Qorǵanys salasynda da qazaq tiliniń qoldanys aıasyn keńeıtý úshin qomaqty jumys jasalyp jatqany anyq. Osy baǵytqa óz qyzmetin arnap, úzdiksiz eńbek etip kele jatqan jannyń biri – Qorǵanys mınıstrligi Ákimshilik departamenti lıngvıstıkalyq saraptama basqarmasynyń basshysy, polkovnık Aınur Orazǵalıeva. Memlekettik tildiń damýyna jaýapty mamannan áskerı saladaǵy qazaq tiliniń jaı-kúıi týraly surap bilgen edik.
– Aınur Bolatqyzy, ózińiz qyzmet etip otyrǵan memlekettik tildi damytý basqarmasy qalaı quryldy?
– Memlekettik tildi damytý basqarmasy Qorǵanys mınıstriniń 2003 jylǵy dırektıvasyna sáıkes general-leıtenant Abaı Tasbolatovtyń bastamasymen qurylyp, oqý-ádistemelik, baqylaý jáne redaksııalaý baǵytynda jumys istep keledi. Dál sol kezeńde Qarýly Kúshterde memlekettik tildi damytý, onyń qoldanys aıasyn keńeıtý máselesi ózekti bolyp, ony is júzinde iske asyrý úshin eń aldymen normatıvtik-quqyqtyq baza jasaý qajet boldy. Osyǵan baılanysty Úkimet tarapynan qabyldanǵan tildi damytý men qoldanýdyń memlekettik baǵdarlamalary negizge alynyp, Qarýly Kúshterdiń derbes basshylyq qujattary ázirlendi.
– Osy kezeńde áskerdegi qazaq tiliniń qoldanys aıasy qanshalyqty óristedi?
– «Kósh júre túzeledi» demekshi, osydan bes jyl burynǵy jaǵdaımen qazirgi jaǵdaı salystyrýǵa kelmeıdi. Bul da bizdiń memlekettik tildiń qoldanys aıasyn keńeıtýdegi birden-bir jetistigimiz dep aıtýǵa bolady. Basqarmadan kelisýden ótpeı eshqandaı qujat jóneltilmeıdi. Iаǵnı bul jerde bilikti mamandarǵa úlken jaýapkershilik júktelgenin atap ótý qajet. Bul jumystyń nátıjesin Úkimet tarapynan normatıvtik-quqyqtyq aktiler jobasynyń memlekettik tildegi sapasyna júrgizilgen jyl saıynǵy monıtorıngten baıqaýǵa bolady. Máselen, osy monıtorıng nátıjesi boıynsha Qorǵanys mınıstrligi osy jylǵa deıin tek jaqsy jaǵynan atalyp, synǵa ilikken emes. Bul kórsetkish biz úshin óte mańyzdy ári atqarǵan jumysymyzdyń baǵasy dep bilemiz. Árıne, biz baǵa úshin qyzmet etpeımiz. Bizdiń basty maqsat – áskerde memlekettik tilimizdiń qoldanys aıasyn keńeıtý baǵytynda maqsattarǵa qol jetkizip, jumystan nátıje shyǵarý. Qazir memlekettik tilde qujat aınalymynyń aýqymy ótken jylmen salystyrǵanda birshama artty, bul kórsetkish 2021 jyly 98 paıyz bolsa, 2022 jyly 99 paıyzǵa jetti.
– Tildi damytýdy mamandarsyz elestetý múmkin emes. Osy salada qyzmet etip júrgender kóp pe?
– Jańa ǵana atap ótken kórsetkish – áskerde jergilikti jerde óz mindetin adal oryndap, at salysyp júrgen barlyq til mamanynyń kóp jylǵy eńbegi. Bilikti maman retinde maıorlar A.Aqabaeva, M.Mamedov, Q.Qalmurzaeva, 3-sanatty serjant G.Áripbek, qyzmetker F.Uzyhanova, zapastaǵy podpolkovnıkter T.Sary, Ǵ.Baımuhanov, Z.Bıdalova, A.Qapsattarovany atap ótkim keledi. Árıne, bul jerde osynyń barlyǵyn uıymdastyryp, iske asyryp otyrǵan basqarma til mamandarynyń eńbegi árqashanda erekshe. Jalpy, Qarýly Kúshterde jeke quramnyń memlekettik tildi úırenip, qujatty oryndaýy úshin barlyq jaǵdaı jasalǵan. Basqarmanyń bilikti mamandary «Rýhanııat» ortalyǵynyń qoldaýymen áskerı salada jeke quramdy memlekettik tilge oqytyp-úıretý boıynsha Qaztest júıesine negizdelip jasalǵan úsh deńgeıge arnalǵan ádistemelik oqý quralyn daıyndap shyǵardy. Qazirgi ýaqytta osy oqý quraly is júzinde ádistemelik qural retinde óziniń tıimdiligin kórsetip otyr. Ýaqyt talabyna sáıkes jańǵyrtylǵan oqytý ádistemesi praktıkaǵa engizildi. Bul ádistemede «mınımým – grammatıka, maksımým – praktıka» qaǵıdaty negizinde bilim alýshynyń tildi meńgerýi úshin sóz baılyǵyn damytý, óz oıyn tolyq jetkize bilýge qoljetimdilik qalyptastyrylǵan.
– Qazir Qarýly Kúshterde qazaq tilin úırenýge nıettiler qatary kóbeıgen bolar?
– 2021 oqý jylynda Qorǵanys mınıstrliginiń ortalyq apparatynda – 63, al Qarýly Kúshterde 13 111 til úırenýshi bilim aldy. Al 2022-2023 oqý jyldarynda ortalyq apparatta – 50, al Qarýly Kúshterde 12 998 til úırenýshi bilim alýda.
– Al qujattardyń memlekettik tilde júrgizilý kórsetkishi qandaı? Aýdarma júzinde qalyp qoıǵan joq pa? Álde qazaqsha qujat toltyratyndar sany artty ma?
– Buryn barlyq qujat aýdarmashy arqyly memlekettik tilge aýdarylyp, odan keıin joldanatyn bolsa, qazir árbir oryndaýshy memlekettik tildegi qujatty ózi oryndaýǵa tyrysatynyn atap ótý qajet. Bul – oqytýshylardyń jumys nátıjesi. Tildiń áskerdegi qazirgi jaı-kúıi barynsha damyp, óz qoldanysyn tapqan dep aıtýǵa bolady. Bul baǵyttaǵy is-sharalardyń óz deńgeıinde iske asyrylýy Qorǵanys mınıstrligi basshylyǵynyń udaıy baqylaýynda. Mınıstrlik basshylyǵy barlyq jınalysty memlekettik tilde ótkizýdi tájirıbege engizip, bul ıgi bastama jalǵasyn taýyp keledi. Al nasıhattaý is-sharasyna toqtalatyn bolsam, jyl saıyn Qarýly Kúshter aýqymynda til mádenıetin jetildirý, úshtildilikti kópshilikke tanymal etý maqsatynda «Til sheberi», Qazaqstan halqy tilderi kúnin merekeleý qurmetine «Til – tatýlyq tiregi» konkýrstaryn ótkizý dástúrge aınaldy.
– Tildiń qoldanys aıasyn keńeıtýge kóp jaǵdaıda salaǵa qatysty kómekshi quraldar tapshylyǵy aıtylady. Sizdińshe ásker boıynsha tilge qatysty sózdikter jetkilikti me?
– Mádenıet mınıstrliginiń Tilderdi damytý komıteti men Pedagogıka ǵylymdary akademııasy arasynda jasalǵan shart negizinde 2012-2014 jyldary 30 tomdyq kazaqsha-oryssha, oryssha-qazaqsha salalyq termınologııalyq sózdiktiń «Áskerı is» atty 11-tomy shyǵaryldy. Osy sózdik Tilderdi damytý men qoldanýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasyn iske asyrý sheńberinde termınderdi birizdendirý, retteý, termınologııalyq qordy tolyqtyrý maqsatynda ázirlendi. Sózdiktiń 11-tomynda shamamen 12 myń termın men áskerı komanda qamtylǵan. Bul, árıne, áskerı ǵylym salasyndaǵy ǵalymdar men mamandardyń kóp jylǵy eńbeginiń nátıjesi. Olar – áskerı salada kóp jyl eńbek sińirgen, mol tájirıbesi bar generaldar, ofıserler men til mamandary. Sózdikti daıyndaýda quramyna ǵylym doktorlary, professorlar, ǵylym kandıdattary, sondaı-aq redaksııalaý bóliminiń mamandary kirgen shyǵarmashylyq ujym jumys istedi. Árbir avtorlyq ujymnyń quramynda A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń ǵalymdary birlesip jumys istedi. Ǵylymı turǵydan aýqymdy jumys talap etilgen bul iste basqarma redaksııalyq bólimi mamandarynyń zor eńbegi týraly erekshe atap ótkim keledi. Olar kóp jyldan beri osy baǵyttaǵy júıeniń qalyptasyp, durys jolǵa qoıylýyna at salysyp júrgen baǵyt aǵa ofıser, podpolkovnık S.Qusaıynova, maıor A.Aqymbekova, qyzmetkerler K.Syzdyqova, A.Sarmoldına, R.Bekteleýova, A.Nazenova. Sózdik jınaqtalǵannan keıin ondaǵy termınder Úkimet janyndaǵy Respýblıkalyq termınologııalyq komıssııamen birge talqylandy. Bul jerde árbir termın jeke qaraldy, termınjasamnyń ǵylymı máseleleri kóterildi, salalyq termınderdi qalyptastyrý joldary, sózjasam, qazaq tiliniń emleleri men qaǵıdalaryn saqtaý problemalary qaraldy.
– Nátıjesi oń boldy ma sonda?..
– Árıne, osyndaı otyrystarda bir sheshimge kelý ońaı bolǵan joq. Sondyqtan termınderdi júıeli túrde talqylaý ádisteri paıdalanyldy. Jańa termın jasaý – bul halyqtyń ortaq isi. Sondyqtan osy asa mańyzdy jumysqa jurtshylyqty tartý maqsatynda termınder ár jyl saıyn «Ana tili» gazetinde aýdarmasymen jeke berilip, al 2014 jyly Pedagogıka ǵylymdary akademııasynyń saıtynda jınaqtalyp jurtshylyqtyń jarııa talqylaýyna usynyldy. Tek osy rásimderden keıin ǵana sózdik shyǵarylýǵa berildi. Osy sózdiktiń basty jańalyǵy – áskerı komandalardy Úkimet janyndaǵy respýblıkalyq termınologııalyq komıssııa bekitip, ol qazir áskerde is júzinde tabysty qoldanylyp keledi.
Áńgimelesken
Qalmahanbet MUQAMETQALI,
«Egemen Qazaqstan»