap ótedi. Egetin tuqym sapasy, qunarly topyraq, jer jyrtý, aram shópterden tazalaý, tyrmalaý jumystarynan mol aqpar bergen Aqań materıal sońyn: «Qazaqtarmen qatar ekken orys eginderi kóbinese qazaq eginderinen jaqsy shyǵady. Ol, áýeli, orystardyń qazaqtardan góri egin jaqsy shyǵatyn sharttaryn artyq bilgendiginen, ekinshi, ol sharttaryn qazaqtardan góri kóbirek ornyna keltirip ekkendiginen», dep qorytyndylaıdy. Budan keıingi jazbalarda da mal ósirý men egin egý jaıynan kerek keńester usynylady. Ahmettiń aıtýynsha, qazaq atam zamannan mal sharýashylyǵymen aınalyssa da, onyń qyr-syryn tolyq meńgermegen. Eger mal jaıatyn jeri tar, egin egetin alqaby az bolsa, qazaq tyǵyryqqa tireler edi. Sondyqtan qazaqtar óz atakásibi jaıly da tolyq málimet biledi deý bekershilik. Osyndaı oı órbitken avtor egin egý, mal baǵý jaıyn ǵylymı turǵydan baıandap, tórt túlikti asyldandyrý, topyraqtyń qunaryn saqtaý týrasynda tyń málimettermen bólisedi.
Alash qaıratkeri jazǵan maqalalardyń ishinde medısına máselesiniń jóni bólek. Barshaǵa málim, qazaq dalasynda ár jyldary mıllıondaǵan adam túrli aýrýdan ólip ketip otyrǵan. Oǵan sanıtarlyq talaptyń joqtyǵy, adam kóp jınalatyn jerge barý, jappaı aýrý taralǵan aımaqty oqshaýlamaý sebep bolǵan. Ahmet Baıtursynuly «Aýrý jaıynan» degen shaǵyn maqalasynda búginde de ózektiligin joımaǵan keńesterin alǵa tartady. Jaqsy dárigerdi qaıdan tapqan jón? Jyldar boıy mazalaıtyn dertten qalaı aryla alamyz? Aýrý adamǵa qaıdan jabysady? HH ǵasyrdyń bas kezinde Aqań qyzmet atqarǵan «Qazaq» gazetiniń redaksııasyna osy tóńirekte saýal kóp joldanǵan. Gazet qyzmetkeri birinshi baılyq densaýlyq ekenin aıta kelip, adam aǵzasyndaǵy mıkrob búlinshiligi týraly sóz qozǵaıdy. «Aýrý jabysqanyna kóp jyl bolyp eskirse, ony emdeýge de kóp ýaqyt kerek, dep jazdy A.Baıtursynuly. – Kóp emdetýge qazaqtyń kóbi tózbeıdi. Táýir bola bastasa, jazylǵandaı kórip, emdetýden qashady. Emdeý toqtaǵan soń, jeńilip, álsirep kele jatqan aýrý qaıtadan kúsheıedi. Qazaqtyń kóbi neshe jyldan beri ornyǵyp, boıǵa sińgen aýrýǵa birer saýyt dári alyp, tutynyp, sonymen aýrý jazyla qoımady deıdi. Olaı deıtinderi aýrýdyń mánisin bilmegendikten». Bul jerde tek aýyrǵan adamdardyń kinási ǵana emes, saýatsyz dárigerler máselesi de aıtylady. Qazaq dalasynda dárigerlerdiń joqtyǵy, esesine, emshilerdiń kóptigi de áńgime ózegine aınalady. Ahmet Baıtursynuly medısına salasy damyǵansha, jaqsy emshilerge qaralyp, ýaqtyly kútingen jón dep esepteıdi. Gazet arqyly el ishindegi ózekti taqyryptarǵa den qoıǵan avtor medısına mamandaryn sóıletip, solardyń usynys-keńesterin de jarııalap otyrǵan. Halyq arasynda densaýlyqty kútý, aýrýdan saqtaný, dertti der kezinde emdeý sharalaryn túsindiretin qaǵaz kitapshalar taratý kerektigin alǵa tartady.
Aqań 1914 jyly bastalǵan Birinshi dúnıejúzilik soǵys týraly jıi jazǵan. «Soǵysýshy patshalar» degen maqalada Reseı patshalyǵy qatysyp jatqan qaqtyǵystyń sebep-saldary, ottyń qaıdan tutanǵany, qarsy taraptyń kimder ekeni túsindiriledi. «Bul kúndegi halyq qansha ǵylymdy, ónerli, bilimdi, meıirimdi desek te, atalarynan uzap kete alǵan joq», dep jazǵan Aqań ári qaraı soǵysyp jatqan patshalyqtarǵa toqtalady. Kelesi maqalasynda soǵystaǵy ásker, qarý-jaraq, kemeler, qolbasshylyq týraly áńgime qozǵaıdy. Aqań qazirgi áskerı ushaqtardy aspan kemeleri dep ataǵan. Tipti soǵysta qoldanylǵan árbir qarýǵa jekeleı sıpattama berip, qansha oq shyǵaratyny, zeńbirektiń kúsh-qýaty, oqtyń ekpini qandaı ekendigine deıin derekter keltiredi.
Bul joly Ahmet Baıtursynulynyń «Aıqap», «Qazaq», «Ýaqyt» sııaqty sol zamannyń irgeli basylymdarynda jaryq kórgen kósemsózderine sholý jasadyq. Aqańnyń aty atalǵan kósemsózderi – tek bir parasy ǵana. Onyń ár jyldary jazǵan jáne zamana jaıly, qoǵam tynysy týraly óz ýaqytynda ún qatqan maqalalaryn toptastyrsaq, birneshe kitapqa júk bolarlyq taldaýlar shyǵar edi.
Aqańnyń kósemsózderine kóz júgirtken adam onyń jýrnalıstıkadaǵy aıqyn qoltańbasyn aınytpaı tanıdy, sheberligine, gazet talabyna saı taldaý eńbekterine súısinedi. Aqańnyń bilim, oqytý, mektep jaıynda jazǵan maqalalaryn bir-bir ǵylymı eńbek dep atasaq ta jarasady. Az sózben aýqymdy taqyryptardy ashyp taldaıtyn Ahmet Baıtursynulynyń shyǵarmashylyq sheberligi gazet arqyly turaqty oqyrman aýdıtorııasyn qalyptastyrdy. Aqańdy izdep júrip oqıtyn, pikirleskisi keletin adamdar qatary kóbeıdi. Onyń pýblısıstıkasy barlyq salany qamtydy. Bir ózi ǵylymnyń birneshe baǵytyn meńgerip, ýaqytynda bilim kókjıegin keńeıter qyzyqty derekter jarııalaı bildi. Ahmet Baıtursynulynyń gazet arqyly tarap jatqan úni ony qaıratkerliktiń bıik dárejesine kóterdi. Ulan-ǵaıyr atyrapta kóship-qonǵan qazaq túgel derlik Aqańdy erekshe qurmet tutty.
Qýanysh TUNǴATAR,
jýrnalıst
Almaty oblysy