Qazirgi kókparlarda burynǵydaı shyn tartystyń bolmaıtyndyǵy, shabandozdardyń aldyn ala kelisip alatyny sol úshin de dodanyń tez tarqap ketetindigi jıi sóz bolady. Kókparda baı-baǵlandardyń yqpaly úlken ekendigi de alǵa tartylady. Árıne, naǵyz shabandozdy anyqtap beretin biregeı synaq –dástúrli kókpar ekeni sózsiz. Osy oraıda kezekti kókpar maýsymynyń qarsańynda qalyń jurtshylyqqa oı salar degen nıetpen ataqty shabandoz, Túrkistan oblysy, Maqtaaral aýdanynyń qurmetti azamaty ári aýdandyq kókpar federasııasynyń tóraǵasy Álıakbar Úsipbekov aǵamyzdy áńgimege tarqan edik.
Meniń ustazym – aýyl aqsaqaldary
Bıyl mine, 64-ke shyqtym. О́kinerim joq. Maqtanarym kóp. Meniń temir taqym Álıakbar bolyp qalyptasqanym – ustazdarymnyń arqasy. Olar – aýyldyń kónekóz, dýaly aýyz Amangeldi, Baqy, Kerimqul, Jandar, Baızaq, Bekzat, Qojymbet, Kóbeı, Saparbek, Qalaý atalarym. Árıne, arasynda ákem Bekjan da bar. Solardyń tárbıesin kórip óstim. Sońymnan ergen shákirtterimniń de qarasy qalyń – Baqyt, Naqyp, Temirhan, Muhtarhan, Maqsat, Taıyr, Eskendir. Nemere inilerim – Baqtııar, Dáýren, Jánibek, Asqar, Jantaı. Ulym – Bekbolat.
Jurt bizdi: «Jeti qaraqshy» dep atap ketken. Qaraqshylyq qylǵan túgimiz joq. Maqsatymyz – osy ónerge adal bolý. Aýyldyń, qala berdi eldiń namysyn jyrtý. Ulttyq ónerdi óskeleń urpaqtyń boıyna sińirý.
Atalarymnan basqa Tólesh, Satan, Berikbaı, Baızaq, Ábsamat, Bazar, Qasambaı, Jeksembaı, Qalybaı sekildi aǵalarymnyń tárbıesin kórdim. Adamgershilikti, aǵaıyngershilikti baǵalaýdy úırendim. Aǵaıyndy renjitip alýdan ońaı nárse joq ekenin túsindim. Bir kúni kókpardan kelip, demalyp jatsam, jeńesheń kelip oıatady:
– Dırektor qaıynaǵa kelip tur.
– Qaı dırektor?
– Mektep dırektory.
– Úıge kirsin
– Kirmeımin, deıdi.
Apul-ǵupyl kıinip, ań-tań bolyp, syrtqy shyqtym. Esik aldynda jıdeniń tomaryna aıaǵyn tirep tur eken.
– Kóke, assalaýmaǵaleıkúm! Qalaısyz?
– Ýáleıkúmsalam...
– Kóke, tynyshtyq pa? Úıge kirseńizshi.
– Joq, kirmeımin... Áı, Álıakbar, sen maǵan mynany aıtshy. Tek ashyǵyn aıt. Meniń aǵaıyndyqtan minim bar ma? Týysqandyqtan minim bar ma?
– Joq, kóke. Ol ne degenińiz? Qaıdaǵy min?
– Olaı bolsa, keshe bizdiń atqa nege minbediń?
– Oı, kóke, meniń sizge degen qurmetim erekshe ǵoı. Aıypqa buıyrmańyz. Reti kelmedi. Basqa kisilerge burynyraq ýáde berip qoıǵan edim. Biraq sózińiz oryndy. Endi aldaǵy kókparlarǵa atyńyzdy ózim aparyp, ózim shaýyp, úıińizge ózim ákep turatyn bolamyn. Siz úıde jeńeshemniń qasynda shaı iship otyra berińiz. Al qazir, ishke kirińiz. Dám tatyńyz, – dep, ýáde berip, dastarqanǵa shaqyrdym. Sodan keıin ár kókparda birinshi kezekte aýyldaǵy aǵaıynnyń atyn minetin boldym.
Bastaý
Men kókpardy 16 jasymda aýyldyń bata kókparynan bastaǵan adammyn. Mektepte oqıtyn kezim. Esimde, Maqtaly deıtin aýylda ótken kókparlardyń birinde serkeni márege bir-eki metr jetpeı túsirip aldym. Sonda Tólesh kókem toıbasshyǵa baryp: «Oshantaı aqsaqal, boldyryńyz. Jańadan kórinip kele jatqan jas peri edi. Meseli qaıtpasyn, taýy shaǵylmasyn», dep, aıtyp júrip boldyrtty. Muny qalaı umytaıyn!? Mine, sóıtip, namysqa tyrysyp, shaýyp júrdik. Salym salsaq, júregimiz jaryla qýanamyz. Salym ol kezde – bet súrter bir sharshy nemese bir jup kebis qoı. Biraq mańyzdysy ol emes, mańyzdysy – namys edi. Úlkenderdiń senimin aqtaý, olardy uıatqa qaldyrmaý.
Mektepti bitirgen soń, úlken kókparǵa belsene qatysa bastadym. Eń birinshi alaman kókpar esimde. 1975 jyly О́zbekstannyń Farısh degen aýdanynyń Káttáqorǵan degen jerinde úlken kókpar boldy. Sol toıda Jasuzaq shabandoz bir salym saldy, men eki salym saldym. Birinshisin óz atymmen, ekinshisin bir tájiktiń atymen. Eń alǵashqy salymdarym: bir eshki men tigin mashınasy. Sonda ántek qýanyp, úıge kelip, ákem men anamdy qýantqanym bar. Biraq ákem meni maqtamaıtyn: «Seni men emes, el maqtasyn!», deıtin. Qaıta: «Ana jerde nege aıyrylyp qaldyń, myna jerde taǵy aıyrylyp qaldyń, qyztalaq. Atty bekerge zoryqtyryp júrsiń», dep namysymdy qaıraıtyn. Qazir oılap otyrsam, sonyń barlyǵy tárbıe eken.
Áke susy
1977 jyly alǵı О́mirzaq degen kisi úlken kókpar berdi. Sol kókpardyń dodasynda qarsy kelgen at, keýdesimen soǵyp, aıaǵymdy qaıyryp jiberdi. Tizem shyǵyp ketti. Dodadan shyǵyp, áýpirimdep attan tústim. Úlkender súıemeldep, mashınaǵa aparyp otyrǵyzdy. Bir ýaqytta ákem keldi. Qasynda tama kóbek Tańat degen aqsaqal bar. Attan tústi. Túsi sýyq.
– Nege otyrsyń?
– Kóke, jańa dodada bir at aıaǵymdy qaıyryp ketti. Tizem shyǵyp ketti-aý deımin. Qatty aýyryp jatyr, – dep, ise bastaǵan tizemdi kórsettim. Ákem tizemdi ustap, sıpalap kórdi de, jaý almaıtynyn bildi me, qalaı:
– Shappasań shappa, myna Tańat atańnyń kókjalyna min! Kókpardy attyń ústinde tamashala. Otyrma bulaı! – dedi.
– Kóke, aýyrady ǵoı...
– E, aıaǵyńnyń... Min, degen soń min!
Kókpardyń aqyry bolyp qalǵan. Barýy bir taı, qaıtýy túıe. Ishimnen ákemniń munshalyqty qataldyǵyna yzalanyp, ony túsinbeı, tistenip, atqa mindim de, arǵy márege qaraı aıańdadym. Bir kezde arǵy máreden bir jigit, dodadan eńkeıip, kókpardy kótere-mótere shyqta da týra maǵan qaraı aıdasa bola ma?! О́zi kelip uryndy! «Izdegenge suraǵan» degendeı, aıaǵymnyń aýyrǵany jaıyna qaldy. Jata-jarmasyp, kókpardy qushaqtap, julyp aldym da, shyqqan aıaǵymnyń taqymyna basyp, atty qamshylap, bergi márege tarttym. Aıtbozym Qudaıbergen kókparǵa jabysyp alǵan. Ajyramaıdy. Tastaı almaımyn ǵoı jańaǵy. Mıkrofonda alǵı Aınabek: «Tasta! Tasta! Qalaǵan jerińe tasta!», dep aıqaılaıdy eken. Men ony estimeımin. Máreni qansha aınalǵanym esimde joq. Aqyrǵy salym, jurttar jabylyp jatyr. Áıteýir, Allanyń qoldaýymen, bir ýaqytta dál máreniń ústine kelip, kókpardy tastadym. Sol kókparda ákemniń maǵan erekshe rıza bolyp, kóńili tolyp, meıirimmen qaraǵany áli kóz aldymda. Al aıaq ne boldy deseıshi?! Aıaq búgilip qalǵan. Jazylmaıdy. Isip ketken. Et qyzýmen bilmegem. Negizi synǵannan shyqqan jaman ǵoı. Janyńdy kózińe kórsetedi. Oıbaılap ketesiń. Sodan attan ázer degende tústim.
Ańyz kókpar
Talaı úlken kókparlarǵa – eki kúndik, úsh kúndik toılarǵa qatysyp, buıyrǵanyn salyp júrdik. 1991 jyly erte kóktemde myna Arnasaıǵa jaqyn mańda Kemal qajy eki kúndik dáý kókpar berdi. Úsh júzdiń basy qosyldy. Qara qurym halyq. At sanynda esep joq. Sol kókpardyń aldynda ǵana jeńesheń ekeýmiz bir toıǵa baryp kelgenbiz. Sharshaýmyn, uıqy qanbaǵan. Maza joq. Qabaq qatýly. Birinshi kúni úsh-aq ret saldym. Dáý kókparda úsh-tórt ret salǵandy mise tutpaıtyn kezimiz ǵoı. Kóńilim túsip, qapa boldym. Sodan keshke bir top kókparshylar Arnasaıǵa kelin bolyp túsken Gúlmıra degen nemere qaryndasymnyń úıine saý etip, kirip bardyq. Qasymda Temirhan, Muhtarhan sekildi inilerim ári shákirtterim.
– Áı, kóke, búgin salmasańyz, erteń salasyz. Eshteńe etpeıdi. Ilinbeı ketetinder de bar ǵoı, – dep meni jubatyp jatyr. Men:
– Búgin eshqandaı salym salǵanym joq, – dep tamaqqa da zaýqym bolmaı, eshkimmen sóıleskim de kelmeı, basqa bólmege baryp, jatyp qaldym.
Bárin aıt ta birin aıt, sol kókpardan kóńilim sál de bolsa jaılanyp qaıttym. Erteńine 12 ret salyppyn...
Kókparǵa qııanat jasalmasyn!
Kókpardyń qazandyq engizilgen túrine múldem qarsymyn. Bul tarıhta bolmaǵan nárse. Áıtpese, shaldardan estıtin edik qoı. Shabandozdar men attarǵa qarsy jasalǵan budan ótken qııanat bola ma?! Qarap tursań, sol qazandyqqa soǵylyp, barlyǵy qulap jatady: at ta, adam da. Sol bizge kerek pe? Sol bizge qyzyq pa? Qyzyǵatyn túgi joq. Bul attyń da, adamnyń da sory. Renjıtinder renjı bersin. Jańashyldyqty da, jańa erejeni de abaılap, jónimen engizý qajet. Ony el qoldaýy kerek. Al sheńberdi, ıaǵnı komandalyq kókpardy qoldaımyn. Oǵan kezinde ózim de qatystym. Qazir, qudaıǵa shúkir, elimizde mundaı kókpardyń erejesi bekitilgen. Bul durys qadam. О́ıtkeni kókpar – naǵyz sport. Namysty qozǵaıtyn, dástúrdi jańǵyrtatyn ulttyq sport. Ony zaman aǵymyna saı, jaqsy jaǵyna qaraı damytyp, túrlendirip otyrý zańdy. Al endi qazandyq degenge endi qaıtyp oralmaımyz degen úmittemin.
Ekspress-kókpar qashan toqtaıdy?
Qazir kókparlardyń ýaqyty uzaqqa sozylmaıtyn bolyp barady. Bir syzyqtyń boıymen baryp-kelip, salyp jatady. Bireýi eńkeıip alsa, qalǵandary arǵy máreni izdep kete barady. Oý, sonda tartys qaıda qaldy?! Burynǵydaı bir orynda siresip, janartaý sekildi tútini shyǵyp jatatyn kókparlar qazir kemde-kem. Jurtqa sony kórýdiń ózi ne turady?! Bizdiń federasııada Bákir degen azamat jumys isteıdi. Onyń ótkizetin kókparyna keıbir «Menmin» deıtin shabandozdar qatyspaıdy. Nege? О́ıtkeni ol óz kókparynda aınaldyrmaıdy, baılatpaıdy, jetektetpeıdi. Attardyń sany 100 bolsa da, 1000 bolsa da, osy talap saqtalady. Osy úshin qanshama urys-janjal týyndasa da, kókpardy taza, ádil ótkizýge kúsh salyp keledi. Men muny qoldaımyn. Qazir osy dástúrdi shamamyz kelgenshe óz kúshimizben jańǵyrtyp jatqan jaıymyz bar.
Áńgimelesken
Jappabergen AIBOTA