Fransýz ádebıeti – toǵyz joldyń torabyndaǵy alyp shahar ispetti. Álemniń qaı túkpirindegi shyǵarmashylyq ıeleri bolsyn sol qaladan izdegenin tabady, súıgenin alady. Qaıbir eldiń uly aqynynyń túbin zerdelesek, fransýz mádenıetiniń qaınarynan nár alǵan bolyp shyǵady. Máselen, Pýshkın fransýz tilin ana tilindeı jetik bilip, baı qazynasymen sýsyndasa, Latyn Amerıka poezııasynyń atasy Rýben Darıo Pol Verlendi ustaz tutty. Pablo Nerýda on jeti jasynda-aq fransýz tilin úırenip, «Eýropa degenimiz Apollıner men Petrarka» dese, Irannyń jańa dáýir poezııasynyń negizin qalaýshy Nıma Iýshıdj Tegerandaǵy Sen-Lýı kolledjinde fransýz tilin meńgerip, poezııaǵa ózgeshe órnek saldy.
Fransýz poezııasynyń alǵashqy ushqyny Fransýa Vııonnan tutanyp, bergi Bodler dańqy álemdi sharlady. Bodlerdi ustaz tutqan ańyz Pol Verlenniń ataǵy izin ala jahanǵa máshhúr boldy. Pol Verlen ómiri qym-qýyt, jylan qabyǵyndaı qatpar-qatpar soqpaqtarǵa toly. Áskerı otbasynda dúnıege kelgen Pol bala kúninen názik, bulań bolyp ósedi. Keıinnen Bonapart atyndaǵy lıseıge túsken ol ádebıetpen shyndap shuǵyldana bastaıdy. Qolǵa túskendi kemire oqyǵan aqynnyń súıikti avtorlarynyń ishinde Teofıl Gote, Teodor de Banvılıa, Sharl Bodlerler bolatyn. Lıseıde aǵylshyn tilimen qatar latyn tilin meńgerip, ejelgi grek avtorlarymen tanysady. Ádebı jastar shoǵyry bas quraǵan «Parnas» uıymyna múshe bolǵan Pol, Parıj dámhanasynda aqyndarmen óleń oqyp, ádebı máselelerdi talqylaıdy. Jańadan ataǵy shyǵyp júrgen Sıýllı-Prıýdom, Vıle de Lıl-Adan, jazýshy Anatol Franspen tanysady. Aqynnyń alǵashqy kitaby «Satýrnalyq poemalar» ádebı ortada kóp jınaqtardyń ishine jutylyp, eleýsiz qalady. Saıası kóterilister beleń alyp, ártúrli kúrdeli jaǵdaılar memlekette órship turǵan kezeńde poezııa kitaptary sırek qana oqylatyn. Jıyrma bes jasqa tolǵan Pol sholjań sulý Matılda Motege ǵashyq bolyp, shańyraq qurady. Toı qyzyǵy basylmaı jatyp, basbuzar, «Parıjdi jaýlaýǵa kelgen» dúleı jas aqyn Artıýr Rembomen ańyzǵa aınalǵan hıkaıasy bastalyp júre beredi. On jeti jasar danyshpan aqynnyń óleńderin joǵary baǵalaǵan Pol onymen Belgııaǵa sapar shegip, ómirine jańa betburys enedi. Ýaqyt óte kele saıahattyń máni ózgerip, ortalaryna ot túsedi. Verlen Remboǵa tapanshamen eki ret oq atady. Qoly jaralanǵan Rembo polısııaǵa shaǵym túsirip, Verlen eki jylǵa qamaýǵa alynady.
Mine, Verlenniń táýbesi osy tustan bastaldy. Abaqtynyń jalǵyz adamdyq bólmesinde otyz jyldan astam ómirin tarazydan ótkizgen ol qatelikterine jan-tánimen qaıǵyryp, ókinish ýytyna malynady. Kózsiz sharapqa bas koıý, jalǵyz uly men áıelinen ajyraýy, ózi qulaı sengen Rembodan irge bólýi – osynyń bári de aqyn kóńiline daq salady. Áıelimen qaıta qosylýdy arman etip ári baıaǵy beıbit ómirin kóksegen ol «Jupyny tósegime eńirep kelip qulaı jóneletinmin» dep jazady. Budan soń táýbe jastyǵyna bas qoıyp, Injil kitabyn aldyrady, din ustazyna júginedi. О́tken ómirinen túgeldeı bas tartyp, jańa ómir esigin ashady. Túrmede jatyp óziniń eń ataqty, táýbeniń sáýlesine sýarylǵan «Danalyq» atty kitabyn jazyp shyǵady.
O, Táńirim, mahabbatpen
jaryq ettiń janymdy,
nur qýatyń sýdaı
tasyp tolqyndatar tánimdi,
O, Táńirim, mahabbatpen
jaryq ettiń janymdy.
O, Táńirim, bul ómirdiń
jalǵandyǵyn ańǵardym,
Kirip tasqyn júregime
aqıqatqa arbaldym,
O, Táńirim, bul ómirdiń
jalǵandyǵyn ańǵardym.
Qanym, mine, kezi kelse
bulaqsha aǵyp saýlaıtyn,
Denem, mine, tipti seniń
azabyńa turmaıtyn,
Qanym, mine, kezi kelse
bulaqsha aǵyp saýlaıtyn.
Verlen bala kúninde qudaıshyl edi. Sońyra aqıqat tizginin umytyp, kúmándi fılosofııalyq kózqarastarǵa shomǵan-tyn. Mine, abaqty ishinde bala kúngi tumsa minájatyna qaıta oralyp, Táńirge degen mahabbattan tynyshtyq izdeıdi. «Men bárimen qushtarlyqpen qoshtastym, Tek sen ǵana qaldyń mende Táńirim!», «Haq Qudaıǵa minájatpen jan tapsyr, júregińe erkindik ber solaısha!».
Qaıtalaımyn qulaq bolsa senerge,
Jaýyzdyq pen qaraýlyq ta,
teginde – izsiz-tússiz
qular bir kún tereńge,
meıirim ǵana kókter máńgi ómirde!
Aqynnyń táýbesi júrekke berik ornyǵyp, ómiriniń sońyna deıin Qudaı jolynan qıys attamaýǵa bekinedi. «Danalyq» kitabyndaǵy minájatqa qanǵan óleńder oıly oqyrmannyń júregine tynyshtyq syılap, jylylyq úlestirip keledi.