«Qyzym, nege turmysqa shyqpaı júrsiń?»

G. esimdi jalǵyzilikti ananyń áń­gi­mesin tyńdaı kele, bizder árdaıym ár adamnyń júregine tereń boılaı almaımyz degen pikirge kel­dim. Ol áýelde qyzynyń jasy jıyr­ma besten assa da, áli kúnge tur­mys qurýǵa qulqy joq ekenin aıtyp nalyǵanda, «О́ı, qazir turmysqa shyqpaı elýden asqan qanshama qyz júr. Jıyrma bes sóz bolyp pa?» degen edim. Sózine qu­laq asa kele bul másele múlde tereń­dep, ulttyq máselege aınalyp ket­kenin uqtym.

Keıipkerimiz dúnıeniń sıpaty aýy­syp jatqan 1993 jyly turmysqa shyǵady. Kelesi jyly qyzyn dúnıege ákelgen. Baspanasyz. Otaǵasy ýaqytsha jumys istep, bala-shaǵasyn asyrap júredi. Keı kezde jumys istegen jerinde eńbekaqysyn tólemeı, aldanyp qalatyn kezderi az bolmaǵan. Sóıtip júrip ishimdik ishýdi ádetke aınaldyrady. Ol ishimdik urttap kelgen kúni úıde urys-keris shyqpaı qoımaıtyn. Tipti qolyna pyshaq alyp «óltiremin» dep qýalaǵan kezde, eki balamnyń qulyn daýysynan janym túrshigip ,«ajyrassam qalaı bolar eken» dep, ózimmen-ózim tuńǵıyq oıǵa beriletin boldym», deıdi G. Sonda da, qyzym men ulymdy ákesiz etkim kelmeı, ákesiz degen sóz estimesin degen oımen uryp-soǵýyna shydap júre berdim. Sóıtip, oıym alasapyran berekesiz otbasylyq ómir súrip jatqan kúnniń birinde pyshaq alyp «óltirem, óltirem!» dep, uryp jatqan ústinen áke-sheshem kelip qaldy. Bul sumdyqty kórgen anam: «Bir kúni bolmasa bir kúni bata tımeı, qate tıip ketip, óltirip túrmege túsip, balalar qaraýsyz qalar kúndi kútip otyra almaımyz. Boldy, ajyrasasyńdar!» dep, sol kúni ata-anam meni úıge alyp ketti», deıdi.

Erli-zaıyptylar ajyrasyp eki jaqta turyp jatqanda qyzy ákesiniń anasyna qol kóterýi týraly lám-mım demegen. Umytqandaı bolǵan... R-diń jasy jıyrma besten asqanda «Qyzym, nege turmysqa shyqpaı júrsiń?» degende, «Anashym, men kúıeýge shyǵýǵa qorqamyn. Erteńgi kúni kúıeýim ákem seni pyshaqpen qýalap urǵandaı meni de ursa qaıtemin» dep, ishki qor­qy­ny­shymen bóliskende, «qap» dep bar­maǵymdy tistelep, ishim qan jylady», deıdi, keıipkerimiz. О́mirlik mańyzdy sheshim qabyldar kezde boıjetkenniń túısigi baıaǵy kúızelisti esine salyp, aldynan kese-kóldeneń shyqqan.

Osy máseleni zertteýde mundaı otba­synyń óte kóp ekenine kóz jetkiz­dim. Solardyń bir-ekeýiniń taǵdyryn jazaıyn. Mysaly, N. esimdi talantty aýdarmashy bala kezinde ákesiniń basqa áıelge ketkenin aıtady. Anasy men ózinen úlken ápkesi úsheýi jan jara­qatyn arqalaı júrip turmys taýqymetin tartqan. Baspanasyzdyq zardaby bar. Kip-kishkentaı N-nyń sol kezdegi armany tezirek ósip, jumys istep, úı alý bolǵan eken. N. joǵary bilimdi tilmash mamandyǵyn alyp shyqqan soń, tabys taýyp anasyna úı salyp bergen. Qyzdarynyń tárbıeli, eńbekqor, meıirimdi bolyp óskenin kórgen ákesi olarǵa qaıta oralypty. Sonda eki qyzy eki jaǵynan ákesiniń aıaq-qolyn jyly sýǵa malyp, tyrnaǵyn alyp berip, onyń kóńilin marqaıtqan. Anasy «N. ákesimen qalyp sóıleskende «Áke, sen meni nege tastap kettiń?» dep, bala kúngi aıta almaǵan, ishte shemen bop qatqan ókpe-renishin kóz jasy arqyly tógetin», deıdi. Ákesiniń ózderin ózgemen aıyrbastaýy ózegin órtep, satqyndyǵyn keshire almaı jylaıdy eken. Iá, ár qyzdyń jan munarasynda áke – asqar taýy, ómiriniń tiregi, senim artý­shy alyp tulǵasy. Osy senimi aqtal­ma­ǵan qyz balıǵat jasqa tolyp jar tańdaýda, qorqynysh kezindegi qor­la­ný sezimi qaıta jańǵyryp, ony jeńe almaı, jan dúnıesi sarsańǵa túsedi. N-dy da bul jaǵdaı aınalyp ótpegen. Ol sol bala kúngi ókpe-re­nishti, psıhologııalyq kedergini túı­siginen joıý úshin túrli qazaqy emshi­likpen psıhologııalyq emdeý shara­la­ryn jasap baryp, er adamǵa degen senimin oıatyp, turmysqa shyǵý baqy­tyna ıe boldy.

Medısınada densaýlyq degenimiz – keıbireýler oılaıtyndaı baýyr, búırek, júrek sııaqty ishki aǵzalardyń saýlyǵy ǵana emes, adamnyń júıke júıesi men jan dúnıesiniń úılesimi. Bizdiń elde erli-zaıyptylar ajyras­qan­nan keıin balalardyń ishki jan jaraqatyn emdeý prosedýrasy júr­gizil­meıdi eken. Bizdiń qazaq qoǵamy qyz balanyń judyryqtaı júregin jaýlaǵan qorqynyshymen, boıyn bılegen úreımen baldyrǵandy ózimen-ózin betpe-bet qaldyryp qoıady. Qyz bala psıhologııalyq qysymda júıkesi shıryǵyp júre beredi. Onyń ústine ómirge kózqarasy endi qalyptasyp jatqan mundaı jaǵdaıǵa tap bolǵan balalardyń psıhıkasyn ońaltatyn arnaıy saýyqtyrý mekemesi joq. Bala­­nyń jas kezinde alǵan jan kúı­ze­lisi ómir boıyna túısikte jattalyp qalady. Sonyń saldarynan qyz júıkesine túsken psıhologııalyq kúızelisti ózi ǵana tartyp qoımaı, onyń zardabyn ómirge ákeletin ur­pa­ǵy tartady eken. Olaı deıtinim, baldyrǵan kezinde jan jaraqatyn alyp, jan dúnıesi kúızelgen qyz bala­nyń ómirge ákelgen balasyna kúıze­lis­tiń júz paıyz bolsa, elý paıyzy, al elý paıyz depressııanyń jıyrma bes paıyzy ishtegi balaǵa beriledi», deıdi mamandar.

«О́sip kele jatqan bala psıhologııasy syrtqy álemdi qabyldaýy úsh jasta, bes jasta, jeti jasta qalyp­ta­sady. Mine, osy jasqa kelgen tusta ajyrasqan otbasyndaǵy qyzdyń psı­hı­kasynda jaraqat qalady. Ol únemi qorqynyshta, agressııada júre­di. Eshnárse túsinbegendikten ata-ana­synyń ajyrasýyna ózin kináli sezinedi. Múmkin, men beker týdym ba eken? Olardyń urysýyna, ajyrasýyna men kináli bolarmyn degen suraqtarmen ózin ishteı mújip kinálaıdy. Psıhıkasy endi ǵana qalyptasyp kele jatqan qyzdyń jan dúnıesine bul óte aýyr jaraqat salyp ótedi. Adamnyń bala kúninde alǵan jan jaraqaty óle-ólgenshe esinde saqtalyp qalady», deıdi balalar psıhologi Janna Kýlagına.

Onyń aıtýynsha, otbasyndaǵy urys-keris, daýlasýlar men ajyrasý ýaqyt óte umytylǵandaı bol­ǵa­ny­men, qyz sanasyna túsken jaraqat túısik túkpirinde jasyrynyp jatady. Ony qyz balasy bilmeýi de múmkin. Ony psıhologııada «nevrıt» deıdi. Bul psıhologııalyq kúrdeli qubylys belgili bir jaǵdaıǵa tap bolǵan kezde ytqyp shyǵyp minezde kórinedi. Ásirese ómirlik jar tańdaýda túısiginde qaıta túlep, túr­li psıhologııalyq kedergilerge ushy­ratady. Mysaly, jańadan tanysyp, sóılesip júrgen qyz ben jigittiń qa­rym-qatynasynda qyzdyń kóke­ıin­de birinshi suraq – «Erteń osy adamǵa kúıeýge shyqsam, ákem anamdy urǵandaı, maǵan da qol jumsaıtyn bolar» degen kúdikti oımen tuıyqtalyp, turmysqa shyqqysy kelmeıdi.

Keı jaǵdaıda urys-keris kórip ósken qyz turmysqa shyqqanda jigi­ti­ne, ne kúıeýine sol qylyqty ózi arandatyp, otbasyndaǵy jaǵdaıdy taǵy da endi óz basynan ótkizip kórgisi keledi. Biraq qyz ol qylyǵyn ádeıi jasamaıdy. Jan júıesinde jazylyp qalǵan jaraqatyn qaıtalaıdy eken. Kúıeýiniń, enesiniń qylyqtaryna týra óz otbasynda kórgendeı qylyqpen, agressııamen jaýap qatýy múmkin. Mun­daı otbasylyq qarym-qatynas alysqa barmaıtyny belgili. Qazirgi kezde erli-zaıyptylardyń ajyrasýyna otbasyndaǵy jetispeýshilik pen baspanasyzdyq sııaqty materıaldyq qajet­tilikterden basqa, qyzdyń ba­sy­nan keshken depressııasy men ja­zyl­maǵan jan jaraqaty máselesi de janama saldary bolýy yqtımal. Al endi ákesiniń aıaly alaqanyn sezinip, áke tárbıesin kórgen, onymen syrlasyp, oı bólisip ósken boıjetken jar tańdaǵanda durys tańdaý jasaı alady eken. Mundaı qyzdar erli-zaıyptylyq ǵumyrda qıyndyqtarǵa tózimdi, basalqyly, urys-keriske boı aldyrmaı tyǵyryqtan shyǵa alatyn ózine senimdi qabiletke ıe bolady. Sebebi qyz óziniń artynda ákesi turǵanyn sezinedi. Tiregi, sesi ákesi ǵoı! Áke – qyzdyń psıhologııalyq demeý­shisi.

Q. esimdi jap-jas qyz kelin bolyp túskenine eki jyl ótkennen keıin anasyna kelip, «Anashym, ákem ishkish bolsa da, men úshin shydamadyń ba?» degendi aıtypty. Qaıyn atasynyń úıinde ne jaǵdaı bolǵanyn bilmeımin, biraq anasyna «nege ajyrastyń?» dep, ákesine aıta almaı qorlanyp, etegi jasqa tolyp, anasy ekeýi eńkildep jylaǵanyn kórgende júregim ezilgen edi.

Qoǵamda mundaı taǵdyrdy basynan keship otyrǵan qyzdar az emes. Oǵan kimdi kinálaımyz? Ultymyzda keńes óki­meti ornaǵanǵa deıin, qazaq qyzyna kórsetetin qurmet pen tárbıe astarynda kóńiline dyq túsirmeı ósirý maqsaty qyz baǵy men joly ashyq bolsyn degen izgi nıeti edi. Qasıetti Quran kitabynda qyz balany qadirleý týraly jaratqannan aıan túsken. Bolashaqta ózge áýlettiń, jalpy adamzattyń ur­pa­ǵyn jalǵastyratyn qyz balanyń minez-qulqy, júıkesiniń qalypty damýyn meńzegen. Ata-babamyzdyń, «Qyz tárbıelegeniń – ultyńdy tárbıe­le­geniń» dep ósıet qaldyrýy osydan ǵoı.

Mysaly, qazaq qoǵamynda ke­ńes ókimeti ornaǵanǵa deıin erli-zaıyp­­tylardyń ajyrasýy ushy­ras­pa­ǵan eken. Tek, áıel­der qo­ǵam­dyq jumysqa kúshtep tartyl­ǵan­nan keıin, 1950 jyly respýblıka boıynsha qazaq erli-za­ıyp­tylardyń 100 otbasy ajyrasqan. 1980 jyly ár tórtinshi, 1990 jyly ár úshinshi qazaq otbasy ajyrasqan eken. Aǵylshyn tarıhshysy Djeıms Beıker qazaq áýletiniń ene, kelin, qyz nemere arasyndaǵy baılanysty zertteýinde «Qazaq otbasynda ene – úlken áýlettiń tutqasy, ke­linge kómekshi ári qamshy. Qyz – ne­me­rege ulaǵatty ustaz. Áýlette mu­sylman sharttarynyń oryndaýyn qa­daǵalap otyrýshy, baqylaýshysy» degen. Biraq bul asyl qasıetter keńes ókimetiniń surqııa saıasatynyń kesi­ri­nen ultymyzdyń keshegisimen ýaqyt enshisinde ketti. Ultymyzda ata-anasy ajyrasyp, otbasynda ákesiz ósken qyzdy kelindikke alyp, áýletiniń urpaǵyn órbitkizbegen dástúr bar. Ony keıbir otbasylar sırek te bolsa, áli kúnge ustanǵysy keledi. Biraq ol qazir múmkin emes. Onyń áleýmettik mártebege baılanysty sebepterimen birge, qyz kezinde jany kúızelgen qyzdyń balasy da kúızelispen týa­dy deýinen bolsa kerek. Qazaqtyń qalyptasqan otbasylyq dástúrli ómir súrý saltynda nemerelerdiń tárbıesi ata-ájesiniń baqylaýynda bolǵan. Sol kezderde qazirgi psıhologterdiń jumysyn ájesi atqarǵanyn kóremiz. Qyz jaratylysy men jan dúnıesiniń ná­ziktigin bilgen ata-babalarymyz onyń tolyqqandy berik otbasynda dúnıege kelip, jan jaraqatyn almaı ósip-jetilýin saltqa aınaldyryp, ult sanasyna sińirgen. Qyzdy jastaıynan qurmetteý men qadirleýdiń, janyn jaralap almaý astarynda urpaq saýlyǵy, ult baılyǵy degen ult múddesi turdy.

Zúbáıra TILEGENQYZY,

jýrnalıst