Qazir ekonomıkalyq strategııany túrli baǵytta órbitýdiń mańyzy men paıdasyn túsinetin kezeńge kelip jettik. Elimizdiń ekonomıkalyq qatynasyn tar sheńberge baılap qoıǵan kelisimder meıli, búgin, erteń buzylmasa da, túbi onyń da aıaǵyna jem túserin boljaldaımyz. Bul rette biz úshin Eýropamen alys-beris aıasyn keńeıtýdiń máni orasan.
Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń málimeti boıynsha, sońǵy bir jyl bederinde Eýroodaq elderimen taýar aınalymyn 43 paıyzǵa ósirippiz. 2022 jyldyń qańtar-tamyzy aralyǵyndaǵy jalpy saýda kólemi 26,3 mlrd dollar bolǵan. 2021 jyldyń dál sondaı kezeńinde kórsetkish 18,4 mlrd dollardy quraǵan eken. Qazaqstannan EO-ǵa eksport bıylǵy 8 aıda 50,7 paıyzǵa ósip, 22,1 mlrd dollarǵa jetken. EO-ǵa qatysty eksporttyq áleýetimizdi baıytyp turǵan biregeı taýar – munaı. Byltyrmen salystyrǵanda bıyl munaı jetkizýdi 47,5 paıyzǵa kóbeıtkenbiz. Odan bólek, tas kómir, ferroqorytpalar, óńdelmegen myrysh tasıtynymyz taǵy bar. Eýropadaǵy basty tutynýshymyz – Italııa, bıyl 8 aıda Appenın túbegine 9,96 mlrd dollardyń taýaryn eksporttadyq.
Sonymen qatar Qazaqstan taýaryn kóp tutynatyn elder qatarynda Nıderland (3,6 mlrd dollar), Fransııa (1,8 mlrd dollar), Ispanııa (1,7 mlrd dollar), Rýmynııa (1,3 mlrd dollar) jáne Grekııa (1,2 mlrd dollar) bar.
Al Eýroodaq elderinen Qazaqstanǵa 4,2 mlrd dollardyń ónimi satylǵan. Import turǵysynan da ósim bar, byltyrmen salystyrǵanda bıyl EO-dan taýar satyp alý 12,4 paıyzǵa artqan. Biz EO-dan negizinen dári-dármek (524,5 mln dollar), vaksına, qan sarysýy jáne qan (157,9 mln dollar), ushý apparattary (118,1 mln dollar), týrboreaktıvti jáne týrbovıntti qozǵaltqyshtar, gaz týrbınalary (65,4 mln dollar), jeńil avtomobıl (72,4 mln dollar), aýa nemese vakýýmdyq sorǵylar, kompressorlar men jeldetkishter (109,9 mln dollar) jáne eseptegish mashınalar (88,0 mln dollar) ımporttaǵanbyz.
Jaqynda ǵana Eýropalyq keńes prezıdenti Sharl Mıshel elimizge kelip ketti. Ol Qazaqstannyń EO úshin mańyzdy seriktes ekenin aıryqsha atap ótti. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń aıtýynsha, 30 jylda EO Qazaqstan ekonomıkasyna 160 mlrd dollardan astam ınvestısııa salǵan. Kezdesýde erekshe atap ótilgen kelisim – jahandyq taýar jetkizý tizbegin qamtamasyz etýde mańyzy zor halyqaralyq transport marshrýttaryn damytý jaıy. Bıyl kúrt kúrdelengen geosaıası ahýal jaǵdaıynda Qazaqstannyń buryn eskerýsiz qalǵan dálizderdi qaıta jańǵyrtýǵa, keıinge qaldyrylyp kelgen keıbir jobalarǵa jańa tynys berýge belsene kiriskeni belgili. Bul oraıda bizge Eýropanyń da bereri kóp. Sondyqtan Sharl Mıshelmen kezdesýde Prezıdent Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytyn da sóz etti. Reseıge qarsha boraǵan sanksııalar zalalynyń Qazaqstanǵa tımeý máselesi de nazardan tys qalmady.
Bul rette Qazaqstan birqatar Eýropa elderimen ekonomıkalyq qatynas strategııasyn qaıta qarap jatyr dese de bolǵandaı. Sonyń biri – Soltústik Makedonııa. Ulttyq ekonomıka mınıstri Álibek Qýantyrovtyń aıtýynsha, Soltústik Makedonııa – Qazaqstannyń senimdi jáne uzaqmerzimdi syrtqy ekonomıkalyq seriktesi.
«Biz úkimetaralyq komıssııanyń qyzmetin bastaı otyryp, ekijaqty qatynastar tarıhynyń jańa kezeńin ashtyq. Elderimiz arasynda normatıvtik-quqyqtyq baza quryldy, saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyq týraly, ınvestısııalardy ózara kótermeleý jáne qorǵaý týraly, qosarlanǵan salyq salýdy boldyrmaý týraly negizgi ekonomıkalyq kelisimder jasaldy. Taýar aınalymynyń kólemin ulǵaıtý jáne jetkiziletin ónim tizimin keńeıtý boıynsha jumysty odan ári jalǵastyrý qajet. Qazirgi ýaqytta bizdiń aldymyzda ınvestısııalar men birlesken óndirister salasyndaǵy yntymaqtastyqty jandandyrý boıynsha mańyzdy mindet tur», dedi mınıstr Skope qalasynda ótken saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyq jónindegi úkimetaralyq komıssııanyń birinshi otyrysynda.
Mınıstr sózinen uqqanymyz, Qazaqstan, ásirese Soltústik Makedonııanyń kólik ınfraqurylymy men týrızmdi damytý jónindegi tájirıbesin zerdeleýge múddeli.
«Qazaqstanda qolaıly ınvestısııalyq ahýal qalyptasty. Jeńildetilgen salyq rejimi qoldanylady, ulttyq zańnamalar únemi jetildirilip otyrady jáne ınvestısııalyq preferensııalar paketi keńeıtilýde. Bizdiń strategııalyq mindetimiz – 2025 jylǵa qaraı sheteldik ınvestısııalar kólemin jylyna 30 mlrd dollarǵa deıin ulǵaıtý», deıdi vedomstvo basshysy.
Qarashanyń basynda Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstri Qaıyrbek О́skenbaev Fransııanyń Eýropa jáne syrtqy ister mınıstri janyndaǵy syrtqy saýda jáne ekonomıkalyq tartymdylyq jónindegi mınıstr-delegat, Qazaq-fransýz Úkimetaralyq komıssııasynyń teń tóraǵasy Olıve Beshtpen kezdesken edi. Kezdesýde eki tarap ónerkásiptik gazdar salasyndaǵy jáne energetıka, jańartylatyn energııa kózderi, kólik, avıasııa ónerkásibi jáne ǵarysh salalaryndaǵy ekijaqty ekonomıkalyq yntymaqtastyqtyń ózekti máselelerin talqylady. Áńgime barysynda Qaıyrbek О́skenbaev Fransııa Qazaqstannyń strategııalyq seriktesi ekenin atap ótti.
«Bıyl eki el arasyndaǵy dıplomatııalyq qatynastardyń ornaǵanyna 30 jyl toldy. Osy ýaqyt ishinde memleketterdiń qarym-qatynasy barlyq negizgi baǵyt boıynsha qarqyndy damyp keledi. Atap aıtqanda, 2022 jyldyń 8 aıynda taýar aınalymy 12,2 paıyzǵa, ıaǵnı 2,3 mlrd dollarǵa deıin ósti», dedi Q.О́skenbaev.
О́z kezeginde Olıve Besht te eki el arasyndaǵy saýda qatynastaryn jańa deńgeıge kóterýge múddeli ekendikterin jetkizdi. Aıtpaqshy, bul jıynǵa bizden Energetıka, Ulttyq ekonomıka, Densaýlyq saqtaý mınıstrlikteri, «Samuryq-Qazyna», «QazMunaıGaz», «Eır Astana» sekildi kompanııalar, al fransýz tarapynan Total, Alstom, Orano, Air liquide, Airbus, CSFN, EDF jáne Idemia kompanııalary qatysqanyn eskersek, alda eki el arasyndaǵy prezıdentter deńgeıindegi issaparlar bolýy jáne biz úshin óte qyzyqty ári paıdaly kásipkerlik kelisimder jasalýy múmkin ekenin baǵdarlaýǵa bolady. Qazaqstannyń atom elektr stansasyn salý týraly sheshim qabyldaǵany jáne sonyń oraıynda Fransııa tájirıbesin de qarastyryp jatqandyǵy belgili. Eger atom reaktoryn salýdy Qazaqstan Fransııa tarapyna senip tapsyra qalar bolsa, bul da elder arasyndaǵy ekonomıkalyq qatynasty odan ári jandandyryp, etek-jeńin jınata túsetin sheshim bolmaq.
Qazaqstan Eýropanyń taǵy bir áleýetti memleketi Germanııamen de qarym-qatynastardy jetildire túskisi keledi. Jaqynda Ulttyq ekonomıka mınıstri Álibek Qýantyrov Germanııa ekonomıka jáne klımatty qorǵaý Federaldy mınıstrliginiń departament basshysy Domınık Shnıhels bastaǵan nemis delegasııasymen kezdesti. Kezdesý barysynda qatysýshylar kómirtekti beıtaraptyq strategııasyn iske asyrýdy talqylady. Atap aıtqanda, energııa tasymaldaýshylarǵa baǵanyń ósýi, boljamdardy ózektendirý jáne qorshaǵan ortany qorǵaý sheńberinde jobany jetildirý máselesi talqylandy.
Domınık Shnıhels ekonomıkany dekarbonızasııalaý jáne kómirtegi beıtaraptylyǵyna kóshý jónindegi jobalardy iske asyrý sheńberinde Qazaqstanǵa óz qarajatyn, tehnologııalary men bilimin ınvestısııalaýǵa daıyn birqatar nemis kompanııasynyń bar ekenin atap ótti. Árıne, bul biz úshin qýanyshty jańalyq. Álibek Qýantyrov ta Qazaqstannyń osy baǵytta yntymaqtasýǵa daıyn ekenin habarlap, jańa ekonomıkalyq saıasattyń negizgi tarmaqtary týraly aıtyp berdi.
Taraptar ortaq ýaǵdaǵa kelgen taǵy bir taqyryp – kásipkerlikti damytýdyń 2021-2025 jyldarǵa arnalǵan ulttyq jobasynyń jelisi boıynsha yntymaqtastyqty kúsheıtý máselesi. Qatysýshylar Qazaqstan men Germanııanyń ınvestısııalyq jobalardy júzege asyrýdaǵy yntymaqtastyǵyn joǵary baǵalap, odan ári saýda-ekonomıkalyq áriptestikti nyǵaıtýǵa daıyndyǵyn bildiripti.
Jalpy, bıyl Qazaqstan Iran, Túrkııa, Ázerbaıjan, Grýzııa elderimen qarym-qatynasty jańa beleske kóterýge bilek sybana kiristi desek jón bolǵandaı. Eýropa – biz úshin áli de ashylmaǵan aral. Qarap otyrsaq, qart qurlyqqa negizinen jerasty qazba baılyqtaryn jóneltemiz. Eksporttyq kózirimiz, sol – munaı, kómir, taý-ken baılyqtary. Sondyqtan EO-men qarym-qatynasymyzdy jańarta, túlete otyryp, ekonomıkamyzdy ártaraptandyra otyryp, keleshekte adam kapıtalyn, adam kapıtaly kómegimen jasalǵan ónimderdi, aýylsharýashylyq ónimderin, shıkizattyq emes daıyn taýarlardy tasymaldaý deńgeıine jete alsaq, onda joǵaryda atap ótken 22 mlrd dollardy eselep kóbeıtýge bolady.