Maqsat – shetel ınvestısııasyn júıeli tartý

Joǵaryda aıtqanymyzdaı, sońǵy bes jyldaǵy kórsetkish kóp-kórim. Tek 2020 jyly ǵana COVID-19 pandemııa­syna baılanysty ınvestısııa aǵyny tó­mendepti. Iаǵnı 17,2 mlrd dollardy qura­ǵan. Mundaı jaǵdaı jalpy álem boıyn­sha qalyptasqanyn eskersek, dúrli­gerlik eshteńe joq. Esterińizde bolsa, 2020 jyly álemdegi ınvestısııa aǵyny 35 paıyzǵa, al Qazaqstanda 29,8 paıyz­ǵa qysqarǵan bolatyn. Degenmen 2021 jyly Qazaqstan jaǵdaıdy jedel túzep aldy. Byltyr tikeleı sheteldik ınves­tısııanyń jalpy aǵynynyń 23,8 mlrd dollardy quraýy soǵan dálel. Bul 2020 jylmen salystyrǵanda 38,9 paıyzǵa joǵary. Negizi sońǵy bes jyl­daǵy eń joǵary kórsetkish 2019 jyly tirkelgen eken – 24,4 mlrd dollar.

Osy jyldyń tamyzynda AQSh Memle­kettik departamenti Qazaqs­tan­da­ǵy ınves­tısııalyq ahýaldy joǵary baǵalap, óz baıandamasynda naryqtyq ekonomıkany qurýdaǵy eleýli progresti atap ótti. Qazaqstanǵa baǵyt­talǵan tike­leı sheteldik ınvestı­sııa aǵynynyń mun­shalyqty ulǵaıýy ekonomıkanyń qal­pyna kelýi­men jáne korona daǵdary­sy­na deıingi belsendilikke qaıta oralýy­men túsindirildi.

Rasynda da, 2022 jyldyń qań­tarynda Qazaqstan 54 el­diń, sonyń ishinde AQSh, Uly­brıtanııa, Germanııa jáne Ja­po­nııanyń azamattary úshin vızasyz rejimdi qalpyna keltirdi. Al ótken jyly kásip­ker­lerge salyqty úsh jylǵa deıin keıinge qal­dyrýǵa múm­kin­­dik beretin ın­ves­t­ısııalyq salyq nesıe­sin engizdi.

Memlekettik departamenttiń sarap­shy­lary tikeleı sheteldik ınvestısııa ósimine elektrondy úkimet portaly arqyly kez kelgen bıznesti onlaın tir­keý jáne jańa ınvestısııalyq kelisim jasaý sııaqty bıznesti ashý men júrgizý prosedýralaryn jeńildetý boıynsha qabyldanǵan sharalardyń nátıjesi de yqpal etti dep sanaıdy. Shynynda da, kóptegen prosedýra qazir onlaın rejimde qoljetimdi. Buryn she­tel­dik ın­vestorlar kelisimsharttar men lısen­zııalyq máselelerge qatysty jıi shaǵym­da­natyn.

Sheteldik ınvestısııa tartý – Qazaq­stan­nyń basty basym­dyq­tarynyń biri. 2022 jylǵy maýsymda Úkimet 2026 jylǵa deıingi jańa ınves­tı­sııa­lyq saıa­satty bekitti. Soǵan sáıkes Qa­zaqstan qo­syl­ǵan quny joǵary taýarlardyń báse­kege qabiletti óndirisine ınvestısııa salýmen basqasha jumys istemek.

Bıyl tikeleı sheteldik ınvestısııa kólemi qandaı bolatyny áli belgisiz. Birinshi jarty­jyl­dyqta bul kórsetkish 14,5 mlrd dollardy qurady. Bul bir jyl burynǵy deńgeıden 28,2 paıyzǵa artyq. Atap óterligi, bıylǵy kórsetkishter birinshi toqsanda da, ekinshi toqsanda da byltyrǵydan asyp túsken.

AQSh-tyń Memlekettik de­par­tamen­ti­niń baıandamasynda máselege keri áser etetin jaǵ­daılar da atap ótilgen. Ási­rese saıa­sı jaǵdaı máseleni ýshyq­ty­ryp jibe­rýi múmkin eken.

«Qańtardaǵy tolqýlar, Ýkraı­naǵa qarsy soǵys ashqan Reseımen keń aýqym­dy ekonomıkalyq baılanys­tar jáne Reseıge qarsy sanksııalar Qazaq­stanǵa áser etip, ınvestorlardy alańdatyp otyr. Keı­bir ınvestorlar Qazaq­stanǵa ınvestısııa salýǵa qu­lyqsyz bolýy múmkin. Al bas­qa­lary Qazaqstandy Reseıde bız­nes júrgizýge tartymdy balama dep sanaýy da yqtımal», delingen AQSh Memlekettik departamentiniń baıan­­­damasynda.­

Bul rette, Qazaqstan Úkimeti Batys­tyń Reseıge qarsy sanksııa­la­ryn oryn­daýǵa daıyn ekenin bildirip, Batys ın­ves­torlaryn Reseı­den Qazaqstanǵa kóshýge sha­­qyr­ǵany esimizde. Atap aıt­­qan­da, 2022 jyldyń qyrkúıek aıy­­nyń sońynda Premer-Mınıstr Álıhan Smaıylov keı­bir sheteldik kom­panııa­lar­dyń Qazaq­stanǵa kóshýge daıyn ekenin málimdedi.

– Qazirgi saıası jaǵdaı ulttyq ekono­mı­kaǵa keri áser etip qana qoımaıdy. Bú­gingi tańda 50-ge jýyq sheteldik kom­­­­panııa kórshi eldegi óndirisin jaýyp, óndirisi men keńselerin Qazaq­stan­­ǵa kó­­shi­rýge nıet bildirdi, – dedi Á.Smaıylov.

Investorlardyń alań­daý­shy­lyǵyn eskergen Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev aqpan aıynda turaqty jáne tar­­tymdy ınvestısııalyq ahýaldy qam­­­ta­­masyz etetinine ýáde bergen bolatyn jáne sol ýáde­sin­de turdy. Osy maqsatta ekono­mı­kadaǵy monopolııa­lar men olı­­go­polııalardyń shekten tys rólin toqtatýǵa kiriskeni sózimizge dálel. Sondaı-aq Prezıdent naýryz aıynda jekeshelendirýdi keńeıtý jáne sybaılas jemqor­lyq­pen kúresý arqyly ınvestısııa tartýǵa bolatyn reformalardy jarııalady.

Finprom.kz-tiń habarlaýynsha, byltyr salalar boıynsha tikeleı sheteldik ınvestısııalardyń eń kóp kólemi óner­ká­sipte, saý­da­da, sondaı-aq qarjy jáne saq­tan­­dyrý qyzmeti, kólik jáne qu­­rylys salalarynda tirkelgen eken. Jalpy, salalyq qurylymda ádet­tegideı taý-ken ónerkásibi basym – 2021 jyly barlyq tikeleı sheteldik ınvestısııanyń 40,8 paıyzyn ıelendi (munaı jáne gaz óndirý – 28 paıyz). Ekinshi orynda óńdeý ónerkásibi tur. Port­feldiń 22 paıyzy osy sa­laǵa tıesili. Aıtpaqshy, jańa ınvestısııalyq saıasatqa sáıkes óńdeý segmenti básekege qabi­let­tilikti arttyrýdyń negizgi draı­ve­rine aınalady.

Ulttyq banktiń málimetinshe, 2021 jyly taý-ken óndirý óner­ká­sibindegi tikeleı sheteldik ınvestısııalar kólemi 2020 jylmen salystyrǵanda 18,4 paıyzǵa, óńdeý ónerkásibinde – 68,1 pa­ıyz­ǵa, saýda jáne avtokólik jón­deý­de – 47,2 paıyzǵa, qarjy jáne saqtandyrý qyzmetinde – 57,2 paıyzǵa, kólik-logıstıka sektorynda – 12,8 paıyzǵa, qurylysta 42,6 paıyzǵa ósken. Bilim, densaýlyq jáne áleýmettik qyzmetterge, ónerge, oıyn-saýyq pen demalysqa salynǵan ınvestısııa 2020 jylǵy 23,2 mln dollardan byltyr 8,9 mln dollarǵa deıin azaıǵan.

Jalpy, Qazaqstan Ortalyq Azııadaǵy sheteldik ınvestısııa­lar aǵyny bo­ıyn­sha kósh­bas­shy­lyqty saqtap qalýǵa nıetti. О́ıtkeni bıylǵy josparǵa sáı­kes, kórsetkish 25 mlrd dollarǵa je­tip jyǵylýy kerek. Astanada jahan­dyq ınves­tısııalarǵa arnalǵan dóń­gelek ústel­de Syrtqy ister mı­nıs­triniń orynbasary Almas Aıdarov osyny ańǵartty.

Sarapshylardyń pikirinshe, el aınalasynda bolyp jatqan oqıǵa­larǵa qaramastan, ınvestı­sııa­nyń ósýi ázirshe 28 paıyzdy quraǵan. Negizgi ınvestor elderdiń qatarynda Batys Eýropa, Ońtústik Koreıa, Japonııa, Qytaı jáne Reseı bar. Barlyq ınves­tı­sııanyń shamamen 90 paıyzy eli­mizge atalǵan memleketterden keledi. Biraq geosaıası ahýal­ men sanksııalar jaǵdaıdy ózger­tip jiberýi de ábden múmkin. Almas Aıdarov aıtqandaı, biz­diń mindet – ınvestorlar úshin turaqtylyq araly bolyp qala berý jáne aınalada bolyp jat­qan oqıǵalar ınvestısııalyq mindet­te­melerimizge áser etpeıtinin kór­setý.

– Qazaqstan aýyl sharýashy­ly­ǵy alqa­bynyń kólemi bo­ıyn­sha álemde 6-orynda, ondaǵy jer­diń 80 paıyzdan astamy nemese 220 mln gektary óndi­riste paı­da­­lanylady jáne bul ba­ǵytta elimiz agroónerkásip sala­syn­daǵy halyqaralyq tá­jirıbe men joba­lar­ǵa úlken qyzyǵý­shy­­lyq tanytyp otyr. Logıstıka sa­la­­­syn­daǵy yntymaqtastyqty da­my­tý perspektıvalaryna keletin bolsaq, elimiz Ortalyq Azııadaǵy eń iri tranzıttik hab bolyp sanalady. Qazaqstan Eýrazııalyq eko­nomıkalyq odaq, Ortalyq Azııa jáne Qytaı elderin qosa alǵanda, mıl­lıardtan astam tu­ty­ný­shy­lardyń tikeleı naryǵyna qol jetkize alady. Elimizdiń mýltımodaldy logıstıka múmkindigin usynatyn iri naryqtarǵa jol ashýǵa tolyqtaı múmkindigi bar, – deıdi A.Aıdarov.

Qazirdiń ózinde Qazaqstan Orta­lyq Azııadaǵy barlyq ınves­tı­sııanyń 70 paıyzyn tartyp otyr. Investısııalyq ekojúıeni odan ári jaqsartý úshin Úkimet 2026 jylǵa deıingi ınvestısııalyq saıa­sat­tyń jańa tujyrymdamasyn qabyl­dady. Ony iske asyrý 2025 jylǵa qaraı 25 mlrd dollarǵa deıin tikeleı sheteldik ın­ves­tısııalar aǵynyn tartýǵa múm­kin­dik beredi. Tujyrymdama qo­sylǵan quny joǵary taýar­lar­dy óndirý jaǵyna qaraı ınvestısııalardyń qurylymyn ózger­týge múmkindik beretin sharalar keshenin kózdeıdi. ESG (environmental – qorshaǵan orta, social – áleýmettik jaýapkershilik, governance – korporatıvtik bas­qarý) prınsıpterin qoldaný ten­den­sııasynyń mańyzdylyǵyna súıene otyryp, tujy­rymdamada turaqty damý jobalaryna ınvestısııalardy yntalandyrýǵa basa nazar aýdarylmaq.

– Investısııalyq saıasattyń jańa tujyrymdamasynda negi­zinen jeke ınves­tı­sııalarǵa ba­sym­dyq beriledi. Elimizdiń ekonomıkasyn qalpyna keltirý men da­my­týdyń draıveri bolatyn jobalarǵa basymdyq beriletin bolady. Osy oraıda memleket óz keze­ginde jekemenshiktiń jáne zań ústem­diginiń turaqtylyǵyna kepildik berýge tıis. Infra­qu­rylym bıznestiń bárine bir­eı qoljetimdi bolýy qajet. Jal­py, Memleket basshysynyń jaǵ­­daı­dy jaqsartý jónindegi bergen tap­syrmalarynyń nátı­je­sinde ekono­mı­kanyń bo­ıyna qan júgire bastady. Investısııa tartý máselesi de birshama jolǵa qoıylyp keledi. Sheteldik tike­leı ınvestısııa da tartyla bastady. Mysaly, sońǵy jyldary Qazaqstan ekonomıkasyna tartylǵan sheteldik tikeleı ınvestısııa kólemi 20 mlrd dollardyń shamasynda bolatyn bolsa, bıyl bul kórsetkish byltyrǵymen salystyrǵanda 28 paıyzǵa artyp otyr. Munyń ózi sheteldik ınvestorlardyń Qazaqstanda sońǵy kezde júr­gi­zi­lip jatqan saıası, ekono­mıkalyq jáne áleý­mettik saıasatqa degen senimderiniń ulǵaıa túskenin bil­diredi. Elimizge ın­­vestısııa kóp tar­tylatyn bolsa, so­ǵur­lym eko­nomıkamyz damıtynyn esten shy­­ǵarmaýymyz kerek, – deıdi ekonomıst Jaqsybek Qulekeev.