О́tken jyldyń qarjylyq sıpaty san túrli oqıǵamen este qaldy. Dollar qymbattady, ınflıasııa ósti, qant, kúrish, un tárizdi azyq-túlik taýarlarynyń ýaqytsha tapshylyǵy tyǵyryqqa tiredi. Eń bastysy, bizdegi ınflıasııa men naryqtyń qabyspaıtynyn uǵynǵandaı boldyq.
Básekelestikti qorǵaý jáne damytý agenttigi tóraǵasynyń birinshi orynbasary Rústem Ahmetov Jańa jyl qarsańynda saýda ústemesi 15 paıyzdan aspaýy keregin eske saldy. Ondaı jaǵdaı baıqalsa, ákimdikke júginý qajet ekenin aıtty. О́ıtkeni ákimdiktiń ákimshilik isterdi qozǵap, jaýapkershilikke tartý quzyreti bar. Biraq bul úshin óndirýshiniń nemese ónim jetkizýshiniń baǵasyn bilý mańyzdy. О́kinishke qaraı adamdar bul týraly bile bermeıdi. Ras, óndirýshiniń nemese ónim jetkizýshiniń baǵasyn ǵana emes, baǵaǵa áser etip turǵan faktorlardy da bilmeı qaldyq. Este bolsa, 2022 jyldyń qańtar aıynda dollar 123 teńgeden 133 teńgege deıin qymbattady. Naýryz aıynda bul kórsetkish 500 teńgege deıin jetti. 2021 jyldyń sońynda dollar satyp alyp úlgergender baǵa aıyrmashylyǵynan biraz paıda kórip úlgerdi. Al shilde aıynda 470 teńgege deıin tómendedi.
Biraq jaǵdaı sarapshylardyń boljamyna emes, naryqtaǵy jaǵdaıdyń betalysyna qaraı aıqyndalatynyn umytpaýymyz kerek. Munaı baǵasyna syrtqy faktorlar, onyń ishinde alpaýyt elder arasyndaǵy saýda soǵysy, tasymaldaý tizbeginiń buzylýy da áser etedi. 2021 jylǵy jeltoqsannyń úshinshi onkúndiginde munaı barreli 82 dollarmen turaqtaldy. Bul – 2022 jyldyń alǵashqy aıyndaǵy baǵa. Al jyl boıy bul baǵa 121,7 dollarǵa deıin ósti. Mystyń fıýchersteri tonnasyna 3,8 myń dollardan satylyp jatyr. Shildede baǵa aqpandaǵy eń joǵary 4,8 myń dollardan 3,2 myń dollarǵa deıin tómendedi.
Qymbat dollar Ulttyq qorǵa da, teńgege de es jıyp alýǵa berilgen múmkindik ekeni belgili. Biraq osy jyly «ınflıasııa men teńgege áser etetin qandaı faktorlar?» degen suraqqa jaýap tappaı biraz daǵdaryp qaldyq. Baǵa kóktemdegi qymbat dollardan kúzge deıin es jııa almaı, arzan dollar men qymbat munaı da teńgemizge áser ete almaıtyny baıqaldy. 2022 jyldyń qarashasynda ınflıasııa 19,6 paıyzǵa, azyq-túlik taýarlary – 24,1 paıyzǵa, azyq-túlik emes taýarlar – 18,6 paıyzǵa, aqyly qyzmetter 14,1 paıyzǵa deıin ósip, 20 paıyz deńgeıinde toqtady. Kóktemde kóptegen dúken sórelerinen túıirshiktelgen qanttyń qalaı joǵalyp ketkenin, jazdyń ortasynda eki ese qymbat baǵamen paıda bolǵanyn áli umytqan joqpyz. Resmı oryndar «barlyq jerde jaǵdaı birdeı, bizge qant jetkizip otyrǵan elderde de tapshylyqty sezip otyr» dep aqtaldy. Iri saýda jelileri «qant qaıda?» degen suraqty sheshýge tyrysqanda, úıdiń janyndaǵy shaǵyn dúkender qant baǵasyn eki ese baǵamen satty. Eń sońynda bul ınflıasııa emes, naryqtaǵy oıynshylardyń ózderi oılap tapqan problema ekeni anyqtaldy. Biraq jańa baǵany tosyrqamaı satyp alýdy biz de úırendik.
Jaz ortasynan aýa ishki mıgrasııanyń deńgeıinde de ózgerister baıqaldy. Reseılikterdiń kóptep kelýi páterdi jalǵa berý naryǵyna birden áser etti. Almaty men Astanadaǵy páterdi jalǵa berý quny 200 myńnan 1 mln teńgege deıin ósken kezde Parlament depýtattarynyń daýysy qattyraq shyqty. Páterdi jalǵa berý naryǵyn «kóleńkeden» shyǵarý kerek degen pikirler de burynǵydan qattyraq aıtyldy. Jeltoqsannyń sońynda qyzý basylyp, baǵa qalpyna keldi. Demek 2023 jyldyń alǵashqy toqsanyndaǵy trend osy taqyryptyń jalǵasy bolýy ábden múmkin.
О́tken jyl Ulttyq banktiń róli týraly qyzyp-janǵan pikirlerimen de este qaldy. Mamyr aıynyń basynda Senatta Ulttyq bankke qosarlanǵan mandat – ınflıasııa úshin jaýapkershilikke ekonomıkany damytý jaýapkershiligin qosýdy zańmen bekitý usynyldy. Biraq Ulttyq bank mundaı mandatty kóterýge shamasy kelmeıtinin birden baıqatty. Sarapshylardyń pikirine den qoısaq, Ulttyq banktiń de, ekinshi deńgeıli bankterdiń de ekonomıkany qarjylandyrýdy mindetteýi naryqtyń zańyna qaıshy. Bızneste báseke bolǵan kezde ekinshi deńgeıli bankter ekonomıkany mindetteýge ózderi múddeli bolady. Ázirge bizdiń jaǵdaı naryq jolyna endi júıelenip kele jatyr. Ekinshi deńgeıli bankterdiń shaǵyn bızneske bet burýy ótken jyldyń jańalyǵy boldy. Bul baǵytta alǵa jyljý bar. Kepilsiz tutynýshylyq nesıe jyl sońyna deıin 25 paıyzǵa deıin ósti. Turǵyndardyń bankter aldyndaǵy qaryzy qordalanyp qaldy. Ekinshi deńgeıli bankterdegi problemaly nesıeniń jınalyp qalýynyń keri saldary uzaqqa deıin saqtalatyny belgili boldy.
2022 jyldyń 10 aıyndaǵy ekonomıkalyq ósim Ulttyq bank kútkennen tómen boldy. Bul jaǵdaıǵa Qarashyǵanaq munaı ken ornyndaǵy jóndeý jumystary jáne Qashaǵan kenishindegi uzaqqa sozylǵan apat jaǵdaıynda taý-ken ónerkásibindegi óndiristiń tómendeýi áser etken. Biraq soǵan qaramastan, ekonomıkalyq ósimde bes baǵytta oń nátıje baıqalǵan. Muny jýyrda ótken Úkimetegi jıynda Ulttyq bank tóraǵasy Ǵalymjan Pirmatov aıtty.
– Ulttyq banktiń jedel sharalary qarjy júıesiniń turaqtylyǵyn saqtaýǵa múmkindik berdi. Ekinshiden, depozıtterdi qazan aıynda 30 trln teńgege jetkizý arqyly teńgelik aktıvterge degen senim saqtaldy. Úshinshiden, valıýta naryǵyndaǵy tepe-teńdik qamtamasyz etildi. Tórtinshiden, Ulttyq bank basqaratyn aktıvter boıynsha uzaq merzimdi tabystylyqty ustap qaldy. Besinshiden, halyqqa bólshek tólemderge qyzmet kórsetý úshin Ulttyq tólem júıesi iske qosyldy, sıfrlyq teńgeniń tehnologııalyq platformasyn naqty qatysýshylarmen ázirlendi, synaqtan ótti, – dedi ol.
Jaqynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Premer-mınıstrge ınvestısııalyq ahýaldy jaqsartýdy jáne ınflıasııany tómendetýdi tapsyrdy. Biraq Ulttyq banktiń aqsha-nesıe saıasaty týraly jeltoqsandaǵy toqsan saıynǵy esebi ınflıasııanyń údeı túsetinin jáne Ulttyq bank eshteńe usyna almaıtynyn baıqatty. Al sarapshylar bolsa «Ulttyq bankti ınflıasııany tómendetý kerek dep shyryldata berýdiń qajeti joq» deıdi.
Sharyqtaǵan baǵany aýyzdyqtaý úshin Ulttyq bank bazalyq mólsherlemeni jyl basynan beri 10,25 paıyzdan 16,75 paıyzǵa, 6 ret kóterdi. Biraq bul sheshim de ınflıasııany tejeı almaǵanyn, máseleniń tamyry tym tereńde jatqanyn sezdik. Ekonomıka arzan aqshamen qarjylandyrylǵandyqtan, naryqqa áseri az bolyp, taýar óndirisi men usynys kólemi aınalymdaǵy aqsha massasyna saı bolmaı qaldy. Inflıasııa deńgeıi 18-20 paıyz bolyp turǵan kezde, bankterdiń berer nesıesiniń odan eki paıyzǵa joǵary júretini belgili. Odan tómengi nesıe paıyzy memlekettiń qarjysy arqyly sýbsıdııalanady. Árıne, ekonomıka Ulttyq banktiń bazalyq mólsherlemesine ǵana táýeldi emes. Joǵary paıyzdyq mólsherlemeler baǵaǵa da, ınflıasııaǵa da áser ete almady.
Sarapshylar mundaı saıasat álemdegi 200-den asa memlekettiń 16-synda ǵana qoldanylatynyn aıtyp otyr. Mólsherleme 16,75 paıyz bolǵan jaǵdaıda ekonomıkada alǵa jyljý bolmaıdy, kerisinshe shıkizat pen ımportqa degen táýeldilikti qalyńdatyp jiberedi.
Sarapshy Maqsat Halyqtyń aıtýynsha, ımportqa táýeldiligimiz shekten shyǵyp ketti. Inflıasııany ishki naryqty óz kúshimizben qamtamasyz etý arqyly ǵana toqtata alamyz. Úkimet ımporttyq ınflıasııanyń deńgeıine basymdyq beredi de, ishki faktorlar umyt qalady. Úkimet birinshi kezekte ekonomıkadaǵy basym baǵyttardy qaıta qarap, ınvestısııalyq ahýalǵa qolaıly jaǵdaı jasap, ulttyq ınvestorlardyń qalyptasýyna basymdyq berý kerek. Bazalyq mólsherlemeniń mundaı deńgeıi ekonomıkalyq ósimge emes, keri ketýge alyp barady.
– Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Syrtqy ister mınıstrligine elge ınvestorlardy ákelýdi jıi tapsyrady. Olar elge kelgende jergilikti atqarýshy organdardyń arasyndaǵy túrli kedergige tap bolady da, qolaıly orta izdep basqa naryqqa ketip qalady. Bizdiń elge ınflıasııany tómendetýdi ınvestısııalyq naryqty, atmosferany saýyqtyrýdan bastaý kerek, – deıdi M.Halyq.
«QazMunaıGazdyń» IPO-sy qarjy jylynyń eń optımıstik oqıǵasyna aınalǵanyn kórdik. Osy taqyryptaǵy jarnamalyq jáne analıtıkalyq maqalalar kún saıyn shyǵyp turdy. «Samuryq-Qazyna» qory men «QazMunaıGaz» basshylyǵynyń ınvestorlarmen jáne taldaýshylarmen kezdesýleri ótti. Soǵan qaramastan «Samuryq-Qazyna» IPO-da «QazMunaıGazdyń» ornalastyrylǵan aksııalarynyń jalpy sanynyń 3 paıyzyn ǵana satty, áý bastaǵy jospar 5 paıyz bolatyn. Qor basshylyǵynyń aıtýynsha, jekelegen iri ınvestorlardan aksııalardyń qomaqty paketterin satyp alý týraly ótinimder qabyldanbaǵan. Alǵashqy kezeńdegi 3 paıyzdyq mejeniń ózi olja.
«QazMunaıGaz» IPO tarıhynda alǵash ret ótinimderdiń 99 paıyzy onlaın túrde berilip, aýksıonnyń ashylýy tikeleı efırde kórsetildi. Saýda-sattyq alǵashqy mámileler boıynsha baǵa 1,49 paıyz, keıin 4,6 paıyzǵa deıin kóterildi, keıin tómendedi. Qazir qor bırjalaryndaǵy saýda kólemi azaıa bastaǵanyn baıqap júrmiz. Investorlardyń endigi áreketi dıvıdendterdiń alǵashqy tóleminiń deńgeıine qarap anyqtalady.
Sarapshylardyń pikirine den qoısaq, qor naryǵyndaǵy endigi trend osy baǵytqa oıyspaq. Sebebi budan keıin kezek basqa memlekettik kompanııalarǵa keledi. Naryq «QazMunaıGazdyń» bolashaq aksıonerleriniń naryqta ózderin qalaı ustaıtyndaryna nazar aýdaryp otyr. Qor naryǵyndaǵy sóz ben istiń alshaqtyǵyn osy faktor kórsetedi.
Qarjygerler osyǵan deıingi munaıǵa baılanǵan ekonomıka álemdik jaǵdaıǵa táýeldi ekenimizdi sezdirmeı kelgenin, munaı bizdiń ekonomıka úshin ári baq, ári tejeýshi faktor ekenin túsine almaı kelgenimizdi jıi aıtatyn. Alda bizdi qatal synaqtar kútip turǵanyn Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ta jıi aıtady. Úkimet músheleriniń de, Ulttyq banktiń de ózderine tıimdi kórsetkishke emes, shynaıy sıfrlarǵa júginetin kezi endi keldi. Bul faktor Úkimetke munaı elesinen arylýǵa múmkindik beredi dep úmitteneıik.
ALMATY