Otbasylyq sot: Tıimdiligi men mańyzy

Mektep balanyń ǵana tárbıesimen shektelmeı, qajet bolǵan jaǵdaıda ata-analardy da baǵyttaı otyryp, tárbıeleý isine etene aralasýǵa tıis. Nátıjeli jumys úshin 50 oqýshyǵa 1 psıholog bekitken jón. Mamandy osy tásilmen bólgen jaǵdaıda ol oqýshymen de, onyń ata-anasymen de jan-jaqty jumys isteı alady. Osylaısha, bir mektepke 10-12 psıholog shtat boıynsha jumys isteıdi.

Qazirgi tańda ıývenaldy sot ınstıtýty 60-tan astam elde jumys isteıdi. Tizimniń ishinde Japonııa, Ulybrıtanııa, Germanııa sekildi álemniń iri derjavalary da bar. Bul memleketterde Otbasylyq sottyń jeke dara qyzmetteriniń oń tájirıbesi qalyptasqan. Máselen, ulttyq mádenıeti men saltyna óte sergek qaraıtyn Japonııada otbasy daýlary men kámelet jasyna tolmaǵandardyń quqyq buzýshylyqtary tek otbasylyq sottarda qaralyp, sheshiledi. Al Ulybrıtanııanyń otba­sylyq sottarynda neke, otbasy, ana men balaǵa qatysty zańnamalyq aktiler sarapqa salynady.

Al elimizde Otbasylyq sot qanatqaqty jobasy 2018 jyldyń qyrkúıek aıynan bastap engizildi. Sıngapýr eliniń úlgisine arqa súıegen tyń jobany Joǵarǵy sot júrgizip, oǵan jergilikti sottar, memlekettik organdar, ákimshilikter jáne qoǵamdyq ıns­tıtýttar jumyldyryldy. Iývenaldy sottar ár salanyń mamandarymen tyǵyz ju­mys isteıdi. Atap aıtqanda, psıholog, narkolog, medıator, advokattarmen bi­ri­gip, daýdy sottan tys sheshý, otbasy qundylyqtaryn arttyrý, otbasylyq zor­­lyq-zombylyqqa tózbeýshilik jáne balaǵa qolaıly ádilettilikti qalyptastyrý, psıhologııalyq, narkologııalyq kómek kórsetýdiń algorıtmin anyqtaý boıynsha kúrdeli isterdi ortaq qaraıdy.

Iývenaldy ádiletti otandyq sot júıesine engizýdiń basty sebebi nede? Alǵysharttary qandaı? Bul suraqtardy biz Aqmola obly­synyń kámeletke tolmaǵandar isteri jónin­degi mamandandyrylǵan aýdanaralyq sotynyń tóraǵasy Darıǵa Ospanovaǵa qoıǵan edik. Sot tóraǵasynyń aıtýynsha, ıývenaldy ádilet – bul tek kámeletke tolmaǵandardyń quqyqtary men zańdy múddelerin qorǵaýǵa arnalǵan memlekettik jáne ózge de organdar men uıymdardyń kesheni emes. Ol sondaı-aq jetkinshekterge qatysty sot tóreligin júzege asyratyn ári tıisti zańnamany qamtıtyn júıe.

«Bala quqyqtaryn saqtaýdy qamta­masyz etý – memlekettiń áleýmettik saıasatynyń bas­ty baǵyttarynyń negizgisi. Bul óz keze­­­gin­de el Konstıtýsııasy kepildik bergen, qoldanystaǵy norma­tıvtik-quqyq­tyq akti­ler men halyqaralyq sharttar­da beki­tilip, balanyń áleýmettik-ekonomı­kalyq, saıası jáne jeke quqyq­tary men bos­tandyq­tary­nyń myzǵymastyǵyn kózdeıdi», deıdi ol.

Ras, kámeletke tolmaǵandardyń quqyq­taryn saqtaýdy qamtamasyz etý olardy quqyqtyq qorǵaýmen tikeleı baılanysty. Al quqyqtyq qorǵaý degenimiz kámeletke tolmaǵan jetkinshektiń tynys-tirshiliginiń barlyq salasyn qamtıdy. «Iаǵnı balanyń tárbıesi, bilimi, onyń densaýlyǵyn saqtaý, eńbekke aralastyrý, demalysy, áleýmettik qamsyzdandyrý – osynyń barlyǵy nazardan tys qalmaıdy. Álemdik tájirıbede kámeletke tolmaǵandardyń tynys-tirshiligin qorǵaı otyryp, olardyń qoǵamǵa etene aralasýy kámeletke tolmaǵandarǵa arnalǵan sot tóreliginiń mamandandyrylǵan júıesi, basqasha aıtqanda, ıývenaldy ádilet arqyly júzege asyrylady», dep túsindirip ótti Darıǵa Ospanova.

Sot tóraǵasynyń aıtýynsha, kámeletke tolmaǵandardyń isteri jónindegi sottar qurý kezinde aǵylshyn-saksondyq jáne kontınentaldyq modelderge basymdyq beriledi. Alaıda zań quzyreti turǵysynan ár elde túrli kózqaras qalyptasyp, keıin­nen osy qos model sheńberinde ózindik negiz aıqyndalǵan. «Biraq qalaı qarasaq ta, halyqaralyq tájirıbe ıývenaldy ádilet áleýmettik ońaltý jáne sot tóre­li­gin qalpyna keltirý qaǵıdattaryna negiz­delgen kámeletke tolmaǵandarǵa arnal­ǵan sot tóreliginiń mamandandyrylǵan júıesin bildiretinin kórsetedi. Máselen, keıingi jyldary elimizde de balalar men jasóspirimder quqyq buzýshylyqtarynyń aldyn alý qyzmetine kózqaras túbegeıli ózgerdi. О́skeleń urpaqty damytý, qoldaý maqsatynda barlyq jaǵdaı jasalǵan, balalardyń quqyqtaryn qorǵaý, olar­dyń qaraýsyz qalýy jáne quqyq buzýshy­lyqtardyń aldyn alý júıesi jumys isteıdi», dep atap ótti spıker.

Desek te, spıker barǵa toqmeıilsýdiń qajeti joq ekenin eskertip ótti. «О́ıt­keni balalar men jasóspirimderdiń qylmys­tylyq ahýalyn taldaý jumystary bul baǵyt­taǵy aldyn alý salasynda da, son­daı-aq olardyń quqyqtary men zańdy múdde­lerin qorǵaý jóninde de qosymsha shara­lar qoldaný qajettigin kórsetip otyr. Sondyqtan da elimizde ıývenaldy ádilet júıesin qalyptastyrý jáne damytý – áleý­met­tik saıasattyń kókeıkesti jáne qajet ba­ǵyt­tarynyń biri bolyp qala bermek», dedi máseleniń tereńine úńilgen Darıǵa Ospanova.

Elimizde ıývenaldy sot qurylǵanǵa deıin, mysaly 2010 jyly respýblıka boıynsha kámeletke tolmaǵandar jasaǵan qylmys sany 4 myńnan asqan. Onyń ishinde 105 asa aýyr, 1 093 aýyr is bar. Dál osy derekterdi 2021 jylǵa qatysty qarastyrsaq, el kóleminde 1 529 qylmys tirkelgen, al 2020 jyly bul san 1 873-ke jetken.

Búgingi kúni memlekettiń kámelet jasyna tolmaǵandarǵa qatysty ustanǵan saıa­saty oń nátıje kórsetip otyr. Osylaısha jasóspirimder jasaǵan qylmys azaıyp, sáıkesinshe qoǵamnan oqshaýlaý mekeme­lerine jiberilgen jetkinshekterdiń sany da birneshe ese kemigen.

El kóleminde kámelet jasyna tolma­ǵandarǵa qatysty jazalardy atqarý isin 213 qylmystyq-atqarý ınspeksııasy, 4 tár­bıe kolonııasy, sondaı-aq LA-155/4 jalpy rejimdegi túzeý mekemesiniń aýmaǵynda ornalasqan kámelet jasyna tolmaǵan qyzdardy ustaýǵa arnalǵan oqshaýlaý ýchas­kesi oryndaıdy. Alaıda Darıǵa Ospanova «penıtensıarlyq mekemelerde bolý balany túzemegeni bylaı tursyn, tipti ómir, otbasylyq tárbıe kezinde qalyptasqan teris minez-qulyqty odan ári ýshyqtyryp jiberedi» deıdi. «Psıhologııalyq zertteýler, rejimdik mekeme jaǵdaıynda bir jarym jyl bolǵannan keıin jeke adamnyń qurylymynda, eresek adamnyń psıhıkasynda túzeýge kelmeıtin ózgerister júretinin kórsetip otyr. Bul balany keıinnen ońaltý men qoǵamda qaıta áleýmettendirýdi qıyn­datady. Jasóspirimniń qalyptaspaǵan psıhıkasynyń tez «shytynaıtynyn», al qalpyna keltirý úderisin neǵurlym qıyn da kóp eńbektenýdi qajet etetinin eskerý qajet», deıdi spıker.

Qylmysqa qandaı balalar barady? Osy suraq tóńireginde júrgizilgen áleýmettik jáne psıhologııalyq zertteýlerdiń qory­tyn­dysy kóńil kónshitpeıdi. Sebebi onda qylmysqa baratyn jetkinshekterdiń deni tolyq emes, tabysy az, áleýmettik jaǵdaıy nashar, kópbalaly otbasydan shyǵatyny aıtylady. Osyǵan oraı sot tóraǵasy Darıǵa Qazbekqyzy balalar men jasóspirimder qyl­mysynyń aldyn alýda otbasy men mek­teptiń róli óte mańyzdy ekenin alǵa tartty.

«Mektep balanyń ǵana tárbıesimen shektelmeı, qajet bolǵan jaǵdaıda ata-analardy da baǵyttaı otyryp, tárbıeleý isine etene aralasýǵa tıis. Nátıjeli jumys úshin 50 oqýshyǵa 1 psıholog bekitken jón. Mamandy osy tásilmen bólgen jaǵdaıda ol oqýshymen de, onyń ata-anasymen de jan-jaqty jumys isteı alady. Osylaısha, bir mektepke 10-12 psıholog shtat boıynsha jumys isteıdi», degen spıker «Rýhy myqty jáne deni saý urpaq tárbıeleý – qoǵam men memlekettiń basty jetistigi» ekenin atap ótti. «Al bul maqsatqa jetý úshin óskeleń urpaqpen jumys isteıtin árbir adam barynsha óz úlesin qosyp, bul jumysty eń bıik mindet dep qabyldaǵan jaǵdaıda ǵana nátıje bolady. Mektepke balany qabyldaǵan sátten bastap onyń psıhologııalyq beınesin ata-ana, psıholog jáne mekteptiń qatysýymen qalyptastyrý kerek. Oqýshy ósken saıyn onyń «psıhologııalyq kartasy» tolyq­tyrylyp otyrýǵa tıis. Jumysty osylaı uıymdastyra otyryp, devıanttyq minez-qulyqqa, qııalǵa beıim, egoıst, tákappar, jasyryn agressııaǵa jaqyn balalardy anyqtap, ýaqtyly psıhologııalyq dıagnos­tıka jáne profılaktıkalyq jumystar júrgizýge bolady. Iаǵnı tárbıeleý jospar boıynsha ár balaǵa jeke júrgizilýi kerek. Sonda ǵana balanyń minez-qulyqtaryndaǵy teris kórinisterdiń aldyn alýǵa bolady», deıdi Darıǵa Ospanova.

Sonymen qatar sot tóraǵasy synyp saǵattary sabaqtarynyń sanyn arttyrý qajet dep sanaıdy. «Sabaqqa qatysqan ata-ana balasynyń synyptaǵy minez-qulqyn baqylap, onyń qoǵamda óz ornyn tabýyna túrtki bola alady, balanyń tártibin túzep, minezin durystaýǵa ishten aralasady. Osylaısha, árbir ata-ana balasynyń minez-qulqyndaǵy, múmkin otbasyndaǵy aǵat qylyqtary týraly aqparatqa kózin jetkizip, psıhokorreksııaǵa atsalysady. Negizi bizdiń aldymyzda turǵan másele – bala tárbıesi ǵana emes, eń mańyzdysy – balany tárbıeleýge ózimiz daıynbyz ba, joq pa degen suraq», dedi spıker.

Sot tóraǵasy Memleket basshysynyń sot júıesine qatysty belgilegen reformalarǵa saı ıývenaldy sottarda, onyń ishinde osy máseleni retteıtin zańnamaǵa birqatar tolyqtyrý engizý qajet dep sanaıdy. Onyń eń alǵashqysy – ata-ana qamqorlyǵynsyz qalǵan kámelet jasyna tolmaǵan balalarǵa tálimger taǵaıyndaý máselesi. «Bul másele qoǵam úshin óte mańyzdy. Tálimgerlik ınstıtýty ata-ana qamqorlyǵynsyz qalǵan, jetim balalarǵa ındıvıdýaldy qoldaý kórsetý arqyly olardyń óz betinshe ómir súrýine ıkemdep, úlken ómir jolyna daıyndaýdy maqsat etedi. Sondaı-aq otbasynyń qoǵam men memleket aldyndaǵy dárejesin arttyrý maqsatynda otbasylyq zorlyq-zombylyqqa tózimsizdikti qabyldap, otbasylyq qarym-qatynastardy retteýdi zańda negizgi qaǵıda etip qalyptastyrý qajet», dedi ol.

«Iývenaldy sotta kámelet jasyna tol­maǵandarǵa qatysty ǵana emes, otbasy­na qatysty daýlar qaralǵany jón. Al maman­dandyrylǵan sottyń quzyryna tıisti daý­larmen qatar, kámelet jasyna tolmaǵan ortaq balalary bar erli-zaıyptylardyń arasyndaǵy nekeni buzý; kámelet jasyna tolmaǵan balalary bar erli-zaıyptylardyń arasynda ortaq múlikti bólý; kámelet jasyna tolmaǵan balamen turmaıtyn ata-anasy men onyń jaqyn týystarynyń kámelet jasyna tolmaǵan balamen aralasý tártibin anyqtaý; zań negizinde emes, basqa adamdardan balany alý; alıment mólsherin ózgertý; alıment tóleýden bosatý; alıment boıynsha bereshekti tóleýden bosatý; kámelet jasyna tolmaǵan balanyń muragerlik quqyqtaryn qorǵaý boıynsha daýlar qaralýy qajet», dep sanaıdy sot tóraǵasy. Sebebi onyń aıtýynsha, Otbasylyq sottardy qurýdaǵy basty maqsat – ana men balany qorǵaý tetikteriniń tıimdiligin arttyryp, otbasy ınstıtýtyn nyǵaıtý bolyp sanalady.