Qoǵamda qorshaǵan orta men tabıǵı resýrstyń jaı-kúıi mamandardy alańdatyp otyr. Eldegi aýylsharýashylyq alqaptyń úshten birine jýyǵy degradasııaǵa ushyraǵan, búliný qaýpi tóngen. Al 10 mln gektardan astam egistik jer ıgerilmeı, eleýsiz qalyp otyr.
Elimizdiń «jasyl ekonomıkaǵa» kóshýi jónindegi tujyrymdamasy Prezıdent Jarlyǵymen bekitildi. Bul qujat Qazaqstan halqynyń ál-aýqatyn, ómir súrý sapasyn arttyryp, qorshaǵan ortaǵa, tabıǵı resýrstarǵa júktemeni barynsha azaıtý, eldi álemniń neǵurlym damyǵan 30 eliniń qataryna kirgizý úshin jańa turpattaǵy ekonomıkaǵa kóshý boıynsha júıeli qaıta qurýdyń negizin qalady. Bul, ásirese, sý resýrsyn tıimdi paıdalaný, aýyl sharýashylyǵynda ónimdilikti joǵarylatý, energııa únemdeý jáne energııa tıimdiligin arttyrý, elektr energetıkasyn damytý, qaldyqty basqarý júıesi, aýanyń lastanýyn azaıtý jáne ekojúıelerdi saqtaý jáne tıimdi basqarý sekildi san salaly mindetter júkteıdi.
Bizdiń elde parnıktik gazdyń shamamen 30 paıyzy aýyl sharýashylyǵynda paıda bolady. Bul negizinen hımııalyq tyńaıtqyshtardy, pestısıdter men janýarlardan alynatyn qaldyqty paıdalanýdyń nátıjesi. Parnıktik gazǵa azot oksıdi (N2O), kómirqyshqyl gazy (CO2) jáne metan (CH4) kiredi, olar klımattyń ózgerýine jáne jahandyq jylynýǵa yqpal etedi. Osylaısha, aýyl sharýashylyǵy óndiris júıeleriniń turaqtylyǵyna qatty áser etedi. Bul rette pestısıdterdi paıdalaný saldarynan týatyn parnıktik gazdar kólemi eskerilmeıdi. Osy sekildi parnıktik gazdyń qorshaǵan ortaǵa teris áseri óz dárejesinde baǵalanbaıdy.
Sońǵy onjyldyqta klımattyń jylynýy, ekologııalyq qaýipter jáne astyq óndirisinde qoldanylatyn energııa kólemi artty. Sondyqtan da mamandar dıqan qaýymyna kópjyldyq daqyldardy keńinen qoldanýdy usynady. О́ıtkeni sonda ǵana jer jamylǵysy barynsha aman turady, ylǵal men qorektik zattar saqtalady. Bul kómirtekti sińirýge, aýyl sharýashylyǵynda parnıktik gazdy azaıtýǵa, sóıtip eń sońynda jahandyq jylynýdy báseńdetýge sep bolmaq.
Shyn máninde, kópjyldyq daqyldar álemdik azyq-túlik júıesinde birte-birte bedel alyp keledi. О́ıtkeni jyl saıyn egiletin dándi daqyldyń birqatar kemshiligi bar. Mysaly, birjyldyq daqyldy jyl saıyn sebý kerek. Bul biraz ýaqyt pen qarjyny talap etedi. Onyń ústine, jyl saıyn túren salý topyraq erozııasyna, sýdyń sapasy men qoljetimdiliginiń tómendeýine, parnıktik gazdar shyǵaryndylaryna jáne bıoalýantúrliliktiń joǵalýyna áser etedi.
Al kópjyldyq bıdaı tabıǵı bıdaıyqty Lophopyrum, Thinopyrum, Elymus, Elytrigia surypty bıdaı tuqymdarymen býdandastyrý arqyly alynǵan. Búgingi tańda kópjyldyq bıdaıdyń tózimdiligi men ónimdiligi birjyldyq dánderge qaraǵanda artyp keledi. О́ıtkeni kópjyldyq bıdaıdyń tózimdiligi jeke hromosomalardan góri, bıdaı genomy tolyq qatysqan jaǵdaıda joǵary bolady. Kúrdeli genetıkalyq negizine baılanysty bul bıdaıdyń beıimdelgish qasıeti kúshti ári kópjyldyq bıdaıda Triticum turgidum ssp, T. durum qatty bıdaı genomy bar ekendigi anyqtaldy. Osylaısha, álemniń ártúrli topyraq-klımattyq jaǵdaıynda júrgizilgen zertteýler jahandyq jylyný artyp, ekologııalyq qaýipter kóbeıgen zamanda kópjyldyq daqyldardyń birjyldyq daqylǵa qaraǵanda paıdaly bolatynyn kórsetti. О́ıtkeni olar qorshaǵan ortanyń kóptegen jaǵymsyz bıotıkalyq jáne abıotıkalyq faktoryna tózimdi. Topyraq qabatyn uzaq jyl saqtap, ylǵal men qorektik zattardyń shyǵynyn azaıtady. Kómirtekti kóbirek sińirip, sol arqyly aýyl sharýashylyǵynan shyǵatyn parnıktik shyǵaryndyny azaıtýǵa múmkindik beredi.
Osyǵan baılanysty Qazaqstannyń ońtústigi men ońtústik-shyǵysynda kópjyldyq bıdaıdyń ósýi men damý bıologııasyn zertteý, ony ártúrli agroekologııalyq aımaqta ósirýdiń tıimdi ádisterin ázirleý boıynsha zertteý júrip jatyr.
Jobanyń maqsaty – kópjyldyq bıdaı egistiginiń ónimdiligin arttyrý, parnıktik gaz deńgeıin tómendetý, topyraq qunaryn saqtaý jáne qorshaǵan ortany qorǵaý úshin agrobıologııalyq negizder ázirleý. Joba kópjyldyq bıdaı ósimdiginiń anatomııalyq jáne morfologııalyq erekshelikterin zerttep, túrli agroekologııalyq jaǵdaıda eginniń ósýi men damýy, qalyptasý sıpatyn jáne sapasyn anyqtaýǵa baǵyttalǵan. Qazir úsh agroekologııalyq aımaqta dala eksperımentteri júrip jatyr. Bul jerde kópjyldyq bıdaıdy astyq jáne jemshóp retinde egýdiń agrotehnıkasy ázirlenedi, bıdaıdyń ósýi men damýy, shyǵymdylyǵy, sapa erekshelikteri zertteledi. Egistiń fıtosanıtarlyq jaǵdaıy baqylanyp, topyraq qunarlylyǵyn saqtaý jáne qorshaǵan ortany qorǵaý parametrleri boıynsha agroekologııalyq baǵa beriletin bolady. Jobany júzege asyrýshy Almaty jáne Túrkistan oblystarynyń fermerleri, aýyl sharýashylyǵy seriktestikteri, kooperatıv basshylary men mamandary úshin dala semınarlary uıymdastyrylyp, ótkiziledi. Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń, Muhtar Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan ýnıversıtetiniń magıstranttary men doktoranttaryna óndiristik tájirıbeden ótýge múmkindik jasalǵan.
Osy joba barysynda ǵalymdar 1 ga egistikten alynatyn jemshóp túsimin 1,7-2 esege ulǵaıtyp, egis alqabynyń lastanýyn 40-50%-ǵa tómendetýdi kózdeıdi. Sondaı-aq sýarmaly sý shyǵyny 30-40%-ǵa azaıyp, topyraqtyń ırrıgasııalyq erozııasy joıylmaq. Sý tutyný koeffısıentin 1,5-2 ese tómendetý, topyraqtyń agrofızıkalyq qasıetterin bastapqy deńgeıde saqtaý, parnıktik gazdar shyǵaryndylaryn 30-40%-ǵa azaıtý, daqyl ósirýge arnalǵan shyǵyndy 5 ese qysqartý, qorshaǵan ortany jaqsarta otyryp, jańa ekonomıkalyq múmkindikter jasaý sııaqty naqty sheshimder de osy joba aıasynda júzege asqaly otyr.
Merýert QURMANBAEVA,
Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-dyń kafedra meńgerýshisi, professor,
Damıra IýSAEVA,
bıologııa ǵylymdarynyń kandıdaty