Búginge deıin teorııalyq deńgeıde talqylanyp kelgen sıfrlyq teńgeniń tóbesi kórinip, esigimizge jaqyndap qaldy. Aınalymǵa 2023 jyldyń kúzine qaraı enýi múmkin. Qazaqstandyqtar járdemaqy men zeınetaqyny qanatqaqty rejimde sıfrlyq ulttyq valıýtada ala bastaıdy. Memlekettik satyp alýda ashyqtyqty qamtamasyz etý úshin sıfrlyq teńgeni esepteýge kóshiriledi. Endi bul jobany memlekettik organdardyń, halyqaralyq uıymdardyń túsinýi mańyzdy.
Qazir álemdik naryqta bul taqyryptyń bási aspandap tur. Ortalyq bankterdiń sıfrlyq valıýtasyn CBDC (Central Bank Digital Currency) qoldanysqa engizý sıfrlandyrý dáýiriniń zańdylyǵyna aınalyp barady. finprom.kz saıtynda jarııalanǵan aqparatqa súıensek, álemdik IJО́-niń 95 paıyzyn baýyryna basyp otyrǵan 105 memleket qarjy naryǵyn sıfrlyq qarjymen ıntegrasııalaýǵa ázir. Taǵy 15 el sıfrlyq valıýtany iske qosý kezeńinde tur. Qazaqstan osy 15 eldiń qatarynda. Ulttyq bank mamandarynyń aıtýynsha, sıfrlyq teńge ulttyq tólem ınfraqurylymynyń mańyzdy bir bóligi bola alady. О́ıtkeni bul – baǵdarlamalaý múmkindikteri men oflaın tólemderdiń jańa fýnksııasyn qamtamasyz etýde tıimdi qural. Atalǵan fýnksııalar óz kezeginde ınternetke qosylý deńgeıi turaqsyz óńirlerde qarjy qyzmetterine qoljetimdilikti arttyrýǵa úles qospaq.
Sıfrlyq teńge – Qazaqstandaǵy qolma-qol jáne qolma-qol emes aqsha túrindegi tólemderdi almastyrady degen sóz emes
Sıfrlyq teńgeni engizý týraly sheshim qabyldaýda Ulttyq bank tólem qyzmetterin tutynýshylar úshin túpkilikti nátıje qanshalyqty tıimdi bolatynyna mán bermek. Bul týraly apta basynda qarjy ınstıtýttary bas qosqan semınar-keńeste aıtyldy. Bul is-sharanyń maqsaty – sıfrlyq teńgeni tanystyrý jáne memlekettik organdarmen, halyqaralyq uıymdarmen jáne qarjy sektorynyń qatysýshylarymen dıalog qurý.
Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttiginiń tóraǵasy Mádına Ábilqasymova qolma-qol aqshamen birge qoldanylatyn tólemniń úshinshi túri qolma-qol aqshasyz qarajat týraly, bul jobanyń qarjy naryǵyna áseri týraly aıtyp berdi. Agenttik pen Ulttyq bank qarjy naryǵynyń qatysýshylarymen birlesip pysyqtap jatqan táýekelderge de toqtaldy.
M.Ábilqasymova aıtyp ótkendeı, aqparattyq qaýipsizdik pen kıbershabýyldarǵa baılanysty sıfrlyq valıýtalardyń operasııalyq táýekelderi joldy baılaýy múmkin. Sarapshylar qarjyny jylystatýǵa jáne terrorızmdi qarjylandyrýǵa qatysty aǵymdaǵy shottar men elektrondyq ámııandar arasynda qarajatty qaıta bólý kezinde bankterdiń ótimdilikke qatysty týyndaýy múmkin táýekelderine de nazar aýdarý qajettigin eskerte bastady. Osyǵan oraı, agenttik tóraǵasynyń aıtýynsha, sıfrlyq teńgeni engizý elektrondy ámııandardaǵy qarajattyń saqtalýyn jáne tranzaksııalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etetin aqparattyq jáne kıberqaýipsizdik sharalarymen qatar júrýi kerek. Barlyq osy baǵyttar boıynsha agenttik Ulttyq bankpen, qarjy qoǵamdastyǵymen jáne halyqaralyq sarapshylarmen birlesip, sıfrlyq teńge jobasyn tıimdi júzege asyrý boıynsha keshendi is-sharalardy ázirleýdi jalǵastyrady.
Sıfrlyq teńge – Qazaqstandaǵy qolma-qol jáne qolma-qol emes aqsha túrindegi tólemderdi almastyrady degen sóz emes. Finprom zertteý ortalyǵy sarapshylarynyń sholýlarynda sıfrlyq teńge paralleldi negizde qoldanysqa túsýi yqtımal ekeni aıtylyp jatyr. Olardyń málimetinshe, búginde álem boıynsha júzden astam el óziniń sıfrlyq valıýtasyn ázirleý múmkindigin zertteýge kirisken. «Álemdik ishki jalpy ónimniń 95%-dan astamyn enshilep otyrǵan 105 el búginde osy qarjy quralyn ázirleý múmkindigin esepke alyp otyr. Valıýtanyń bul túrin «aqshanyń úshinshi formasy» dep te ataıdy. О́ıtkeni ony eldiń ortalyq banki shyǵarady» dep kórsetedi óz sholýynda Finprom.kz.
Sarapshylardyń pikirinshe, sıfrlyq teńge qarjy ınklıýzıvtiligin jaqsartý áleýetine ıe. «Sıfrlyq teńge tólem ındýstrııasyndaǵy básekelestik pen ınnovasııalardy damytýǵa ońynan yqpal etip, Qazaqstannyń qarjy sektorynyń jahandyq naryqtaǵy básekelesti qabiletin arttyrýǵa serpin beredi» deıdi.
Atlantic Council saraptamalyq ortalyǵyna silteme jasaǵan Finprom.kz óz sholýynda, búginde álem boıynsha 10 el tolyq sıfrlyq valıýtany iske qosqanyn habarlady. Sol sııaqty taǵy 15 el, onyń ishinde Qazaqstan da bar, sıfrlyq valıýtany qanatqaqty rejimde engizý múmkindigin qarastyryp jatyr. 24 el óz sıfrlyq valıýtasyn ázirlep jatsa, 43 el bul múmkindikti barynsha zertteýge kirisken. Bir qyzyǵy, osydan bir jyl buryn dúnıejúzinde tolyǵymen iske qosylǵan birde-bir sıfrlyq valıýta joq bolatyn. Mundaı valıýtaǵa qatysty máseleler jetedi. Ulttyq bank te birinshi kezekte sıfrlyq aqshanyń oflaın júıesinde tólem jasaı alatynyna nazar aýdaryp otyr. Basqasha aıtqanda, qolma-qol aqshanyń tikeleı balamasy. «Innovasııa bank sektoryna qaýip tóndirmeıdi, qoldanystaǵy tólem ınfraqurylymyna biriktirilgen» delinedi Ulttyq bank taratqan derekterde.
Qarjy sarapshysy, ınvestor Álibek Jalǵasbaevtyń aıtýynsha, sıfrlyq teńge – valıýtanyń damýynyń kelesi kezeńi. Ondaǵy tranzaksııalar tarıhynyń barlyq kezeńi týraly málimetter ashyq. Sonymen bir mezgilde jalǵan aqsha jasaýdan nemese aldanyp qalmaýdan qosymsha qorǵanys bola alady.
«Sıfrlyq teńge ulttyq valıýta men krıptovalıýta arasyndaǵy gıbrıdtik qarjy kózine aınalý tetigine ıe. Munda krıptovalıýtanyń sıpattamalary da bar. Inflıasııany qandaı da bir jolmen arttyrý nemese tómendetý, ekonomıkany jedeldetý nemese «salqyndatý» maqsatynda memlekettik baqylaýǵa da múmkindik bar. Qazaqstan fınteh boıynsha TMD elderi arasynda birinshi orynda. Grýzııa men Túrkııada áli qolma-qol aqshamen tóleıdi, aýdarymdar joq, keıbir jerlerde olar tipti kartalardy da qabyldamaıdy», deıdi sarapshy.
Sonymen qatar sarapshy sıfrlyq ulttyq valıýtany engizý eńbek naryǵyna qandaı da bir túrde áser etýi múmkin dep eseptemeıtinin de aıtyp ótti.
«Biz valıýtanyń qandaı fýnksııalary bolatynyn jáne qaı tetigi jumys istemeıtinin áli bilmeımiz. Biraq qalaı bolǵanda da IT mamandaryna suranys budan da joǵary bolady», dep túıindedi sózin Á.Jalǵasbaev.