Tulpar dúbiri estilse, eleń etetin el bolǵanymyzben, túrikmenniń aqaltekesi, aǵylshynnyń sáıgúligi sekildi jylqy tuqymyn asyldandyryp júrmiz be degen oı árkimdi mazalar edi.
Onyń ústine, jylqyny eń alǵash qazaqtyń ejelgi dalasynda qolǵa úırettik dep, tarıhty tarata maqtanamyz. Botaı mádenıetin zerttegen arheolog ǵalym Vıktor Zaıbert jabaıy jylqyny tuńǵysh ret Uly dalada qolǵa úıretilgenin dáleldegen. Sonaý III-IV ǵasyrdan beri turmys-tirshiligi jylqymen etenelesip ketken elimiz jýyqta turpaty bólek tulpar patenttelipti degendi estip qýandy. Táýelsizdik alǵaly tuńǵysh ret bekitilgen jylqynyń jańa túri «Besqaraǵaı» dep ataldy.
Ormandy jerdiń aq qar, kók muzynda tebindeýge tózimdi jylqy tuqymyn qalyptastyrý úshin ǵalymdar alpys jylǵa jýyq eńbek etken. Az ýaqyt emes. Áıteýir tókken ter aqtaldy. Búginde Besqaraǵaı aýdany, Ernazar aýyly, «Mýkınov» asyl tuqymdy jylqy zaýytyna qarasty jaıylymda keýdesi keń, shashasy jetilgen, jilinshikti jylqynyń myńnan astamy tebindep júr. 90-jyldardaǵy toqyraýda qazaqtyń qazanattaryn saqtap qalǵan qojalyq jetekshisi Halıolla Mýkınovtiń eńbegi zor. Osy eńbek eskerilip, 2011 jyly «Eren eńbegi úshin» medalimen de marapattaldy. H.Mýkınov jylqy zaýytyn saqtap qalsa, ondaǵan ǵalym jylqy tuqymyn sapalandyrý úshin aıanbaı eńbek etti. Iá, kúni keshe ǵana taý turpatty tulparlar tizimge qosyldy.
– 1993 jyly atakásibin, áke jolyn jalǵap, jylqy sharýashylyǵymen aınalysýdy jón kórdim. Mine, otyz jyl bolypty, qazaqy jylqynyń tuqymyn asyldandyrý isimen aınalysyp kelemin. «Besqaraǵaı zaýyttyq tıpi» – bizdiń uzaq jylǵy jemisti jumysymyzdyń nátıjesi, – deıdi qojalyq jetekshisi Halıolla Mýkınov.
Al osy jumys qashan, qalaı bastaldy degen sekildi sandaǵan saýalǵa jaýap izdep, uzaq jyl seleksııalaýdyń basy-qasynda júrgen aýylsharýashylyq ǵylymdarynyń kandıdaty, professor, jylqytanýshy Qaırat Ishandy áńgimege tartqanbyz. Ol Qazaq ulttyq agrarlyq zertteý ýnıversıtetiniń N.Bazanova atyndaǵy Fızıologııa, morfologııa jáne bıohımııa kafedrasynyń meńgerýshisi, akademık Igor Nechaevtyń shákirti. Bile bilsek, I.Nechaev qazaq jylqysynyń ishindegi Muǵaljar jylqysynyń avtory.
«Qazaq qoǵamy 300 jyl bodandyqta, 70 jyl ezgide boldy. Sondyqtan ba, tól jylqymyzdy qazaq jylqysy deı almaıtyn kúıge jettik. Qazaq qoǵamynda qazaq jylqysyn mástek, mes qaryn dep elestettik. Iri, sulý jylqy kórsek, Orlov, Rysak, Vladımır jylqysy dep tańdaı qaqtyq. О́z malymyzdy ózimizdiki deı almaý degen sol. Mysaly, 140 shaqyrymdyq báıgede katonqaraǵaılyq Erbolat Toqsanovtyń aty top jardy. Boıy ortasha, qarýly, myǵym jylqy tuqymy. Kádimgi taý-tasqa minip, atshanaǵa jegip júrgen jumysshy at. Sony qazaqy tuqym deı almadyq ǵoı. Shyndyǵynda, jergilikti qazaqtyń minis aty», dep namystana sóılegende, professor Qaırat Ishannyń ultjandylyǵyn ańǵardyq. Ǵalymdardyń ult úshin eńbektenip júrgenine shyn rıza boldyq.
Tarıhty paraqtasaq, jylqy maly alǵash qazaq jerinde qolǵa úıretilgeni taıǵa tańba basqandaı jazylǵan. 1980 jyldary Vıktor Zaıbert Botaı qorymynan 70 myń jylqynyń súıegin taýyp, qalpyna keltirgende Qazaqstan aýmaǵynda eki túrli jylqy ósirilgeni anyqtalǵan. Sol súıekterge gıstoanalız jasatyp, Ortalyq Azııada, qazaq jerinde tuńǵysh ret jylqy qolǵa úıretilgenin dáleldegen. Ony álem ǵalymdary moıyndaǵan. Iá, ǵylymı turǵyda dáleldi. Ekinshiden, qazaq ádebıetinde, ańyz-ertegilerde jylqy týraly arǵymaq, qazanat, sáıgúlik, dúldúl sekildi teńeýler qanshama?
Jylqytanýshy ǵalymnyń aıtýynsha, ata-babalarymyz on myńdap jylqy baqqan kezde asyl tuqymdy arǵymaqtardyń úıirin jeke-jeke ustaǵan eken. Ondaǵy maqsat – tuqymyn saqtaý edi. Keıin jylqyny klassıfıkasııaǵa bólip zertteıtin zootehnııa degen ǵylym paıda bolyp, ormandy, taý, dala jylqysy, atqora jylqysy dep jikteldi. Dala jylqysyna qazaq, mońǵol jylqysy jatsa, atqora jylqysyna aǵylshynnyń taza qandysy jatqyzyldy. Taza qandy tulparlardy qoldan qorektendirip, sporttyq baǵytta ǵana asyrady. Al qazaq jylqysy tabıǵatqa tózimdi, kúıin ońaı bermeıdi. Sol sııaqty jańa tıpti Besqaraǵaı jylqysy da tabıǵatqa tóselgen. Árıne, arǵy tegi qazaqtyń Muǵaljar, Qaba tıpti jylqylarynan taraıdy. Qaba dep otyrǵanymyz, Marqakólde ósirilgen boıshań, keýdesi keń, iri jylqylar edi. Qaba tıpin shyǵarý úshin erterekte Igor Nechaev pen Jumaǵul Aıtbaı seleksııalaý jumystaryn jolǵa qoıyp, ǵylymı turǵyda tabandy eńbek etti. Marqakóldiń bıelerine aýyr júk tartatyn aıǵyrlardy ákelip salyp, jergilikti jerge beıimdelgen etti baǵyttaǵy Qaba tıpin shyǵarǵan. Bul 1990 jyldardyń basy edi.
Kerek derek
«Besqaraǵaı» jylqysy iri keledi. Jasyna baılanysty keýde oramy 190-210 sm. Jilinshik oramy 20 sm-den joǵary. Tabany jalpaq, myqty. Denesiniń qıǵash uzyndyǵy 165-180 sm.
Jaby tıpti jylqynyń boıy alasa, mes qaryn, jaq bulshyq etteri jaqsy jetilgen, mysyq qulaq. Tabıǵatqa tózimdi, etin bermeıdi. Adaı jylqysy sıdańdaý, juqa keledi. Jibek jaldy.
– Marqakól jylqylaryna seleksııalyq jumys jalǵasa berse, Qaba tuqymyna aınalyp, patentteler edi. Sebebi sol tusta bir shemamen Reseıdiń Altaı aımaǵynda da suryptaý jumystary bastalyp, búginde «NovoAltaı» tuqymy alyndy. Qazir Qaba tıpti jalqylardy Marqa óńirinde ósirip otyrǵandar bar-aý deımin. Olar tuıaqty, sińirli bolǵandyqtan, taý-tasqa tózimdi keledi. Sol sııaqty Mańǵystaýda Adaı jylqysy shóleıtti jerge beıim, – deıdi jylqytanýshy Qaırat Ishan.
Qabany qozǵap otyrǵan sebebimiz, Besqaraǵaı tuqymynyń arǵy tegi Muǵaljar, Qaba jylqylary. Jylqyny azyqtandyrýyn, baptaýyn, jalpy asyraý tehnologııasyn ǵylymmen ushtastyryp, alǵash ret Baıdolla Sadyqov alpysynshy jyldardyń sońynda sol kezdegi Semeı oblysy, Besqaraǵaı aýdanynda jáne Shyǵys Qazaqstanda ǵylymı zertteý jumystaryn júrgizdi. Jylqy sharýashylyǵy boıynsha doktorlyq dıssertasııa jazdy. Izbasar shákirtteriniń aıtýynsha, sanaly ǵumyryn qazaq jylqysyn zertteýge arnaǵan eken. Aıtqandaı, osy kúnge deıin ózektiligin joǵaltpaǵan jylqy eti týraly monografııalyq kitaby da bar. Qyzmeti de tórt túlikpen tikeleı baılanysty edi. Naqtylasaq, Semeı zootehnıkalyq mal dárigerlik ınstıtýtynyń rektory boldy. Jylqy sharýashylyǵy kafedrasynyń meńgerýshisi qyzmetin de atqarǵan. Jaýapty qyzmetterde júrip, 1970 jyldary Besqaraǵaı aýdanyndaǵy «50 let SSSR» keńsharynyń jylqylaryna seleksııa jasaý, juptaý jumystaryn júrgizýdi qolǵa aldy. 1980 jyldary Aqtóbe oblysyndaǵy Muǵaljar asyl tuqymdy jylqy zaýytynan jaby tıpti aıǵyrlardy ákelip qosqan. Asyldandyrý jumystarynyń bastamasy osy edi. О́kinishtisi, bul sharýanyń basynda júrgen shákirtteri de, ózi de ómirden ótip ketedi. «Igi istiń qasyna, jaqsy keler qasyna» deýshi me edi, asyldandyrýdy almatylyq ǵalym Jumaǵul Aıtbaı jalǵastyrady. Bul ýaqytta «50 let SSSR» keńshary Sosnovka aýyly bolyp ózgergen. Sóıtip, Sosnovkanyń kásipkeri Halıolla Mýkınov jylqy sharýashylyǵyn jekeshelendirip alǵan. Eń bastysy, talan-tarajǵa túsken joq.
Seleksıoner J.Aıtbaı Muǵaljar tuqymynan týyp, jetilgen bıelerge Marqakóldiń qaba tıpti aıǵyrlaryn salady. Iаǵnı bul kezeńde qan aralastyrý úderisi júrdi. Jumys júıesine úńilsek, jergilikti jylqyny jabymen irilendirdi, Qaba tıpin qosyp, boılaryn bıiktetti. Al 1990 jyldary Aıtbaı Elýbaıuly sińire býdandastyrdy. Ol degenimiz, aıǵyrdy ózinen taraǵan urpaqtaryna qosyp, Besqaraǵaı zaýyttyq jylqy tıpi negizin qalaı bastady. Taza tuqym ósirý úshin 1990 jyldan beri syrttan ákelingen aıǵyr qospady. Nátıjesinde, aıǵyrlardyń shoıynqara, baıtóri degen atalyq izderi qalyptasty. Bir-birine ınbrıdıng bolyp ketpeýi úshin shejiresi tarqatyldy.
2007-2008 jyldary Jumaǵul Aıtbaı densaýlyǵyna baılanysty asyldandyrýǵa qatysty jumystardy aýylsharýashylyq ǵylymdarynyń doktory Ámın Ákimbekovke ótkizedi. Bizge «Besqaraǵaı» tuqymyn alý jolyndaǵy jumystardyń barysyn jiliktep aıtyp berip otyrǵan professor Qaırat Ishan da asyldandyrýǵa osy tusta aralasqan.
– Besqaraǵaı jylqylarynyń qasıetterin anyqtap, 2019 jyly Aýyl sharýashylyǵy jáne Ádilet mınıstrlikterine hat joldadyq. Komıssııa quryp, aprobasııa ótkizip berýin suradyq. 2019 jyldan 2022 jylǵa deıin ótinish qarastyryldy. 2022 jyly komıssııa kelip, «Mýkınov» asyl tuqymdy jylqy zaýytynda aprobasııa jasady. Ǵalymdar dene ólshemderin alyp, salmaqtaryn tarazylady. Ár jylqynyń kartochkasy arqyly salystyrdy. Atalyq izdi anyqtaý úshin jalyn alyp, ony Oral qalasyndaǵy Jáńgir han atyndaǵy agrotehnıka ýnıversıtetiniń zerthanasyna joldady. Olar zerttep, genetıkalyq sertıfıkatyn jiberdi. Budan soń komıssııa sheshimimen hattama toltyryp, asyldandyrý bóliminiń quptaýymen Ádilet mınıstrligine jiberildi. Eńbegimizdiń aqtalǵany sol boldy, kóp uzamaı seleksııalyq jetistik týraly patent berildi. «Besqaraǵaı» zaýyttyq jylqysy eki atalyq izben shoıynqara jáne baıtory tıpi qalyptasty, – deıdi Qaırat Ishan.
Ǵalymdardyń aıtýynsha, bir atalyq iz shyǵarý úshin 10-15 jyl ketedi eken. Ákesiniń túsin, násildik qasıetin berip tur ma, úıir qaıyrýǵa beıim be, bári anyqtaldy. Tektiligin zerttedik. Sol atalyq iz jergilikti jerge beıimdelip shyqsa, tıpi anyqtalady. Tıpti anyqtaý úshin 10-15 jyl ketedi. Sonymen, jylqy túrin shyǵarý úshin orta eseppen 40-50 jyl ýaqyt jumsalady. Keshegi ǵalymdar bastap, búgingi jastar nátıjege qol jetkizdi. Seleksııalyq top qurylyp dáleldedik. Maldy kórdi, kózderi jetti. Ár jylqynyń jeke qujaty, úıirdegi qujaty bolady. Tańbalanady. Jergilikti ámbebap jylqy tuqymynyń respýblıkalyq palatasyna tirkelgen. Jylda keshendi baqylaýdan ótip otyrady. 2,5-1,5 jastaǵy jylqylar fenotıpimen, genotıpimen baǵalanyp, óz standartyna kelmese, esepten shyǵarylyp, etke ketedi. Seleksııa degen osy eken. Zootehnııa ǵylymynda «jaqsy genotıp jaqsy fenotıpten alynady» degen támsil bar eken. Bylaısha aıtsaq, gen – tegi, fen – syrtqy kelbeti. Seleksıonerler aldymen syrtqy kelbetine qarap suryptaıdy. Eger násildigi urpaqtan-urpaqqa berilse, jumysty jalǵastyrady.
Sóıtip, 60-70 jyl degende «Besqaraǵaı» jylqy túri patentteldi. Bul jylqynyń eń negizgi ereksheligi – iri. Aıǵyrlarynyń salmaǵy 650 kg deıin barady eken. Jergilikti jylqydan ónimdiligi 25 paıyzǵa joǵary. Iriligimen qosa, tez jetiledi. Ormandy, dalaly alqapqa beıimdelgen. Besqaraǵaı jeri jumsaq bolǵandyqtan, tuıaqtary jalpaq, qaztaban. Shashasy qalyń. Sebebi bul óńirde qys ortasy jańbyr jaýyp, muz qatsa, tebindeýde shashasy býyndaryn qorǵaıdy eken. Atalyq iz demekshi, Shoıynqara jylqysynyń túsi qara bolsa, Baıtory aty aıtyp turǵandaı, tory bolyp keledi. Iаǵnı «Besqaraǵaı» zaýyttyq tıpi; tory, qara, jıren, kúreń. Erekshe kútimdi qajet etpeıdi, qysy-jazy jaıylymda. Negizgi baǵyty et pen sút. Iá, naryq bılegen zamanda salmaqty jylqy kerek. Jylqyshylar aıtqandaı, qazynyń túsimi jaqsy, eti mol. Erkin jaıylymda bolǵandyqtan, eti dámdi.
Sútti baǵyt dep otyrǵanymyz, Besqaraǵaı bıeleriniń jelini tostaǵan tárizdi, úrpi keń bolady eken. Arǵy jaǵynda Qaba tıpti aıǵyrlardyń geni bar. Ol irilik pen sútti berip tur. Iri bolǵanymen minezdi emes, jýas kórinedi. Qos degenimiz – on úıir. 1500 jylqy bir-birine jaqyn jatady. Úıir qaıyrǵanda, biraq toptasyp, qos bolady eken.
Buǵan deıin qazaq jylqysynyń Jaby, Kóshim, Muǵaljar jáne Qostanaı sekildi 4 tuqymy bar edi. Al «Besqaraǵaı» jylqysy qazaq jylqysy tuqymyna qosylǵan tıpi bolyp bekitildi. Aıta keteıik, patent avtorlary Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń ǵalymdary ǵana emes, Semeıdiń Shákárim ýnıversıtetiniń ǵalymdary da bar. Sharýashylyq basshysy Halıolla Mýkınov pen jylqyshylar da avtorlar qatarynan kórindi. Al seleksıonerlerge, ǵalymdarǵa jatar ornyn, tamaǵyn berip, jylqy túrin alyp shyǵýǵa kómektesken H.Mýkınov. Ortaq maqsat, ortaq múdde úshin judyryqtaı jumylǵan jyldar boıǵy bul eńbek – qazaq jylqysyna tıgizgen seleksııalyq úlken jetistik.
Abaı oblysy,
Besqaraǵaı aýdany