Keıingi jyldary kún tártibinen túspeı tursa da nátıje bermeı turǵan bir sala bolsa, ol – jeńil ónerkásip. Jaqynda osy saladaǵy túıtkildi máseleler Almatyda ótken otandyq jeńil ónerkásip kásiporyndarynyń jalpy kongresinde talqylandy.
«2022 jyly óndiris kólemi 88 mlrd teńgege jetip, ósim 11,7 paıyzǵa kóterildi. Solaı bola tura ımport eksporttan 26 ese kóp. Ishki naryqtaǵy otandyq úles – nebári 10 paıyz. Dese de keıbir ónimder boıynsha óndiris kóleminde ósý bar. Mysaly, daıyn toqyma buıymdardyń úlesi – 6,5 ese, tósek-oryn jabdyǵynyń óndirisi – 11 ese, toqyma matadan jasalatyn syrt kıimniń óndirisi – 4 ese, toqyma baıpaqtardyń óndirisi – 6,2 ese, teri óndirisi 2,5 ese ósken»
Jıhaz jáne aǵash óńdeý kásiporyndary qaýymdastyǵynyń prezıdenti Qanat Ibraev sala úshin nómiri birinshi problema – ımportqa táýeldilik ekenin aıtady. Jıhaz ónerkásibiniń negizgi shıkizaty – qaıta óńdelgen aǵashtan jasalǵan taqtaı materıaldary, lamınattalǵan materıaldar, keıbir jaǵdaıda tutas aǵash. Bizdiń elde taqta materıalynyń menshikti óndirisi joq, sondyqtan jıhaz kásiporyndary negizinen Reseı Federasııasy men Belarýsten kelgen ımportty paıdalanady.
2022 jyldyń I toqsanynda ǵana elimiz 63,5 mıllıon dollardan astam somaǵa qurylys taqtalaryn ımporttaǵan. EAEO aıasyndaǵy birlesken ekonomıkalyq qyzmet bul táýekeldi teńestiredi degen pikir bar.
«Sanksııalarǵa baılanysty Reseı aǵash eksportyn shektedi. Bul Qazaqstannyń RF-men shektesetin aımaqtaryndaǵy aǵash óńdeý kásiporyndarynyń bankrotqa ushyraýyna ákelip soqty. Biz «Jaıly mektep» jobasyn júzege asyrar kezde «pandemııa» ssenarııi qaıtalana ma dep qaýiptenip otyrmyz. Bul máseleni sheshýge bıznes tarapynan da, úkimet tarapynan da birneshe ret talpynys jasaldy. Bizge shıkizatty tereń óńdeýden bastap, daıyn ónim shyǵarýǵa deıingi sıkl men tizbekti qurý baǵdarlamasy ázirlenip, oǵan úkimet qoldaý kórsetýi tıis», deıdi Q. Ibraev.
Jeńil ónerkásip kásiporyndary qaýymdastyǵynyń prezıdenti Natalıa Aqshabaevanyń aıtýynsha, salanyń damýyna О́zbekstan, Qyrǵyzstan jáne Belarýs elderiniń jeńil ónerkásibi kedergi keltirip otyr. Bul elderde tigin óndirisi salasynda ozyq tehnologııalardyń qarqyndy damýy salanyń órkendeýine jol ashqan. Baıandamashy aıtyp ótkendeı, bizdiń elde shıkizat damymaǵan. Bul segmentte de ımportqa ıek artý basymdaý. Soǵan qaramastan salanyń ishinara bolsa da alǵa jyljýyn jankeshtilik dep baǵalaýǵa bolady. Shıkizatty basqa elderden alýǵa baılanysty qıyndyqtar bar. Mysaly, semeılik tiginshiler ıirilgen jipti Belarýs memleketinen satyp alady, al Belarýs Qazaqstannyń ońtústiginen jún satyp alyp, odan ıirilgen jip óndiredi. Baıandamashy EAEO jáne DSU problemalaryna da basa nazar aýdardy. Onyń aıtýynsha, halyqaralyq uıymdarǵa kirgen Qazaqstan otandyq ónim óndirýshilerdiń múddesin qorǵaı alǵan joq.
Mahambet Asabaev – on jyldan beri qurylysqa arnalǵan qolǵap shyǵarýmen aınalysyp júrgen sanaýly ǵana kásipkerdiń biri. Ol bizben áńgimesinde ishki naryqtaǵy úles úshin kúres «tar jol, taıǵaq keshýmen» birdeı ekenin aıtady. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2021 jyly qyrkúıekte 2025 jylǵa deıin 1000 mektep salý týraly tapsyrma bergen edi. Sarapshy aıtyp ótkendeı, kózin tapsaq, osy joba sheńberinde qurylys salasyndaǵy otandyq ónimderdiń úlesin kóbeıtýge, sonymen bir mezgilde otandyq jıhaz ındýstrııasyna da serpin berýge bolady.
«2025 jylǵa deıin 3 jyldan az ýaqyt qaldy. Sol 1000 mektepke qajetti oqýshy partalarynan bastap – kabınetterge deıin otandyq jıhazben jabdyqtaýdy mindettesek, otandyq jıhaz qurastyrý salasy damıdy», deıdi M.Asabaev.
Sarapshylar taýar quramyndaǵy shıkizattyń 90 paıyzy elde shyǵarylsa ǵana otandyq taýar bolyp tanylady deıdi. «Qarapaıym zattar ekonomıkasy» baǵdarlamasy sheńberinde daıyndalǵan taýarlardy qazaqstandyq ónim dep tanýdyń ózi kúrdeli úderis ekenin sarapshylardyń bári aıtady.
«QZE baǵdarlamasynyń birneshe kezeńge bólinip qarastyrylǵanyn, uzaqmerzimdi qamtyǵany durys. Qarjylandyrylǵan jobalardyń oq boıy ozyq shyqqandary kezeń-kezeńimen qarjylandyrylsa, kásipker bıznes-josparyn ártaraptandyrady, taýar shıkizatyn ózi daıyndaýǵa múmkindik alady», deıdi ol.
«QazTextileIndustry» basshysy Gúlmıra Ýahıtovanyń aıtýynsha báseke jaǵdaıynda tıimdi áreket etý úshin salalyq kásiporyndar birigýi kerek.
«Búgin biz qol qoıatyn qujattar yntymaqtastyqty damytýǵa baǵyttalǵan. Jıynǵa Qazaqstannyń jeńil ónerkásip kásiporyndarynyń 70 paıyzy qatysyp otyr. Sol sebepti múddemizdi qorǵaý úshin ortaq ustanymǵa kelýimiz óte mańyzdy», dep atap ótti.
Baıandamashy aıtyp ótkendeı, kommersııalyq satyp alý naryǵy árqashan ımporttaýshylar men otandyq óndirýshiler úshin ashyq, al retteletin satyp alý naryǵy tek otandyq óndirýshiler úshin ashyq. Erekshelik – retteletin satyp alýlarda otandyq kompanııalardyń kez kelgen taýar túrin jetkizý múmkindiginiń joqtyǵy. Qazaqstanda ımporttyq ónimniń 99 paıyzy kommersııalyq naryqqa jáne retteletin satyp alý naryǵyna jetkiziledi.
«Qazaqstannyń jeńil ónerkásiptegi qazirgi ınvestısııalyq saıasaty barlyq salalarda ımporttyq ónimderdiń basym bolýyna múmkindik berip otyr. Otandyq óndirýshiler úshin retteletin satyp alýlar boıynsha kelisimshart alý úshin kúrdeli jaǵdaılar jasaldy. Bul óndiriske ınvestısııanyń jetispeýshiligine, ımporttyń basym bolýyna jol ashty. Otandyq taýar óndirýshilerdi qoldaıtyn memlekettik saıasat kerek. Sheneýnikterdiń kinásinen bizde áli kúnge deıin tereń óńdep, daıyn ónimdi shyǵarýdyń biryńǵaı júıesi joq. Shetelden arzan jetkizý úshin qazaqstandyq kompanııalardy kemsitý bar», dep sózin túıindedi G.Ýahıtova.
Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi Jeńil ónerkásip departamentiniń basshysy Aıjan Ádilova jeńil ónerkásip naryǵyndaǵy ımport jáne eksport máselesine toqtaldy. Onyń aıtýynsha, naryqtyń qarjy aınalymy – 1 trln teńge.
«2022 jyly óndiris kólemi 88 mlrd teńgege jetip, ósim 11,7 paıyzǵa kóterildi. Solaı bola tura ımport eksporttan 26 ese kóp. Ishki naryqtaǵy otandyq úles – nebári 10 paıyz. Dese de keıbir ónimder boıynsha óndiris kóleminde ósý bar. Mysaly, daıyn toqyma buıymdardyń úlesi – 6,5 ese, tósek-oryn jabdyǵynyń óndirisi – 11 ese, toqyma matadan jasalatyn syrt kıimniń óndirisi – 4 ese, toqyma baıpaqtardyń óndirisi – 6,2 ese, teri óndirisi 2,5 ese ósken», dedi sheneýnik. Onyń sózinshe, saladaǵy júıeli problemalardy sheshý úshin eki jol kartasy ázirlengen.
«Azala» kompanııalar tobynyń baqylaý keńesiniń tóraǵasy Baýyrjan Jamalov salany damytýǵa qatysty qoldanystaǵy barlyq baǵdarlamalardy qaıta qaraýdy usyndy. Onyń aıtýynsha, memlekettik satyp alý arqyly ónim satyp alatyn aýrýhanalar men mektepterge arnalǵan mata sapasyna qatysty memlekettik standarttar joq. Sondaı-aq biz óndiretin tósek-oryn jabdyqtaryn «Qazaqstan temirjoly» satyp almaıdy, al «Reseı temirjoly» satyp alady dedi.
«Qazaqstanda Jasalgan» ekonomıkalyq ultshyldyq qozǵalysynyń jetekshisi Aıbek Barysovtyń aıtýynsha, otandyq óndirýshilerge aıtarlyqtaı kóńil bólinbeıdi. Kez kelgen saladaǵy ónim óndirýshilerdiń taýqymeti birdeı.
«Barlyq qıyndyqtar bizdi qoldaýǵa tıis taraptan – barlyq deńgeıdegi bılik ókilderinen týyndap otyr. Táýelsizdik jyldarynda birde-bir mınıstr ózi qabyldaǵan sheshimder úshin, oıran bolǵan adamdardyń ómiri úshin, kúıregen óndirister men ekonomıkanyń salalary úshin jaýapkershilik alǵan joq», dedi ol.
Sarapshylar osyǵan deıin damyǵan elderde áskerı-óndiristik tehnologııalar kesheni ishki naryqtan tapsyrystar alý arqyly bıznestiń, sol arqyly ekonomıkanyń damýyna jol ashatynyn jıi aıtatyn. Bizdiń elde de syrt kózge solaı bolyp kórineri aqıqat. Qazirgi ýaqytta ishki ister organdary men Ulttyq ulan úshin kıim-keshek satyp alý «Qorǵanys ónerkásibi jáne memlekettik qorǵanys tapsyrysy týraly» zańy aıasynda júzege asyrylýda. Biraq osynyń ózinde otandyq bıznesti shekteıtin kedergiler baıqalyp qalypty. A.Barysov aıtyp ótkendeı, 2020 jyly Qorǵanys mınıstrliginiń qajettilikteri úshin kıim-keshek zattaryn jetkizý úshin 28 kásiporynmen 9 760 167 210 teńgege shart jasalǵan. Alaıda solardyń ishinde 6 kompanııa osy segmenttiń kıim-keshek naryǵyn monopolııalap alǵany belgili boldy. Qysqasy, kelisimsharttardyń jalpy somasynyń 53 paıyzy nemese 5,1 mlrd teńgesi (9,7 mlrd teńge) tańdaýly altylyqqa tıesili bolyp shyqqan. 21 kásiporyn qalǵan 47 paıyzǵa nemese 4 613 654 970 teńgege ıe. Sarapshy aıtyp ótkendeı, memlekettik qorǵanys tapsyrysy salasyndaǵy zańnamanyń qoldanystaǵy normalarynda básekelestikti shekteıtin jáne adal otandyq taýar óndirýshilerdiń qatysýyna kedergi keltiretin shekteýler men kedergiler bar.
«Bir ǵana áskerı jaýyngerlik dońǵalaqty kólikterdi qurastyryp, daıyndap shyǵýda tájirıbemiz bar. Tipti órt sóndirý mashınalary segmentinde de biraz tájirıbe jınaqtap qaldyq. Zııatkerlik menshik quqy da ózimizge tıesili. Tipti, áýe keńistigin qorǵaıtyn júıelermen óz-ózimizdi qamtamasyz etýge de múmkindik bar. Biraq soǵan qaramastan sala «joǵarydaǵylardyń iltıpatyna» ıe bola almaı otyr. Bizdiń salanyń damýy memleket úshin №1 strategııalyq baǵyt bolýy kerek. Osy ýaqytqa deıin úndemeı keldik. Áskerı qorǵanys salasy ulttyq ekonomıkamen ıntegrasııalanǵany durys bolady. Saladaǵy áskerı formadan bastap aıaqkıimge deıin óz elimizde daıyndalǵany mańyzdy. Bul ShOB-tyń jańa tynysyn ashady», deıdi Aıbek Barysov.
ALMATY