Qazaq poezııasy – ádebıetimizdiń altyn dińgegi. Osy bir jahut dińgektiń jarqyrap kórinip, talaıdy qyzyqtyrǵanymen ózine kim kóringendi jaqyndata qoımas qıqar minezi bar. Ol mańaıyna tek tańdaýlylardy ǵana, tamyrynan talantynyń dúbirli dúrsili anyq estiletin sańlaqtardy ǵana jiberedi. Súzgisi qatal, tańdaýy taza, irikteýi ádil. Mine, osynaý súzgi-irikteýden irkilissiz ótken sóz zergerleriniń biri – Qorǵanbek Ǵalymtaıuly Amanjol. О́ıtkeni, qazaq ádebıetiniń berekesin kirgizgen, rýhanı álemimizde qubylys týdyrǵan Abaı, Maǵjan syndy alyptardyń uly joryǵyna ilesip, qazaqqa paıdasyn tıgizýden óńge tilegi joq aqyn óleńderiniń ózeginde óshpes rýh, ulttyq ańsar, tuńǵıyq syr, izgilik, adam bolmysynyń qyr-syryn mánistegen máner, bárinen de qazaqtyń aryn oıatyp, namysyn janyr janaıqaı, tilimiz ben dilimizge oralýǵa shaqyrǵan azamattyq adal ún bar.
Ultymyzdyń rýhyn kóterý – úlken ári qasıetti mindet. Munyń údebarasynan shyǵý jolyndaǵy kúres tolassyz júrgizile bermek. Bul oraıda jeńiste jetý, jelkendi ońtaıly kerip álemdik kertartpa aǵysqa qarsy júzý úshin birinshi kezekte qalǵyp-múlgigen tarıhı sanany oıatýdyń qanshalyqty mańyzdy ekenin aqyn jan-júregimen tereń túsinedi. Osy túsinik zerdeliler mekeni – Zerendiniń óreni Qorǵanbek Ǵalymtaıulynyń jastaıynan tynyshyn alyp, qamshylap keledi. Bul onyń tarıhı sanasynyń tazalyǵyn, kir shaldyrmaǵanyn bildirse kerek. Sondyqtan da bolar, qazaqty jolynan taıdyryp, teksizdiktiń, paryqsyzdyqtyń ıirimine tastaǵan ozbyr kúshterdiń, rýhanı ekspansııalardyń ultymyzǵa salǵan jarasyn óz shyǵarmalary arqyly emdeýdi, halqymyzdyń júregin shaılyqtyryp, bolmysyn jaılaǵan sanǵasyrlyq úreıdiń únin óshirip, keshegi babalardyń ójettigin búgingi urpaqtyń boıynda qaıta tiriltýdi ol azamattyq paryz sanaıdy. Osy qasıetti paryzdy óteýde aqyn ózine san suraqtar qoıyp, onyń jaýaptaryn izdep azaptanady, arpalysady...
Aqynnyń «Minez» degen óleńi bar. Osy bir óleńinen-aq avtordyń júrek qalaýy men aqyndyq ustanymyn, ózine ishteı bergen sertin jazbaı tanýǵa bolady.
«...Álmısaqtan "minez – adam saýyty",
Minez – keıde kesir,
Keıde maqpal, maýyty.
Minezdiler minsiz emes desek te,
Montany kóz minezsizder qaýipti.
Jaıyp salǵan saqaranyń ǵajabyn,
Saıyp salǵan Saryarqanyń saz ánin,
Kótermeıtin kóringenniń mazaǵyn –
Qaıda meniń jylqy minez qazaǵym?..» deıdi aqyn. Iá, minez týraly kóp aıtýǵa bolady. «Minez – keıde kesir, Keıde maqpal, maýyty» dep aqyn aıtqandaı, biz kóbine qaıyrymdy, meıirimdi, ustamdy, ıi jumsaq, daýys kótermeıtin, ashýlanbaıtyn jandy kórkem minezdi, al kekshil, ózimshil, órkókirekterdi jaman minezdi adam dep baǵalap jatamyz. Durys-aq. Biraq aqyn joqtap turǵan «minezdiń» tabıǵaty, tamyry basqa, Alash kósemi Álıhan Bókeıhannyń «Ultyna, jurtyna qyzmet etý – bilimnen emes, minezden», degen ataqty naqyl sózindegi «minezben» tórkindes.
«Kótermeıtin kóringenniń mazaǵyn – Qaıda meniń jylqy minez qazaǵym?..» dep tolǵanǵan aqynnyń bul saýaly búginde kózi ashyq, kókiregi oıaý kez kelgen qazaq balasyn oılandyratyny sózsiz. Sýretkerdiń osy saýalynyń astarynda qazaqtyń qońyr muńy, ókinishi, kúıinishi, áttegen-aıy jatyr ári ulttyń joǵyn túgeldeý, qazaqy bolmysqa oralý, rýhty kóterý armany aıqaılap tur. Osy óleńdegi «Minezdiler minsiz emes desek te, Montany kóz minezsizder qaýipti» degen joldardyń da kóterip turǵan júgi ońaı emes. Montany, láppaıshyl, kónbis, jýas «jabylar» dushpannyń qolyndaǵy shoqparǵa ońaı aınalatynyn, órshil minezimen ultqa adal qyzmet etken tulǵalardyń olardan az taıaq jemegenin aqyn sheberlikpen uqtyra otyryp, qazaq tarıhynyń qasiretti betterin aldyńa jaıyp salǵandaı bolady.
Aqyn qazaǵynyń qadir-qasıetin bárinen joǵary qoıady. Ol óz ultynyń basty urany – qazaq bolyp qalý, babalar súrleýinen adaspaý ekenin tereń túsinedi. Sondyqtan da Q.Amanjol ǵajap kúılerimizdiń, kesip aıtar qazaqtyń er jigitiniń márttigin, kesik aıtqan bılerimizdiń ór minezin izdeıdi. Qasqyr minez irilik bolmasa, kúıbeń tirshilikten asa almaý alysqa uzatpaıtynyn aıtady.
«...Teksiz emes.
Túp tamyrdan tekti edim.
Keksiz emes.
Mahambetteı kekti edim.
Betsiz emes.
Jer qorǵaǵan Jumabek,
El qorǵaǵan Baýkeńderdeı betti edim...
...Ýa, nalyman!
Kúderimdi úzbeımin.
Tek-qasıet marjandaryn tiz deımin.
Kendebaısha Ker Qulamdy jebelep,
Qazaǵymnyń qaq minezin izdeımin», degen aqynnyń osy minezdi joldary oqyǵan adamnyń qanyn qyzdyryp, arýaqtandyryp qana qoımaıdy, búgingi qazaqtyń boıyndaǵy tereńnen tamyr tartqan tektiligi ózegimizge jegi qurttaı túsken ezdik pen láppaıshyldyqty, jeńiltektik pen maıdalyqty kúnder óte ysyryp shyǵatynyna senimińdi oıatady.
Qorǵanbek Amanjoldyń shyǵarmashylyq keńistigin tamashalap júrip keremet kestelengen, saýmal jyrlarynyń ishindegi óz aldyna oqshaý turǵan «Maǵjan muńy» degen óleńge «aınalsoqtap qaldyq». О́leńniń mazmunyndaǵy psıhologııalyq tebirenis júrekke ońaı tımeıdi. Al ondaǵy utymdy fılosofııalyq tolǵanystyń sanańdy ezgilegenimen sońynda janyńa ózindik sáýlesin túsirip, ishki saraıyń tańǵy jupar aýa jutqandaı tynysyńdy ashyp, jeńildetip tastaıdy.
«...Júz emes-aý, bolsa, sirá, on Maǵjan,
Alash uly asyp qııa joldardan,
Azattyqpen áldeqashan tabysyp,
Rýhtanbas pa Abylaı-uran armannan?!
Maǵjan-namys bastyrar ma keýdesin,
Maǵjan bolý bolashaqta erge syn.
Maǵjandaıyn uranshysy bolmasa,
Urpaǵyna aıtar edi el nesin?
Eldiń julyn-tutasyna jalǵanǵan,
Qorqyt baba qobyzyndaı zarlanǵan,
Qazaq muńy músin bolyp quıylsa,
Qalar edi-aý aýmaı tegi Maǵjannan...», deıdi aqyn. О́leńniń ishki ıirimine zer salaıyqshy... Maǵjan syndy iriler kóp emes. Maǵjansha oılaıtyn, eliniń erkindigin ańsaýdan týyndaǵan ıdeıasy jolynda basyn qurbandyqqa shalýǵa sanaly túrde daıyn darabozdardyń azdyǵynan Alash uly «Abylaı-uran armanmen» rýhyn kótere almaı otyrǵany aqyndy shyn tolǵandyrady. Q.Amanjol úshin Maǵjan ot-jalyn namystyń dál ózi, eldiń uranshysy. Maǵjannyń urany – muqalmas almas qylysh. Aqynnyń osy tógilip túsken óleńin oqyǵanda ult uranshysynyń úninen Qorqyt baba qobyzynyń zaryn estısiń. Keýdeńdi qońyr muń torlaıdy. «Qazaq muńy músin bolyp quıylsa, Qalar edi-aý aýmaı tegi Maǵjannan» degen joldardyń ón boıynda tylsym kúsh turǵandaı. Qazaqtyń taýdaı muńyn Maǵjanǵa uqsatý, sol arqyly ult pen uly aqyndy birtutas álem retinde qarastyrý Qorǵanbek Amanjol syndy sýretker talǵamynyń bıiktigin kórsetse kerek. Bul jerde Maǵjannyń músininen qazaqtyń muńyn tanýǵa da bolady. О́leńdi ári qaraı oqıyq.
«...Aldanbaǵan jalǵanyna jalǵannyń,
Kókiregi tolǵan jalyn, tolǵan muń.
Meni bir sát aıalaıdy, dem berip,
Móldiregen muhıt muńy Maǵjannyń.
Aqyn sheri – tańnyń kúmis shyǵynda,
Balmen qosyp jutty ómirdiń ýyn da.
Bir tamshy jas káýsárdaıyn móldirep,
Qatyp qalǵan Maǵjan aqyn muńynda...», degen shýmaqtardan Qorǵanbek Amanjoldyń óz keıipkeri keńistigin erkin sharlap, ózine rýhanı tirek, jubanysh izdeıdi, Maǵjan muńynyń sıqyrly da tuńǵıyq tylsymynan shynaıy, maǵynaly ómirdiń ózin kóredi. «Meni bir sát aıalaıdy, dem berip, Móldiregen muhıt muńy Maǵjannyń», degen aqyn ózine Maǵjan-ǵumyrdy úlgi etedi ári Maǵjan muńyn shalqyǵan muhıtqa teńeıdi, sheksizdikke ushtastyrady.
...Maǵjan muńy –shamyrqanǵan sergek muń,
Maǵjan muńy – órshelengen órgek muń.
Ker zamannyń kerez sózin aıtqyzǵan,
Keýdesinde shúpildegen kermek muń...
...Áýlıe Maǵjan, sengen Alash jasyna,
Muhıt muńǵa bata berme, jasyma.
Tunyǵyńdy laılatpaǵan Er ediń,
Turan Eliń kóteredi basyna». Avtor qazaqtyń baı tilin sheber qoldana otyryp, kúıinish pen ókinishin asqaq arman men úkili úmitiniń kóleńkesinde qaldyryp, bolashaqqa degen senimin Maǵjannyń jastarǵa degen peıil-senimimen nyǵaıtyp óziniń de, oqyrmannyń da kóńilin demdeıdi.
Ádebıettiń basty mindetteriniń biri – tańǵaldyrý, tamsandyrý. Sulý jyrlaryn merýertteı jarqyrata usynyp, ana tiliniń qudiretin sóz saptaýymen, kórkem kesteli, órnekti óleńderimen kórsete alǵan aqynnyń shyǵarmalary aıtylǵan mindettiń údesinen shyǵady. Dala fılosofııasynyń dara paıymdarynan sýsyndaǵan aqynnyń óleńderinde adam men taǵdyr, ótken men búgin, úmit pen senim, mahabbat pen asyqtyq, jaqsy men jaman, qaıǵy men qýanysh qatar órilip jatady. Bul degen – sanańdy saýyqtyrar, sezimińdi bıler sulý, syrbaz da mańǵaz, san qubylǵan sýretterdiń kórkem kórmesi, sondaı-aq tereń oıǵa jeteler, zamana zapyrandarynan sabaq aldyrar, estetıkalyq tálim-tárbıe berer shynaıy poezııa.
Q.Amanjol maǵjanshyl jan. Sondyqtan "...Men kelemin, men kelemin, men kelem, Kúnnen týǵan, Gúnnen týǵan paıǵambar!" dep Maǵjan jyrlaǵan ǵundar týraly Qorǵanbek Amanjol da jyrlamaýy múmkin be? Árıne, joq.
Aqynnyń «Bylǵary tabyt» degen kólemdirek óleńi bar. Sonyń birqatar shýmaǵyna kóńil kózin jibereıik.
«Bermeı júr tynym ǵundarda bolǵan bir ǵadet,
Ǵundardyń jaıyn aıtpaıtyn bolsa jyr nálet.
Mazasyzdanyp,
Mańaıyma jıi qaraımyn
Arýaǵy ǵunnyń aınalyp ushyp júr me dep.
Aınalyp ushqan arýaǵy ǵunnyń qoldaı ma,
Qoldaı ma, álde, arýaqtyń joly bolmaı ma?
Qaıystyrǵan jerdi samsaǵan sansyz qol qaıda,
Tulpar tuıaqtyń izi bar edi-aý, sol qaıda?»
Qazaqtyń tereń tamyrlaryna úńilý, babalarymyzdyń adamzat órkenıetine qosqan ólsheýsiz úlesin maqtanysh etý, osylaısha búgingi urpaqtyń túsińki eńsesin tikteýge talpyný aqynnyń basty ustanymdarynyń biri. Bir jaǵynan alyp qaraǵanda, ótkendi ańsaýǵa aqyndy qazirgi qazaqtyń rýhanı bolmysyna, bolashaǵyna kóleńkesin túsirip otyrǵan qaýip-qaterlerge, yqtımal jaǵymsyz jaǵdaıattarǵa qatty alańdaıtyny ıtermeleıtindeı.
О́leńge keleıik. Qazaq arýaq syılaǵan halyq. Babalar arýaǵyn qozǵaý, tiriltý amaly – eske alý, olardyń ómirin ult jadynda jańǵyrtý. «Mańaıyma jıi qaraımyn, Arýaǵy ǵunnyń aınalyp ushyp júr me dep», degen sózden qazaqy tanym-túsiniktiń ıisi ańqıdy. «Qaıystyrǵan jerdi samsaǵan sansyz qol qaıda, Tulpar tuıaqtyń izi bar edi-aý, sol qaıda?» deıdi aqyn. Rýhty selt etkizer sóz. Oılańyzshy, Ǵundardyń tý kótergen, qaz-qatar tizilgen saltanatty qalyń qoly ketip barady: tóbesinde kúni kúlgen kók aspan, tabanynyń astynda jazıraly Uly dala, astynda aýyzdyqpen alysqan tulpar. Álemge ıelik sezimmen, óktemdikpen, órshildikpen menmensı qaraıdy. Ǵun – jeńimpaz. Ǵun órkenıeti jahanda jalt-jult etedi. Dáýren-aı, deseńizshi. Al osynaý darıǵa dáýrendi álemdik tarıhtan syzyp tastaǵysy kelip tasyrańdaǵandardyń zymııandyǵyna aqyn shydaı ma? Joq. Sondyqtan sýretker jan dúnıesimen ozbyr pikirlerge qarsy atoı salady. Bir kezderi Ǵundardyń quziretinde ıilip-búgilgen álemge oı salady. Tarıhqa ádiletti qaraýǵa shaqyrady.
«Bylǵary kıgen,
Bylǵary kúıli ǵundarym,
Qobyz qııaǵyn,
Tulpar tuıaǵyn shyńdadyń.
Kerimsal samal kermek bir tatyp ketkendeı,
Mazalaıdy meni baǵzy da baqı syrlaryń.
Bylǵary kıgen,
Bylǵary kúımen balqyǵan,
Jabaıy jýa...
Juparly jýsan ańqyǵan,
Qoınyna jerdiń arýlap qoıyp máıitti,
Bylǵaryǵa bólep qoshtasady eken artynan...
...Babalar solaı bylǵary tabytqa bólenip,
Ketedi eken baqı saparyna jónelip.
О́mirinde de,
О́liminde de – bylǵary,
Talaıyna jazǵan taǵdyr syıyna kenelip...»
Aqyn Ǵundar órkenıetiniń bir elementi retinde «bylǵary» buıymyn sátti qoldanǵan. Osy arqyly ol ǵundardyń baqýatty, sán-saltanatty ómirin sıpattaı kelip tarıhı shyndyq – babalarymyzdyń adamzat damýyndaǵy zor úlesin zerdeleıdi. Bylǵary – baılyqtyń, barlyqtyń belgisi. Mundaı baılyqty emin-erkin qalaǵanynsha tutyný myqtylardyń ǵana qolynan keledi. Qoınyna jerdiń arýlap qoıyp máıitti, Bylǵaryǵa bólep qoshtasady eken artynan», degen sózderden basqasyn aıtpaǵanda, tabytyna deıin bylǵarydan jasaǵan babalar ómiriniń saltanatyn túısinesiń.
Osy óleńdegi quıylyp túsken, tórt aıaǵyn teń basqan shýmaqtar oqyǵan jandy sózsiz arqalandyryp jiberedi. О́leń bylaı aıaqtalady:
«Ǵundardan qalǵan nurlanyp turǵan bul ǵalam,
Bylǵary kıgen,
Bylǵary kúımen jyrlaǵan.
Babamnyń syry bylǵary tabyt ishinde
Naýyt bolǵandaı,
Qalyp qoıǵandaı muńdanam...». Shynynda, ǵalamda ǵundardan qalǵan óshpes iz, qunarly qundylyq qanshama? Tek sony saralap, zerdelep, álemge tanytyp, osynaý baǵa jetpes baılyqqa ıelik etý qajet. Ras, aqyn aıtqandaı, babalarymyzdyń talaı syry «bylǵary tabyt ishinde» jatyr. Bul jerde aıtylǵan «bylǵary tabyt» sózin týra maǵynada da, tarıhtyń tereń qoınaýy dep te, eýrosentrıstik kúshterdiń qııańqy is-áreketterinen búrkemelenip jatqan shejiremiz dep te qarastyrýǵa bolatyndaı. Qalaı degende de aqyn aıtaryn bilimdilikpen, zeıindilikpen poezııa tilimen tilip, sezimin seldetip aıtqan.
Jalpy, Qorǵanbek Ǵalymtaıulynyń shyǵarmashylyq keńistigi óte keń. Onyń alymdy jýrnalıst, aýdarmashy retindegi eńbekteri óz aldyna bir tóbe. Búgin biz keıipkerimizdiń qazaq poezııasyndaǵy qoltańbasyna ǵana toqtalyp otyrmyz.
Týǵan el men jer, ulttyq qundylyqtar, otanshyldyq, qoǵam, tabıǵat, mahabbat, jastyq, t.b. da kóptegen taqyrypta qalam terbegen aqynnyń ár jyldary "Zerendi qaraǵaılary", "Sabat", "Meshitti ǵalam", "Jyrlaımyn Kókshetaýymdy", "Alapa" syndy jyr jınaqtary jaryq kórdi. Ult tarıhyndaǵy alasapyrandy kezeńder, tarıhı iri tulǵalar týraly jazǵan poemalary tórt aıaǵyn teń basqan shyǵarmalar. Bulardyń qaısysyn alsańyz da urpaq tárbıeleý isinde taptyrmas dúnıeler. Máselen, "Qanaı-Abylaı", "Oljas", "Sher keshý", " Musaqul balýan", «Han Kene. Arlan-shamaı» poemalary tunǵan tarıh, shejire. Júregiń atqaqtap, mańdaıyńnan teriń sorǵalap otyryp oqısyń ári qazaq tiliniń qudiretin shyn túsinesiń.
Aqyn týraly, onyń poezııasy jóninde aıtqanda soqpaı ótý múmkin emes bir taqyryp bar. Ol – Zerendi taqyryby. Uly dalanyń boıtumary ispettes zerli Zerendige jaratqan ıemiz bar sulýlyqty, bar baılyqty asta-tók bere salypty. Zerendi aqynnyń kindik qany tamǵan jer. Zerendisin jyrǵa qosý arqyly aqyn búkil qazaq jerine, barsha qazaq jurtyna degen sheksiz mahabbatyn bildiredi. Máselen, «Zerendi qaraǵaılary» (áni bar) óleńinde:
«Shashaqty naıza sekildi
Jelkildep altyn aıdary,
Túsirgen oıǵa ne túrli
Zerendi qaraǵaılary», deıdi aqyn. О́lkesin súıgen órenge shabyt bergen Zerendiniń baıyrǵy jáne balǵyn qaraǵaılary – jerdiń sáni, el baılyǵy. Al aqynnyń óleńderi – Zerendi qaraǵaılaryndaı qaıyspas qaısarlyqtyń da, sulýlyqtyń da, meıirimdiliktiń de úlgisi tunyp turǵan poezııa.