Lenıngrad. 1941 jylǵy 6 qyrkúıek. «Okno TASS» plakatyndaǵy Jambyl beınesi

Toq eterin aıtqanda, ol ózimiz kórip, bilip júrgen jurtqa tanymal fotolardyń biri. Deı tursaq ta, kózi jiti, kóńili zerek keıbir jandar qazirgi turǵan myna nusqadaǵy «Okno TASS. Lenıngrad», «Pos­lednıe ızvestııa». «Poslanıe narodnogo poeta Kazahskoı SSR trýdıashımsıa goroda Lenına» degen sýret tóńiregindegi jazýlardy oqyp, oılanyp qalary anyq. Sonda bul ne? Kitap muqabasy ma, álde aqyn shyǵarmashylyǵy jaıly kezdesýge shaqyrǵan jarnama ma? Joq. Bul ekeýi de emes. Ol – plakat. Onyń ereksheligi – aqsaqaldyń osyndaı keń-mol pishilgen qarapa­ıym otyrysymen-aq, Uly Otan soǵysyndaǵy patrıottyq taqy­ryp­qa qalam tartqan kez kelgen aqynnyń týyndysyna berile bermegen múmkindikke ıe bolǵan­dyǵynda. Onyń qudirettiligi – sýret astyndaǵy óleń joldarynyń  Lenıngrad qorǵaýshylarynyń rýhyna rýh qosyp, qıyn jaǵdaıda qalǵan olardy ǵajap jiger­ men áserge bólegendiginde. Muny biz tekten-tek aıtyp otyrǵan joq­pyz. Onyń ózindik sebepteri de­ bar. Sondyqtan da: «Al onyń tarı­­hy qandaı? Bul ózi qalaı bolyp­ edi?» degen suraqqa jaýap bereıik. 1941 jyldyń shilde-tamyz aılarynda jaý eki baǵytta shabýylǵa shyǵyp, Lenıngrad pen Máskeýdi basyp alýǵa jantalasyp baqty. Osyndaı qıyn-qystaý kúnderde búkil adal nıetti adam balasy KSRO taǵdyryna qaýiptene kóz tikti. Maıdandaǵy jaýyngerler men tyl eńbekkerleriniń osy shaıqas oqıǵalaryn baıandaıtyn Sovınformbıýro habary dese, shyǵarda jany basqa edi. Jaz ótip, kúz kelse de, jaǵdaı ózgermedi, qaıta qıyndaı tústi. 4 qyrkúıek kúni Lenıngrad aspanynan áýe dabyly qaǵyldy. 5 qyrkúıektiń tús mezgilinde qala syrtynan artıllerııanyń bozdaǵan joıqyn úni estildi. Al 6 qyrkúıekte shahar­dyń ortalyq kóshelerine fashıs­terdiń jibergen alǵashqy snarıad, bombalary kelip jaryldy. Bul – jaý Lenıngrad irgesine kelip jetti, qalany qorǵaýshylar men onyń turǵyndarynyń naǵyz qıyndyqta synalar shaǵy týdy degen sóz edi. «Lenıngradty qorǵaýshy ja­ýyngerlerdiń rýhyn kótereıik!». «Qursaýda qalǵan qaharman qala turǵyndarynyń taǵdyryna súıenish bola bileıik!». Qıyn-qystaý kún týǵan shaqta, Úkimet halyqqa, mine, osylaı dep uran tastady. Ony san mıllıondaǵan adamdar qoldap áketip, sondaǵy turǵyndar úshin vagon-vagon sálemdemeler, jiger beretin hattar jóneltip jatty. Ataqty «Lenıngradtyq órenim!» óleńi osy kezde týǵan edi.

О́leń qalaı jazyldy, aqyn bul jyrdy jazý kezinde qandaı tolǵanysty bastan keshirdi, bul qazir bizge beımálim. Degenmen, bir jaıdyń basy ashyq. Jákeńdi bul taqyryp jaý Lenıngrad qaqpasy túbine kelýden buryn-aq tolǵandyrǵan. Buǵan biz sóz etpek bolyp otyrǵan patrıottyq jyr qyrkúıektiń 4-ine deıin qazaqstandyq aqyn Pavel Kýzne­sovtiń aýdarmasymen eki tilde jazylyp daıyn turǵanyn aıtsaq ta jetkilikti. 5 qyrkúıekte ol respýblıkalyq «Sosıalıstik Qazaqstan», ortalyq «Pravda» gazetinde bir mezgilde jaryq kórgen. 6 qyrkúıek kúni «Lenıngradtyq órenim!» óleńin «Lenıngradskaıa pravda» gazeti basqan. Sol kúnniń keshinde ony dıktor M.Melaned efır arqyly oqyp, búkil elge taratady. Munymen bir mezette atalmysh óleń san myńdaǵan danamen plakat etilip shyǵarylyp, Soltústik-Batys maıdandaǵy barlyq qalalar men eldi mekenderge jóneltiledi. О́leń jaryq kórdi. Al onyń áseri qandaı bolǵan edi? Bul suraqqa kózben kórgen kýágerlerdiń estelikteri arqyly jaýap bergen jón sııaqty. Kórnekti aqyn, Lenıngradty qorǵaýǵa belsene qatysqan A.Pro­kofev bylaı dep eske alady: «Jambyldyń «Lenıngradtyq órenim!» degen jyry Lenıngrad qalasyna qater tóngen, sondaı bir asa aýyr shaqta jarııalandy. Halyqtyń rýhyn erekshe kótergen bul jyr Lenıngrad radıosy arqyly kúnine áldeneshe ret oqylyp turdy. Jyr iri áriptermen terilip, kóshelerge plakat bolyp ilindi. Sol plakatty úımelep oqyp, kózinen jasy sorǵalaǵan talaı adamdy kórdim». A.Prokofev óz esteliginde Jákeńniń bul óleńiniń Lenıngrad halqyn, onyń jaýyngerlerin jigerlendirýde óte zor ról atqar­ǵanyn erekshe tebirenispen baıan­daıdy. Mundaı pikirdi kórnekti jazýshy Vs.Vıshnevskıı de aıtqan. Búkil ómiri men shyǵar­mashylyǵy osy qalamen tyǵyz baılanysty bolǵan, «Biz Kronsh­tadtanbyz!», «Optımıstik tragedııa» sııaqty ataqty týyndylardyń avtory ol «Pravda» gazetinde basylǵan este­liginde: «Plakattan Jambyldyń «Lenıngradtyq órenim!» degen óleńin oqyǵanda, barlyǵymyz kózi­mizge jas aldyq, jylap turyp oqy­dyq, sonda qazaq halqynyń dostyǵy men súıispenshiligine sheksiz rıza boldyq», – dep aǵynan jarylǵan. Osy arada eskerte ketelik, bular qyzyl sózdi ońdy-soldy úıip-tógetin, maqtaý, qolpash pikirdi, áıteýir, kóńil úshin aıta salatyn kóptiń biri emes. Olar – sol kezdegi keńes ádebıeti men ónerindegi ózindik orny bar, qandaı nárse bolmasyn onyń anyq-qanyǵyna jetip baryp pikir bildiretin kemel oıly jandar. Sondyqtan da joǵarydaǵy júrekjardy sózderdi «Lenıngradtyq órenim!» óleńine berilgen naqty anyqtama, ádil baǵa dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Osy oıdy keńes ádebıeti aqsaqal­darynyń soqtaly ókili N.Tıhonov­­­tyń lebizi jandandyra túsken­­deı. Úlken sóz zergeriniń «Zamana sańlaqtary» kitabyna kirgen «Aqyn­dar atasy» degen tolǵanysy A.Pro­kofev, Vs.Vısh­nevskıı pikirlerine qara­ǵanda, tipti ózgeshe. Onda ózimiz sóz etip otyrǵan óleńniń lenın­grad­tyqtarǵa qalaı áser etkeni jandy qımylmen, sol kezdegi ómirden oıp alynǵan naqty sýretpen ári egjeı-tegjeıli baıandaýmen berilgen. «Men Petrogradty 1917 jyl­ǵy­ Iýde­nıchten qorǵap, ashtyq-­ja­la­ńashtyqtyń zardabyn tartqan­­dardy da kórdim. Petro­grad, pro­le­tarıatynyń tap jaýyna degen yzasy olardyń túr­lerinen-aq baıqalatyn, – deıdi ol. – Endi, mine, meniń tóńiregimde Uly Otan soǵysyndaǵy Lenıngradty qorǵaýshylar. Osylardyń bári de qalaı tez kúndelikti isteriniń qamyn oılaý­dan bosaǵandaryna tańǵalamyn. Osylardyń árqaısysynda qandaı jiger, maqtanysh, ómirdi súıýshilik bar deseńizshi! Bular sonshalyq topyrlap ne qarap tur eken? Aı­barly, yzaly túrleri keıde jyly ushyraı túsip, ne kórip tur eken? Kósheniń buryshyndaǵy qońyr­qaı bir taqtaıǵa qalyń sur qaǵaz japsyrylypty. Ol qaǵazǵa úlken áriptermen birneshe óleń shý­maqtary jazylǵan, qasynan kóńil qoımaı ótý múmkin emes. Ol jazylǵan joldar – saǵan kenet ún qatqan, bala kúnińnen tanys, kóshede kezdestiremin dep oılamaǵan dosyńnyń daýsy. Men: «Lenıngradtyq órenim! Maq­tanyshym sen ediń! Neva ózeni súıkimdi. Bulaǵymdaı kóremin!» – degen óleń joldaryn oqydym. Men qabaǵy tunjyrap, túngi qorqynysh dabyldarynan uıqysy qanbaǵan jandardyń ortasynda turmyn. Bul jerde soldattar, ofıserler, teńizshiler, ústerinde kók kombınezondary bar, protıvogaz asynǵan qyzdar bar. Solardyń barlyǵy Jambyldyń óleńin ómirindegi eń bir aýyr jaǵdaıda demeý bolarlyqtaı týys adamnan kelgen hat sııaqty oqyp ótip jatyr. Sol kúni áskerı tapsyrmamen qaıda barsam da, álgi óleń joldary oıymnan ketpeı-aq qoıdy. Ol óleń búkil qalaǵa taralyp ilingen bolatyn, Lenıngradtyń ár úıindegi radıodan sańqyldaı estilip jatty. Bul óleńdi radıo maıdanǵa da jetkizdi. Bul óleń joldary árbir okopqa, Lenıngradtyń taǵdyry sheshilip jatqan maıdannyń alǵy shebine de jetip úlgerdi. Qalanyń soǵysqa qalaı da­ıyndalǵanyn, tipti kósheler men alańdarda, úıler men baqtyń ish­terinde dottar salynǵanyn, burysh­taǵy ár úıge pýlemet orna­tylǵanyn, barrıkadalar qurylyp, jer qazylyp, bombadan saqtanatyn bekinisterdiń jóndelip jatqanyn kórgenimde, men tarıh demin, qaıǵyly taǵdyr qadamyn sezindim. ...Men óz úıimniń balkonynda tú­­­nergen qalaǵa kóz salyp turdym. Tún. Men Jambyldyń: «Qaıtyp uıqy kóremin! Jetsin deımin senderge, Jyl qusyndaı óleńim. Qalasyndaǵy Lenınniń, Saıypqyran órenim!» – degen sózderin qaıtaladym. Jambylǵa qarııalyq danalyqty bergen ýaqyt, oǵan keleshekti sezi­nýdi de berdi. Alǵashqyda men onyń basynan ótken dáýirdi óte uzaq,­ sondyqtan búgingi kúndi epos retin­de, ónerdiń kelesi bir beti dep sezine­di ǵoı dep oıladym. Endi maǵan Jambyl Lenıngradtyń qorǵaý­shylary sııaqty uıqysy buzylǵan, kúzgi sardalaǵa jetken alystaǵy Baltyq teńiziniń mazasyz, aýyr lebin sezip turǵandaı bolyp elestedi. Men kóz aldyma tóbe basyn­da otyrǵan aqyndar atasyn eles­tettim. Ol otyrǵan tóbeniń ústinen kúzge qaraı óziniń qanatty dostaryn jınaǵan tyrnalar qıqý salyp, alysqa ushyp barady. Onyń mańynda ushyp júrgen qustardyń daýsy qaýiptiń habarshysyndaı. Daladan kóterilgen shań alystaǵy órttiń tútinindeı. Bókterdegi qyrǵılar men qarshyǵalar áýe soǵysyna ázirlen­gendeı túıilip ushyp júr. Osy kezde qartqa dana sózdi talap etetin daýyl dabylynyń taıanǵan sezimi óse bastady. Sóıtip, ol alystaǵy balalaryna úndeý qatqandaı. О́ıt­keni, onda ákelik sezim laý­laı túsken edi. Mine, dál osy kezde ol jan tolqynysyn tek:  «Lenın­grad­tyq órenim!» dep bas­taı aldy. Lenıngradtyń túnin projektorlar sáýlesi kesip ótti. Uly qala Jambyldyń óleńine jaryq sem­­serimen salıýt bergendeı boldy!». Mine, XX ǵasyrdyń Gomeri – Jambyl jaıly, onyń «Lenın­gradtyq órenim!» degen óleńi týraly Reseıdiń ataǵyna saı qudiretti talant ıeleriniń biri, úlken qoǵam qaıratkeri Nıkolaı Tıhonov osylaı tolǵanǵan, osylaı tebirengen. Sóz oraıynda oqyrmandardy myna bir faktimen de tanystyra ketýdiń esh artyqshylyǵy joq qoı dep oılaımyz. Máselen, sol kezde Neva jaǵalaýynda aspırant bolyp júrgen kórnekti qazaq ǵalymy Kárim Myńbaev qaharman qalany qorǵaý úshin, Lenıngradtaǵy halyq jasaǵynyń múshesi bolǵan edi. Jákeńniń óleńi plakat bolyp shyǵyp, qala kóshelerine ilingende, ol jyr atasyna bylaı dep hat jazdy: «Qymbatty Jáke! Sizdiń únińizdi búkil Lenıngrad estidi. О́z halqyma, óz aqynyma degen maqtanysh sezimi meniń júregimdi kernedi, sizdiń sózderińiz bizdiń lenıngradtyqtardyń bárin jańa erlikke jigerlendirdi». Bir kezdegi Lenıngrad, qazirgi Sankt-Peterbýrg turǵyndary, ondaǵy jas urpaq Jambyl esimin bile me? Bilse, ony neden kórip baıqaýǵa, ańǵarýǵa bolady? Bizdiń oıymyzǵa, keıingi jyldary mine, osyndaı suraqtardyń oralǵany bar. Ony osy qalamen kópten beri baılanysy bolǵan, «Lenıngrad jáne Jambyl» taqyrybyn úzbeı zerttep kelgen fılologııa ǵylymdarynyń doktory Sultanǵalı Sadyrbaevtan kózi tirisinde suraǵanbyz. – Qaladaǵy biz sııaqty kónekóz mádenıet ókilderi Jákeńdi óz aqyndaryna balaıdy, – degen edi 2009 jyly Astanadaǵy redaksııaǵa bas suqqan kezinde Sultekeń. – Ony sondaǵy ǵalymdardyń Jam­­byl tvor­chestvosyna degen erek­she qurmet, iltıpatynan kóre­miz. Máselen, 1998 jylǵa deıin Já­keńniń ondaǵy ádebı muralary eki salada toptasqanyn jaqsy bilemin. Birinshisi – Jambyldyń óz óleńderi, ekinshisi, Jambyl týraly jazylǵan maǵlumattar men ǵylymı-zertteýler. Olardy Saltykov-Shedrın atyndaǵy kitaphana men qalanyń Voınov kóshesindegi №34 úıdegi ádebıet jáne kórkemónerge arnalǵan memlekettik arhıvten tabýǵa bolady. Onda aqynnyń shetelde shyqqan óleńderi, ol týraly basqa ult respýblıkalarynda jarııalanǵan maqalalar, monografııalar, jınaqtar, basqa da qyzyqty málimetter jınaqtalǵan. Taǵy bir aıtatyn nárse, Uly Otan soǵysy kezinde Jambyldyń plakat bolyp shyqqan óleńi. Kezinde ol qalanyń ortalyq alańdaryna, Ermıtajdyń qabyrǵalaryna, azyq-túlik dúkenderiniń terezelerine, áskerı kemeler men bekinisterge ilingen eken. Qazir sol plakatty lenıngradtyqtar qasıetti tumardaı saqtap otyr. Máselen, sonyń bireýi qalanyń tarıhı memlekettik mýzeıiniń ortalyq bólimi – Petropavlov qamalynda ilýli tur. Jákeńniń tarıh aldyndaǵy bıik parasaty qala turǵyndary úshin este qaldyrylǵan. Ony Sankt-Peterbýrgtegi M.Gorkıı teatrynyń aldyndaǵy tuıyq kósheniń Jambyl esimimen atalýynan anyq ańǵarýǵa bolady. Kósheniń ár jerinde túsinikteme beretin eskertkish taqtalar qoıylǵan. Oǵan osy qaladaǵy aqyn eskertkishin qosyńyz. О́tkennen belgi, adamdar zerdesindegi umytylmaǵan qurmet degen mine, osy. Ústimizdegi jyldyń mamyr aıynda Sankt-Peterbýrgte Astana qalasynyń mádenı kúnderi ótti. Sondaǵy sharalardy ádemilep jazǵan jýrnalıst Talǵat Batyrhan «Astana aqshamy» gazetindegi jolsaparyn mynadaı sóılemmen túıindepti: «Qazaqstandyq delegasııa Neva jaǵalaýyndaǵy qalada turǵan Jambyl Jabaev eskertkishine gúl shoqtaryn qoıdy. Sankt-Peterbýrgtiń 300 jyldyǵyna oraı boı kótergen bul beıne bizge jaqsy áser qaldyrdy. О́ıtkeni, eskertkishtiń aınalasy abattandyrylyp, kútimge alynǵan eken. Sony kórip kóńilimiz kóterilip qaldy». Endi: «Okno TASS» qandaı shy­ǵarylym? Soǵys kezinde ol qalaı paıda bolǵan?» degen suraqtarǵa jaý­ap bere ketelik. Uly Otan soǵysy bastalǵan 1941 jylǵy 22 maýsymnan keıin Keńes ókimeti birden ádebıet jáne óner qaıratkerleri aldyna halyqtyń rýhyn kóterý maqsatyndaǵy dúnıeler týdyrýdy talap etti. Osy mindetke jaýap retinde kompozıtorlar A.Aleksandrovtyń «Qasıetti soǵys» atty patrıottyq áni men Dm. Shostakovıchtiń «Jetinshi sımfonııa» týyndysynyń, jazýshy-dramatýrg I.Korneıchýktiń «Maıdan» pesasynyń týǵany málim. Osydan keıin: «Al sýretshiler she? Keńes halqynyń soǵysta jeńiske jetýine qylqalam ıeleri qandaı úles qosýy tıis?», – degen másele týyndady. Mine, sol kezde KSRO Sýretshiler odaǵy máni men mańyzy, maǵynasy jaǵynan tyldaǵy adamdardy ózine tartyp, maıdandaǵy jaýyngerler júregin birden jaýlap alatyn nasıhattyq plakattardy kóptep shyǵarý týraly sheshim qabyldady. Sóıtip, 1941 jyly 27 maýsymda Máskeýdiń Kýznesk kópiri №11 dep atalatyn múıisindegi sheberhanada keıin búkil elge «TASS terezeleri» degen atpen belgili bolǵan plakattar serııasynyń alǵashqy nusqasy basylyp shyqty. Bul jobanyń bas­tamashysy Sokolov-Skalıa men Denısovskıı degen sýretshiler boldy. Olardyń qataryna ile-shala ataqty Kýkrynıksy (Kýprııa­nov, Krylov, Sokolov) toby qo­syldy. Qolda bar derekterge qa­raǵanda, soǵys kezinde bir Más­keý qalasynyń ózinde osy ju­mysqa 125 sýretshi aralasyp, pla­kattardyń mátinin 83 aqyn-jazýshy jazǵan. Sóıtip, 1941-1945 jyldary 1288 «TASS terezeleri» shyǵyp, olar 842 550 danamen búkil maıdan shebine, jaý basyp alǵan qalalarǵa aparyp taratyl­ǵan. Jákeń, Jambyl atamyzdyń «Le­nıngradtyq órenim!» atty ­týyn­dysyn óz taqyrybyna ózek et­ken joǵarydaǵy shyǵarylym «TASS terezeleri» serııasyndaǵy osyndaı plakat­tardyń biri edi.

Janbolat AÝPBAEV,

«Egemen Qazaqstan».