Er Ermek

Osy sóılemderdi sarapqa salǵan Zeınolla Qabdolov bylaısha órnekteıdi:

«Bul ne degen sóz? Aqynsha aıt­qanda, «myń ólip, myń tirilgen» qazaq halqynyń ǵasyrlar boıǵy taǵdyr-talaıynyń, turmys-tirshiliginiń ishinen Áýezov osy ǵasyrdyń basyndaǵy on-on bes jylyn ǵana bólip alyp, eń maǵynaly kezeń dep otyr. Nege?! Hege deseńiz, bul on-on bes jyl Qazaq degen halyqtyń qadym zamannan beri ózin basyp qalǵan tylsym uıqydan oıanyp, jaryq dúnıege kózin ashyp, júzdegen jyl otarshylar tepkisinde tóńbekship jatqanyn túısinip, «qazaq» degen sózdiń uıqasy ylǵı ǵana «azap» nemese «mazaq» degen sózder emes ekenin túsinip, ózin ózi el maǵynasynda tanýǵa umtylyp, namysy men aryn týdaı jelbirete jazdaǵan tusy bolatyn. Bul ǵajaıyp qubylys tek qana saýsaqpen sanarlyq, at tóbelindeı shaǵyn ǵana qazaq oqyǵandarynyń, zııalylarynyń arqasy edi».

Osy kúngi tarıhta «qazaq oqyǵan­dary» degen aıshyqty anyqtama kóp nárseni aıǵaqtaıdy. «Ultqa qyzmet etý – bilimnen emes, minezden» degen pátýaly pikirdi alǵa tartqan Álıhan Bókeıhan ustanymy búgingi qazaq zııalysyna Te­mir­qazyq juldyzdaı aınymas qaǵıda.

Adamnyń kisilik kelbetin qalyp­tastyratyn ne nárse? О́sken ortasy, alǵan bilimi men tálimi, jaqsy ustazdyń aldyn kórýi, ómirlik ustanymy, tabandy is-áreketi. Osy jaıttardyń tikeleı ne janama áseri mindetti túrde minez ben bolmysty qalyptastyrsa kerek.

Ermek Amanshaevpen ómir jolynda birneshe ret túıisken jaǵdaıymyz bar. Ásirese Astana qalasynyń damý kezeńderinde bir maqsat, bir murat jolynda bolǵanymyz ras. Ermek elorda tarıhynda úsh ret abyroıly qyzmet atqardy. 2006-2008 jyldary Astana qalasy ákiminiń orynbasary boldy. Tap osy kezeńde men «Astana habary» gazetiniń bas redaktory boldym jáne gazettiń myń san sharýasyn júrgizgende tikeleı osy salaǵa jaýapty Ermek Ámirhanulynyń qoldaýyna ıe bolǵan edim. Keıinirek, 2014-2019 jyldar aralyǵynda qala ákimi­niń orynbasary qyzmetine qaıta keldi.

Astana talaı qazaqtyń taǵdy­ryn toǵystyrǵan úlken qala. Er­mek Aman­­shaev elordamyzdaǵy má­de­n­ı, áleý­mettik, bilim berý, den­saý­lyq, ǵyly­mı-­aǵartýshylyq, ınfra­qury­lymdyq sala­lardyń damýyna óz úlesin qosty. Sa­ryarqa tósindegi bas qalanyń shyn mánindegi mádenı jáne rýhanı ortalyq bolýyna barynsha atsalysty.

«Jaqsynyń jaqsylyǵyn aıt, nu­ry tasysyn» deıdi bizdiń qazaq. Ermek Ámirhanuly Kúlásh Baıseıitova atyn­daǵy Ulttyq opera jáne balet teatrynyń – qazirgi «Astana – Ope­ra», Qalıbek Qýanyshbaev atyn­daǵy qazaq drama teatrynyń, Elor­da fılarmonııasynyń, Qýyrshaq teatrynyń, Qazirgi zamanǵy murajaı­dyń, «Naz» memlekettik bı ansambliniń, Oqýshylar saraıynyń jáne taǵy basqa talaı mádenı, bilim, óner ujymdarynyń, túrli shyǵarmashylyq ortalyqtardyń qaz turyp, qalyptasýyna belsene aralasty. Astanadaǵy Jastar teatrynyń negizin qalady.

Ermektiń taǵy bir azamattyǵy elor­dadaǵy onomastıka máselesin retteýden kórinedi. Esildiń sol jaǵalaýyna basymdyq berile bastaǵan jyldary mundaǵy jańa kóshelerge ataý berý talaı adamnyń «bas aýrýyna» aınalǵany bar. Kóshege at berý isinde kósheli ustanym ornyqpaı, atasynyń atyn aýylǵa, kóke­siniń atyn kóshege berip jatqan tusta rýhanııatymyzdyń kórnekti ókil­derin shaqyryp, aqyldasqany bar. Sonyń arqasynda Saraıshyq, Syǵanaq, Saýran, Túrkistan, Otyrar, Aqmeshit sekildi negizgi kóshelerdiń ataýy tól tarıhymyzdy áıgilep turatyn qalypqa keldi. Qaıym Muqamedhanovtyń atyna berilgen kóshe keıin bas arhıtektordyń «kárine» iligip, «kim kóringenge kóshe beretinderiń ne» degen keıiske ushy­raǵanyn bilemiz. Amanshaevtyń ulttyq onomastıka máse­lesindegi usta­nymy tegeýrindi bolmaǵanda birqatar kósheniń ataýy qaıta ózgerip ketýi de múmkin edi.

Biz bir zamannyń tólimiz. Keńes ke­zinde «KazGý» deıtin qara shańyraqta qatar bilim aldyq. Qanattas, murattas, armandas boldyq. Áli de solaı. Qazaq joǵary oqý oryndarynyń flagmany sanalǵan Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde Ermek jaqsy ustazdardyń aldyn kórdi, tálimin aldy. Solardyń arasynda Zeı­nol­la Qabdolovtyń orny bólek. Zekeń­niń shákirti ataný – talaı túlektiń armany. Ermek sol úlken mektepten ótti.

Bylaıǵy jurt Erekeńdi týmysynan atqaminer bolǵan tárizdi qabyldaıdy. Ár nárseniń anyǵy jaqsy. Ermek she­­neýnik bop týǵan joq. Jańa aıt­qanym­­daı, 2000-2002 jyldary Máde­nıet departamentin basqardy. Onyń ádebıet deıtin aýyldyń beldi bir ókili eke­nin ádebıetsúıer qaýym jaqsy biledi. Onyń Qazaq ulttyq memle­kettik ýnı­versıtetiniń fılologııa fakýl­teti­n bitirip, ǵylym jolyna túsip, izdenisin jalǵastyryp, «Ádebı beıne ja­saýdaǵy rýhanı jáne kórkemdik qaı­nar kózderi» taqyrybynda dıssertasııa qorǵaǵanynan da kóziqaraqty qaýym habardar shyǵar.

Kórnekti qalamger, tanymal qaı­ratker. Ǵalym, synshy, dramatýrg. Ermek Amanshaevtyń bir boıynan osynyń bári tabylady. Ǵalym deıtin sebebimiz – ádebıettanýǵa qosqan úlesi sheksiz. «Abaı jáne Monten», «Jaratylys», «Ibilis pen adam» jáne taǵy basqa tereń tolǵaýly maqalalary osynyń dále­li. Ermek Ámirhanulynyń qazaqsha jáne orys tilindegi maqalalaryn qalt jiber­meı oqyp turamyn. Alǵan áserimdi ózine aıtamyn.

«Hakim Abaıdyń rýhanı murasy tvorchestvolyq jáne ǵylymı aınalymǵa qosylǵaly biraz zaman ótken de sııaqty. El jańarady deıtin bir ǵasyrdan astam ýaqyt artta qalypty. Alaıda búginde onyń mol murasyn zertteýde negizinen tekstologııalyq jáne hronologııalyq baǵyt basym bolyp tur. Aldaǵy ýa­qyt­­ta onyń kreatıvti keńistiginiń, rý­hanı izdenisteriniń tuńǵıyǵyna úńile otyryp, qaıtalanbas ereksheligi aqyn­­nyń álemdik fılologııalyq jáne fılo­sofııalyq oı-tolǵaýlary irge­tasy­nyń asyl quıylymynda jatqanyn kórsetkenimiz mańyzdy bolar edi. Aqyn­nyń oı-sanasynyń sakraldi-mıfo­logııalyq negizine tereńdep, kórkemdik baı obrazdarynyń qaınar bulaqtaryn kózep, oı qýatyn, qut-kıe, qasıetin má­de­nıettaný turǵysynan yjdaǵatty taldaý qajet», deıdi Ermek. Bul «Abaı jáne Monten» maqalasynan shaǵyn úzindi.

Abaı dáýirin zertteýdi, «Qara sóz­derge» qaıta úńilýdiń qajet ekenin uq­tyrady ǵalym. Abaıdyń rýhanı tolysýyna Shyǵystyń uly shaıyrlary men oıshyldarynyń eńbekteriniń yqpalyn anyqtaý mańyzdy ekenin aıtyp otyr. Osy rette Ermek Amanshaevtyń avtorlyq blogynda kóterilgen usynys boıynsha 2020 jyldyń 10 tamyzynan Abaı kúni elimizde resmı toılanatyn Ulttyq tizbege engenin aıta ketkendi jón kórip otyrmyn.

Qazaq úshin Abaı bir bólek álem bolsa, Qorqyt – bólek qubylys. Ony biz Ermektiń «Jaratylys» maqalasynan ańǵarýymyzǵa bolady.

«Halyq zeńgir kókten túsken kók­shýlan perzentke Qorqyt dep at qoıdy. О́ıtkeni ol dúnıege adamdardyń záre-qutyn qashyryp, qorqyta, úreılendire kelgen edi. Dúnıeni qara túnek basyp, tymyrsyq tyǵyryqqa tirep, aspan kúrkirep, naızaǵaı solqyldap, nóser jaýyp, ózender sarqyrap, álem­tapyryqtan unjyrǵa túsken kezde, sol úmitsiz jy­n­oı­naqtan jarq etken sáýle bop shy­ǵyp, juldyz bop jerge túsken tańǵa­jaıyp qubylys edi».

Qorqytty qubylys dep sanaýymyz­dyń mánisi joq emes. Onyń bul álemge jaryq sáýle bolyp quıylyp, juldyz bop jerge túskeni anyq edi.

Ermek muny bylaı tógile sýretteıdi: «Qasıetińnen aınalaıyn, kıeli meken kóne Syrdyń, Syrdarııanyń jaǵasynda, ný qamysty tósenish qylyp, maldasyn quryp alǵan bir taqııaly búldirshin Qorqyttyń qara qobyzynyń shanaǵyn názik saýsaqtarymen qarmaı qaýsyryp, qulaqqa tanys, júrekke jyly qońyr kúılerdi ańyratyp otyr. Qorqyttyń kúıleri! Kezinde Qorqyt babanyń qara qobyzy­nyń shanaǵynan kúmbirleı shyqqan máńgilik pen ótkinshilik, baıan­dylyq pen turlaýsyzdyq, el men jer, mahabbat pen ǵadaýat, meıirim men tózim, saıypqyran erler men qulqynynyń quly bop ótken ezder jóninde baıan etken muńly, jupar kúıler esilip taraı berdi, taraı berdi. Syrdarııanyń ústinen ushqan qus pen qamysyn jaǵalaǵan ań men taǵy, aınala qonystanǵan qalyń el, barsha álem onyń kúılerin taǵy bir márte uıyp tyńdaı qaldy. Kúlli dúnıe osylaı ásem áýen men muńly kúıdiń qýatymen taǵy da terbele jóneldi… Jer betine babanyń qudiretti kúıleri yrys bop tógildi. Osy kúıler mynaý eki dúnıeniń biri – jer betindegi tirshiliktiń de baıandylyǵyn aıǵaqtap, álsin-álsin Elshilerin jiberip otyratyn Jaratýshyǵa degen senimdi nyqtaı túskendeı…».

Qorqyt – Jaratýshynyń jibergen Elshisi. Al ol jer betindegi Tirshiliktiń bar ekenin aıǵaqtap ketti. Al búgingi adas­­qan qoǵamda taǵy bir Elshi artyqtyq et­peıtin sekildi. Ony Jaratýshy jibe­rer me eken?! Qasıetti Quranǵa salsaq, aqyr­­ǵy paıǵambar – Muhammed (s.ǵ.s) qana...

Taıaýda Túrkistan qalasynda Ortalyq Azııa elderiniń parlamentaralyq forýmy ótken bolatyn. Kelgen meımandar «Qorqyt týraly ańyz» baletin tamashalady. Balet óneriniń plastıkalyq janry tilsizge til bitirgendeı. Qysqa ǵana úzindini kórgenderdiń ózi erekshe áserge bólendi. Sońyra Senat Tóraǵasy Máýlen Áshimbaev avtorǵa qoıylym týraly óz áserin aıtty, joǵary baǵa berdi.

Al dramatýrgııasy – bul bólek áńgime. Onyń tańdaýy da alǵash dra­matýrgııaǵa túsken edi. Alǵashqy pesasy 1987 jyldyń kókteminde jazyldy. Bul áıgili Jeltoqsan oqıǵasynan keıin birden óz «meninen» aıyrylyp, «kún astyndaǵy ornyn» izdep júrgen urpaq týraly jazylǵan shyǵarma edi. О́kinishke qaraı, onyń bul pesasyn sahnalaýǵa eshkimniń batyly jetpedi. Rejısserler bul taqyrypqa barýǵa qoryqty. Shyn máninde olar sıýrrealıstik bastaýynan qoryqty. Keıi­nirek bul shyǵarma Máskeýde ótken Búkilodaqtyq jas dramatýrgterdiń festıvaline qatysty. Sóıtip pesanyń baǵy jandy. 70 pesanyń arasynda Amanshaevtyń pesasy ekinshi oryn alady. Reseılik BAQ bul týraly dúrildetip jazyp jatty. Týra sol tusta M.Áýezov atyndaǵy akademııalyq drama teatrdyń bas rejısseri Ázirbaıjan Mámbetov Ermekke qońyraý shalady. Sóıtip da­ryn­dy jastyń dramatýrgııadaǵy qada­my osylaı bastalǵan edi. Úlken teatr­da shyǵarmasy qoıylǵan eń jas drama­týrgterdiń biri sanaldy.

Oǵan jıi qoıylatyn suraqtyń biri de osy: sheneýnik pen dramatýrg qalaı bir-birimen qabysady? Bılik býyndarynda júrip, azamattyǵy men adamdyq qasıetin saqtaı bilý de úlken óner. Eń bastysy – Ar men jan tazalyǵyn saq­taý.

Onyń shyǵarmalary birneshe teatr­dyń sahnasynda qoıyldy. M.Áýe­zov atyndaǵy akademııalyq qazaq drama teatrynda, M.Lermontov atyndaǵy aka­demııalyq orys drama teatrynda, Ǵ.Músirepov atyndaǵy balalar men jasóspirimder teatrynda qoıyldy. Onnan astam ǵylymı eńbek pen kitap avtory, sonyń ishinde «Albasty týraly ańyz», «Pesn motylka», «Úzilgen besik jyry» (jas dramatýrgtar halyqaralyq festıvali laýreaty, Máskeý, 1991 jyl), «Tam za býgrom, gde raı zemnoı», «Balkon», «Qubylys» (F.Kafka), «Sultan bolsam egerde» (S.Vannýs), «Aladdın jáne sıqyrshy» kitaptary jaryq kórgen. «Úzilgen besik jyryn» jazǵanda Ermek 28 jasta eken. «Qyr astyndaǵy sol bir ǵajaıyp álem» atty týyndysyn Ǵ.Músirepov atyndaǵy Jastar teatry qoıdy. M.Lermontov atyndaǵy memlekettik akademııalyq orys teatry «Balkon» pesasyn uzaq jyl sahnasynan túsirmedi. Birqatar oblystyq, qalalyq teatrda Amanshaev qalamynan týyndaǵan pesalar úzdiksiz qoıyldy.

Keıipkerimizdiń ómir jolyndaǵy taǵy bir aıshyqty tusy onyń «Qazaqfılm» kınostýdııasyn basqarǵan jyldardan anyq kórinedi. Shynaıy ulttyq blokbas­terge aınalǵan «Jaýjúrek myń bala» fılminiń prodıýseri de, kórkemdik jetekshisi de Ermek Amanshaev bolatyn. «Jaý júrek myń bala» «Qazaqfılm» stýdııasyna degen kórermen yqylasy men senimin ornyqtyryp, qazaq kıno­syna degen halyqtyń úkili úmitin oıatty. Osy tanymal kınostýdııany bas­qarǵan jyldary qazaq kınosyn jańa órleý satysyna kóterdi. Úrkerdeı top retinde kelgen birqatar rejısserdiń, akterdiń jańa býynyna jol ashyp berdi. Sonymen qatar Erekeń Reseı men Qazaqstan birge shyǵarǵan «Parallel álemder – balkon» kórkem fılminiń rejısseri, birqatar derekti fılmniń ssenarıı avtory.

Ermek – Mańǵystaý túbeginiń per­­zenti. Eńbek jolyn 1979 jyly Mań­­ǵys­­taý oblysyndaǵy Eralıev posel­­kisin­degi orta mektep oqy­tý­shysy,1985-1986 jyldary – Qazaq­stannyń Or­talyq Mem­lekettik mýzeıiniń ǵy­lymı qyzmetkeri,1986-1988 jyldary – Qazaq Ensıklopedııasynyń ǵylymı redak­tory,1988-1991 jyldary – «Jalyn» jýrnalynyń jaýapty hatshysy,1991-1995 jyldary QazMÝ aǵa oqytýshysy bolyp qyzmet etti.

Odan keıin baryp jaýapty qyz­metterge aýysty. 1995-1997 jyldary Úkimet apparatynyń jaýapty qyz­metkeri, 1997-2000 jyldary – Pre­mer-mınıstr kanselıarııasy kon­sýl­­tanty, sektor meńgerýshisi, bólim meńge­rýshisiniń orynbasary, 2000-2002 jyldary – Astana qalasyndaǵy máde­nıet departamentiniń basshysy, 2002-2003 jyldary – Mádenıet komıtetiniń tóraǵasy, Mádenıet, aq­parat pen qoǵamdyq kelisim vıse-mınıstri, 2003-2004 jyldary – Mádenıet vıse-mınıstri, 2004-2006 jyldary – Mádenıet, aqparat pen sport vıse-mınıstri, 2006 jyldyń mamyr-qyrkúıek aılarynda – Prezıdenttiń baspasóz qyzmeti jetekshisiniń orynbasary laýazymyn atqardy. Keıinnen 2006-2008 jyldary – Astana qalasy ákiminiń orynbasary, 2008 jyldyń sáýir-mamyrynda – «Qazaqstan temir joly» ulttyq kompanııasynyń apparat jetekshisi, 2008-2019 jyldary – Sh.Aımanov atyndaǵy «Qazaqfılmniń» prezıdenti, 2019 jyldyń shilde aıynan bastap Premer-mınıstr Keńse­si basshysynyń orynbasary – Parla­menttegi Úkimettiń ókili boldy.

2017 jyly Ermek Amanshaevtyń «Táýbe» – «Repentance» kitaby Shvesııa astanasy Stokgolmde altynshy «Open Eurasian Literature festival & Book forum» (OEBF-2017) ádebı festıvalinde tanystyryldy. Ol týra bir jyl buryn Londonda Laýra Hamıltonnyń redaksııasymen aǵylshyn tilinde jaryq kórdi. Sóıtip Alfred Nobeldiń otanynda dramatýrg «Jyldyń úzdik avtory» atandy. Bir jyl ishinde kitap myqty bestsellerge aınaldy. Álem sarapshylary men ádebıet áýesqoılary tarapynan da oń pikirler aıtyldy.

«Ermek Amanshaev – bul bizdi óz jumysymen refleksııaǵa ıtermeleıtin, biz úshin jańa álemdegi ádettegi oqıǵa­lardy ashatyn adam», dep túsindirdi Koroldik óner qoǵamynyń múshesi Devıd Ýılıam Parrı.

Amanshaevtyń aǵylshyn tilinde shyqqan kitaptary «Avazon», «Kindle» júıeleri arqyly keńinen tarap, álem­niń 30-dan astam elindegi (AQSh, Uly­brıtanııa, Fransııa, Germanııa, Italııa, Ispanııa, Shvesııa, Shveısarııa, Kanada, Japonııa, Qytaı, Indııa, Norvegııa, Latvııa, Lıtva, Portýgalııa, Estonııa, Nıderland jáne basqa elder) 100-den astam ataqty kitaphanalar jazdyrtyp alǵanyn atap aıtqan artyq bolmas.

Ortaq ustazymyz Zeınola Qabdolov «Sóz óneri» kitabynda jazýǵa mynandaı segiz talap qoıady:

«Birinshiden, sezim. Názik sezimtal­dyq. О́zin qorshaǵan ómirden árqashan tyń qupııalalar izdep, aıryqsha áser alý, kóz aldyndaǵy qubylystardy erekshe seziný, sezingen-túısingen shyndyǵyna beıtarap qala almaı, terbele tebirený kerek.

Ekinshiden, baqylaý. Jiti baqyla­ǵyshtyq. Názik sezimmen kóregen, dál baqylaýmen ushtasyp jatady.

Úshinshiden, qııal. Tvorchestvolyq fantazııa. Baqylap bilgen, sezingen shyn­dyqty keń óriske shyǵaratyn qanatty tvorchestvolyq qııal – talant­tyń serigi. Munyń ózi oıdan shyǵara bilýshilik. Al oıdan shyǵarý joq jerden jalpy ádebı shyǵarma bolýy múmkin emes.

Tórtinshiden, ıntýısııa jáne besin­shiden, ómirbaıan, tájirbıe moldyǵy. О́mirde kórgen-bilgeni, uqqan-túıgeni kóp adamnyń talanty da kúshti, myqty.

Altynshydan, parasat. Sananyń saralyǵy. Qur soqyr sezimmen, bir ǵana ıntýısııamen uzaqqa, bıikke samǵaý múmkin emes. Shyn talantqa shyndyqtyń parqyn biletin sarabdal sana, mol parasat kerek.

Jetinshiden, sheberlik. Naǵyz maman sýretkerge tán kásibı sheberlik bolmaǵan jerde sýretkerlik danalyq ta joq. Danalyq – eńbek súıgishtik. Talant – bárinen buryn eńbek, sodan soń batyldyq dep te teginnen-tegin aıtyl­maǵan. Qatal tártip, azaby aýyr eńbek joq jerde jibi túzý qalam­ger de bolmaq emes. О́nerdegi shyn sheber­likke aparar jol – shydamdy eńbek, dılentanttyqqa (ústirtikke) – shydam­syz shalaǵaılyq. Shyn sheber sheberlengen saıyn qınala, terleı túsýge tıis. Al sheberlik sheksiz.

Segizinshiden, shabyt. Shalqyǵan shabyt bolmaıynsha, sheberlikten de eshteńe shyqpaıdy. «Eń arǵy jaǵy geometrııaǵa da shabyt kerek» (Pýshkın). Adam bıik maqsatqa, asyl muratqa is júzindegi shabyty eńbek arqyly ǵana jetpek. Shabytsyzdyq – qabiletsizdik, qabiletsizdik – darynsyzdyq, daryn­syzdyq – talantsyzdyq».

Ermek Ámirhanuly – Zeınolla Qab­dolovtyń shákirti. Ustaz qoıǵan segiz talapty óz ómir jolynda, shyǵarma­shylyq qalybynda múltiksiz saqtap, sóz ónerine adaldyǵyn ispen dáleldep keledi. «Bıik maqsatqa, asyl muratqa shabytty eńbek arqyly» qol jetkizip kele jatqan Ermek Amanshaevty Er Ermek dep otyrǵanymyzdyń sebebi de sondyqtan.

Nurtóre JÚSIP