Búlinshilikten úrkinshilikke deıin

Al bul qorqynyshtan jalpy qazaqtyń arylýy da ońaıǵa soqpasy taǵy aqıqat... Ony uly ýaqyt qana táńirideı emdeıdi degen de jalǵan. Ǵasyrlar kóshi alǵa ozǵan saıyn ulttyq úreıdiń tanym saraıynan qylań uryp qoıa bereri sózsiz. Demek, otarshyldyq úreıdi ult sanasynan aryltatyn tek qana ulttyń ulaǵatty rýhanı kúreske barýy der edim.

Jazýshy Kádirbek Segizbaıdyń jýyrda ǵana Memlekettik syılyq alǵan jańa romany da osy surapyl shyndyq pen qaıǵy-qasirettiń sebep-saldary men qazirgi azat qoǵamǵa qaraqustyń qana­tyndaı túsirip otyrǵan opatty kóleńkesin sýretteýge arnalypty... О́tken ókpekke toly ǵasyrdyń kók naıza sııaqty kókteı ótken qandy susy, synaptaı sýsymaly ýaqyt aıasynda keńes odaǵynan aıaýsyz japa shekken qazaq qoǵamy men qazaq ultynyń ólsheýsiz qasireti shyǵarmada barynsha realıstikpen beınelenip, tarıhı derektilikpen bederlenipti.

«Oılap otyrsa, paıǵambar jasynan asqan ǵumyrynda ne kóripti? Ýaıym, qaı­ǵysyz balalyq shaq pen qyzdy aýyl­dyń ıtin túnde jaý tıgendeı shýlatar sár­kildegen jigittik shaq qana alańsyz, ýaıym­syz ótipti. Al odan keıingi jyldar she? Qý janǵa tóngen qaterden qutylamyn dep, qaıtsem otbasyn, bala-shaǵamdy tóteleı kelgen tajaldan qutqaramyn dep «Ala balta, aq bilek» bolyp arpalysýmen keledi eken» degen romandaǵy basty keıipkerdiń oıy – keshegi keńes ókimeti ornaǵan kúnnen bastap surqııa zaman sıqyn kózimen kórgen atan jilik er-azamattyń kez kelgeniniń artqa qaraǵanda oıyna aldymen oralatyny osyndaı ýytty, zarly da dármensiz oı ekeni daýsyz.

Ushy-qıyrsyz sal Saryarqanyń bir qıyry – Zaısan óńirinde ǵumyr keshken, aqyry súıegi týǵan jerge jete al­maı jat jerde(Shekaranyń arǵy beti de­genimiz bolmasa, ol da qazaqtyń ata­mekeni) qalǵan Álibaı mergen oıy sol sergeldeń ýaqytta ómir súrgen talaı qazaqtyń taǵdyrymen tustasyp, oı-sezimi ushtasyp jatqany shyndyq. Ke­ńestik zorlyqshyldyqqa toly zor da sor zamannyń ııý-qııý topalańymen tuspa-tus kelgen qazaq qoǵamynyń qoǵa­daı japyrylyp, quraqtaı órtengeni, bas kóterer er-azamaty men sanaly ardaqtylarynyń qoly kisendeýli, sózi shegendeýli keıpi, bulqynǵan erkeginiń qor bolǵan, julqynǵan etektisiniń qorlanǵan hali – bul shyǵarmanyń julyn-tutasyn ustap tur.

Roman 1916 jylǵy Reseı ımperııa­synyń qazaqty Birinshi dúnıejúzilik soǵysqa qara jumysqa shaqyrtý lańymen bastalady... Jalpy, bul taqyrypqa «Qıly zaman» romany arqyly aldymen barǵan uly Muhtar Áýezov ekeni belgili. Odan keıingi jerde de daryndy qazaq qalamgerleri qaýzap kele jatqany oqyrmanǵa málim. Kádirbek Segizbaev biraq onaltynyń oıranymen ǵana shektelip qalmaıdy, bul kirispe sekildi úlken taraý bola otyryp, merkit mergeni men el taǵdyryn qabystyra alyp, 1928-den 1947-jyldarǵa deıingi ýaqytty tutastyra qamtyp sýretteıdi. Bul romannyń basty ereksheligi de osynda bolsa kerek.

On altynyń oıranynan keıingi jerde qazaq qoǵamy qalaı bet aldy, qalaı qazaq tutastyǵy iridi, bolmysy qalaı buzyldy, onyń aqyry qandaı tarıhı qasiretterge ulasty degen turǵydan oı sala otyryp, romanyn shekara boıyndaǵy el-jurttyń kópke jumbaq jaqtary arqyly somdaýǵa kúsh salypty. Altaı men Tarbyǵataı arasyn alyp jatqan alyp sý – Zaısan teńizi men Qara Ertis pen Ertis ózeni boıyndaǵy qazaq jurtynyń qaımaǵy buzylmaǵan kelbetiniń sýretteri, el ishiniń aýǵa túsken aq sazandaı týlaǵan tumsa tabıǵaty Reseı salǵan lańmen shyl-shypyry shyqqany anyq ta qanyq sýretteledi.

Bir jaǵy – irgeli orysy mol qalalar О́skemen, Semeımen aralasyp, bir jaǵy – Qytaıǵa qarap qalǵan Sarysúmbe (qazir arǵy bettegi Altaı qalasy), Sháýeshekpen baılanysyp jatqan Zaısan qalasy, onyń tóńiregindegi sýly-nýly óńiri erteden oıaý, sergek edi... Jazýshy osyny da romanynda jaqsy eskergen. О́ıtkeni bul óńirge áıgili alashshyl aqyn Sultanmahmuttyń Zaısanda, Katonqaraǵaıda qyzmet isteýi, tuńǵysh professıonal qazaq romany «Aqbilek» keıipkerin Kúrshim-Marqa óńirinen jolyqtyryp, jaılaýyna sheıin Júsipbek Aımaýytovtyń keń aralaýy, qazaqqa «Oıan, qazaq» dep uran tastaǵan Alash qaıratkeri Mirjaqyptyń (1906-1908 jyldary) Tarbyǵataı aımaǵyna kelýi, shyǵysta Alash áskerin qurýshy Raıymjan Mársekovtiń tabany tıgeni belgili.

Sondyqtan bul óńirde zulym ımperııa­lyq zorlyqqa qarsy kelý, qolǵa qarý alyp kúresý de kúshti bolǵany anyq. Oǵan dálel shyǵys óńirinde bolǵan tarıhı oqıǵalar men tarıhı jer ataýlary desek qatelese qoımaspyz.

Jalpy, asýly Altaıdyń Kúrshim-Marqa-Katon óńirinde 1916-1932 jyldar aralyǵynda bolǵan, keıin kele ańyzǵa bergisiz bolyp tarap ketken ataqty «Jar­boldy aýǵan», «Aqnaıman qyrylǵan (1000-ǵa jýyq adam opat bolǵan)», «Qarataı Ábdi­kerim bolys kóshken», «Qojambet kóterilgen», «Kókjarly Kúrkebaı mergen kóterilisi» sııaqty surapyl jaılar áli kúnge «jabýly qazan – jabýly» kúıinde jatqany aqıqat... Al qanshama altaılyq azamattar shekarashylarmen, qyzyl mılısııamen jeke-dara jankeshti kúres saldy. Sholaq belsendi atanǵan jandaıshap aǵaıyndarymen qarý kezenisti. Marqadan shyqqan Qundaqbaı mergen sııaqty qanshama erjúrek azamattar erligi áli kúnge qupııa bolyp keledi...

Jazýshy osyndaı qazaq halqynyń basynda bolǵan tarıhı jaǵdaıdyń biri «Merkit qyrylǵan» oqıǵasyn barynsha zerttep, sana súzgisinen ótkize otyryp sýretkerlikpen zerdelep, osy romannyń bas­ty leıtmotıvine aınaldyrypty. Zaı­san mańyn mekendep júrgen az ǵana Merkit rýy ishinde mergendigimen ań atyp, el aýzyna iligip júrgen Álibaı mergendi romanda beldi tulǵa qyla otyryp, barlyq oqıǵalar silemi men tarıhı jaǵdaılar jaıyn mergenniń tolǵaqty taǵdyryna tireı otyryp, ýaqyt pen kezeń álpetine óz bederin saldyrta sýretteıdi.

Álibaı – aqıqat ómirde bolǵan jáne jeke ǵumyry jazýshy aıtyp otyrǵandaı asa kúrdeli, «taǵdyr tolqyny» jarǵa da soqqan, sorǵa da batyrǵan adam...

Álbette, Kádirbek Segizbaı romandy tek osy bir keıipker arqyly alyp shyǵýdy maqsat etpegen, ol sol shyǵys shekara boıy­n mekendegen halyqtyń taǵdyryn barynsha qamtyp, tarıh tolqynynda zar-zapyran qusqan qaterli kúıin jan-jaqty kórsetýge tyrysqan. Búgingi zy­my­ran ýaqyt pen júırik oqyrman su­ra­nysyn da eskere otyrǵandyqtan da tarıhı kezeń shyndyǵyn tereńnen qozǵaýǵa umtylǵan avtor oqıǵa jelisi men kórkem shyǵarmadaǵy ýaqyt, keńistik birligin meılinshe syǵymdap jazǵany baıqalady.

Romandy jazýǵa úlken daıyndyqpen kelgenin, arhıvti aqtaryp, sol oqıǵalardy biletin adamdarmen júzbe-júz áńgimeles­kenine sheıin shyǵarma basynda avtorlyq remarka retinde aıtyp ta ketedi... Munyń da oqyrmanǵa paıdasy mol, óıtkeni jazýshy qııalymen ǵana týyndaǵan shyǵarma emes, halyq taǵdyry men adam taǵdyry tikeleı derektilikke ıe, alasapyran dúnıemen tyǵyz baılanysta degenge jete mán bergendeı.

«...jer aıaǵy qurttaǵan» jazda bastal­ǵan on altynyń oırany shekara boıyndaǵy eldi eseńgiretip, jıyrmasynshy ǵasyrda qazaqqa tóner uly apattyń basy ekenin áıgileı kelgen edi. Shekara boıyndaǵy shaǵyn ǵana Zaısan qalashyǵynda oıaz Sergeı Kýbıskııge jurt «Biz bala-shaǵa­myzben týǵan jerde ólýdi tańdadyq» degende, aýyl-aýyldan kelgen el aǵalary men Turǵanbaı bılerdiń sózin Álibaı da qoldaıdy.

Mine, osy kúnnen bastap Mergenniń kóz aldy kók munarǵa toly, qý basy qaraýylǵa ilýli qıly kezeńi bastalady...

Avtor Álibaı mergendi ásirelep, baıaǵy bir batyrlar týraly jazylǵan pafosqa toly kórkem shyǵarmalardaı shekten shyqqan jaýjúrek retinde kórsetpek bolyp áýre bolmaıdy. Keńes qoǵamyn taıǵanaq taǵdyryna tap qylǵan kesapat zamannyń aýyrlyǵyn qaıyspaı kó­terýge týra kelgen qarapaıym jan etip beı­neleıdi. Jary Rázııany da qazaq áıe­line tán ıbaly da jigerli, adal da muńly etip kórsetedi. Týǵan jalǵyz inisi Áljan – aq­kóńil de albyrt sezimdi jas jigit. Al el aǵa­lary Turǵanbaı bı, Qazaqbaı qajy men bilekti de júrekti Berikbol, onyń mahabbat úshin basyn erikti jolǵa tikken súıgen qyzy Kerbez sulýlar da barynsha bula minezdi, syrbaz sezimdi etip sýretteledi.

Al el ishindegi bolystar Múrsálim Bektenov, Abdolla Bógisov sııaqty azamattar tutqyndalsa da ókinbeıdi. Eldiń erteńi úshin bastaryn báıgege tigýden jasqanbaıdy. Bul sol kezdegi patsha óki­metine qarasa da qoǵamdaǵy qazaqtyń erkin bolmysy men eldikti tanytatyn, «erkek toqty – qurbandyq» deıtin ejelden kele jatqan namysty jaýǵa bermeıtin erik-jigerdi aıqyn bildiredi. El basyna kún týǵanda eldik múddeni joǵary qoıatyn qazaq tektileriniń beıneleri ásire qyzyl­syz beriledi.

Satqyndyq pen opasyzdyq adam ǵu­myr keshken beıbit qoǵamda qylańytyp kórinbese, «er etikpen sý keshken» kezeńde qaltqydaı qalqyp shyǵa keletini bul shyǵarmada aıqyn kórinis beredi. Shybyn janyn zobalań ýaqytta sherge toltyryp, satqynnyń óz ishimizden shyqqanyna nalıtyn samarlyq Sibe bolysy Múbáraktyń óleńin jazýshy jaıdan-jaı bermese kerek.

Qaı zaman – myna zaman qýtyńdaǵan,

Jaqynnan dushpan shyǵyp,

tyń tyńdaǵan...

Dúnıe-aı, senimiń joq, almaǵaıyp,

Qoıandaı túnde jortyp, bultyńdaǵan.

Sol surqaı kezeńde «Mal alasy syrtynda, adam alasy ishinde» deıtin qanatty sózdiń shyndyqqa aınalǵany osy bir óleń men romandaǵy Qaztaı sum sııaqtylardyń satqyndyq is-áreketinen týǵany belgili.

Satqyndyq jaıynda qazaq arasynda sırek aıtylatyn, jıirkenishpen eske salynatyn oqıǵalar bar bolsa da, tolyq­qandy beıneler somdala bermegen. Kóbine janama keıipker retinde beınelenip otyrady. Bul romanda Qaztaı Irgebaev aýylda atqaminer hám mılısıoner bola júrip, óziniń naǵyz satqyn keıpin kórsetedi. Sondaı-aq el ishinen shyqqan Erbolat mılısıoner de satqyndyǵymen súıkimsiz bolyp, aqyry súıeginiń qaıda qalǵany belgisiz kúıde jym-jylas joǵalady.

Jazýshy qazaq arasyndaǵy satqyn­dyqqa keshirimmen qaraıtyn halyq minezin kórsete otyryp, ulttyń shójip, dár­men­siz bolyp, jasqanshaq kúıge jetkenin de osy Qaztaı Irgebaev ómirin sabaq etip jazady. Avtor halyq aýzynda «Merkit qyrylǵan» atanyp qalǵan sumdyqtyń qandy qunykeri Qaztaı ekenin anyqtaı otyryp, sol naı­sapqa er-azamat ataýlynyń qol kó­terip, bir áreketke bara almaǵanyn, al opa­syzdyqtyń qurbany bolǵan jazyqsyz jandar urpaǵy da betine basyp aıta almaı ótkeni týraly ashyq aıtpasa da, roman sońynda onyń taǵdy­rynyń óz aýylynda «áıkápir» bolyp tuıyq­talýymen bitiredi.

Kókjarly Kókjal Baraq batyrmen rýlas altaılyq Kúrkebaı mergenmen alǵash ret aıqasqa kirip, adamdy kıikshe atýǵa júregin sýytqan Álibaı mergen ǵumyr boıy bir tal oǵyn «kire» ataǵan myltyǵy kómeıine tyǵyp, ońashada kez bola almaı, eldiń kegin qaıtara almaı armanda ótedi...

Álibaı mergenniń ózi arǵy betten elmen birge qaıta kelgeninde de sońynan túsken Qaztaı Irgebaev qulǵanadaı qýyp, Zaısannyń qapasyna qamatyp, kózin joıyp-aq jibergisi keledi. Biraq zaman men adam taıtalasy bir toqtamaıtyn ýaqyt atty qudirettiń kómegimen, onyń el úshin amalsyz shekarashylar men atqami­ner­lerge oq atqanyna kózderi jetken aýdandyq sot aqtap jiberip, mergen týǵan jerinen buǵalyqtan qashqan júırikteı sytylyp, týǵan jerden taǵy boı tasalap, shekaranyń arǵy betine ótip ketedi.

Taǵdyr talaıynda turlaýsyz ǵumyr keshken esil er eli úshin jan aıamaı jantalasa kúreskenmen, muratyna jete almaı­dy. Otarlyq qamytyn janyshtaı kıgiz­gen keńes odaǵy Álibaı sekildi sur mer­gen­derdi tiri qoımasy, taǵdyrlaryn baıa­ǵyda qaraýylǵa baılap qoıǵany belgili edi.

Jazýshy romanynda «Qara Ertis bolysy» bolǵan Qumarbek Kópenulynyń Zaısan men Marqadan Altaı men Saýyr­dyń arǵy betine aýǵan elmen keń taraǵan áni men óleń jolyn keltiredi.

«Dúnıe-aı! Dóńgelenip óter me eken,

Bar qyzyq oralmasqa keter me eken?!

Ańyrap, artta qaldy qaıran Altaı,

Kún týyp, qaıta aınalyp

jeter me ekem?!

 

Eı, Alqabel,

Qaldyń-aý artta qaıran el.

Qara Ertis, Qarabúırek qaıran meken,

Senderdi qaıta aınalyp, kórer me ekem?!

 

Adamdar basqa túspeı bilmeıdi eken,

Jalǵanda jer saǵynǵan qıyn eken.

Týǵan jer, asqar Altaı tiregim-aı,

Zyrq eter orys kórse júregim-aı.

Qatpa taı, kári bıe sekiretin,

Qaıteıin, Marqakólim, Shúmegim-aı!

Mergen óleńdi oqyp bolyp:

– Eldi, jerdi saǵyndyryp, basymyzdy qaqpaqyl qylyp oınaǵan, qý zaman-aı!.. Sózine qaraǵanda, bul da Altaıdan jer aýyp ketken azamat boldy ǵoı. Ol jaqta «Qumarbek deıtin myqty aqyn bar» degendi estýshi edim, báse-báse, bolsa bolar, – degen Álibaı da tebirenip».

Bolys Qumarbek pen mergen Álibaıdyń bir-birimen baılanysy bolǵanyn jazýshy osy bir shaǵyn shtrıhpen ashyp ketedi. Onaltynyń opatty kúnderinde Reseı patshalyǵynyń qorlyǵyna kóngisi kelmegen, keıin Keńes kommýnısteriniń zor­lyǵyna qarsy kelgen qanshama er-azamat Álibaı men Qumarbek bolystaı birjolata basqa bosaǵaǵa bet buryp ketti.

Ishteı surqııa merezdigimen, syrttaı aıar «adamdyǵymen» kórinip baǵýǵa tyrysqan, qyzyl kommýnızm elesi bılegen qoǵamda erkin oıly, erikti isti adamdar únemi ba­qylaý men kóleńkeli qapasta kún keshkeni aqıqat. Yńǵaıyna kónbegen adamdy merez qoǵamnyń mergen taǵdyry ebin taýyp opat qylatyn. Mergen de osy merezdikti bek biletin. Jonyn bermes arlan bórishe jalǵyz jortqan ol eshkimge sezdirmesten bala-shaǵasymen bir-aq kúnde Shyǵys Túrkistan betine jylystap úlgeredi.

Aqyry sol jaqta 1947 jyly esil er dúnıeden ótedi... Ishinde ishmerez qyzyl qoǵamǵa degen kek tunǵanyn, týǵan jerge degen zar-zapyran men týǵan elge degen qusaǵa toly saǵynysh ketkenin bir qudaı ǵana biledi.

Qyzyl qanǵa toly merez qoǵam ele­sinen aryla alar ma ekenbiz?! Jańa ǵasyr kóginde de kúnniń qyzyl araıymen talasa qubyla jaqta qubamergen zymyrandar zýlaı aǵýda... Merez qoǵamnyń mergen taǵdyry bop shahıd ketkenderdiń jylnamasy ispetti bul roman.

 

Asqar ALTAI,

jazýshy, baspager