Sheteldik baıqaýshylar: Qazaqstan demokratııaǵa tolyq bet burdy

Saılaý kezinde uıymdastyrylǵan halyqaralyq baıqaýshylarǵa qolǵabys kórsetý ortalyǵynda ótken brıfıngte Túrki memleketteriniń uıymy (TMU), Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uıy­my Parlamenttik Assambleıasy (UQShU PA), Shanhaı yntymaqtastyq uıy­my (ShYU), Túrki memleketteriniń Par­la­menttik Assambleıasy (TúrkPA) jáne AQSh baıqaýshylary atqarǵan mıssııalarynyń qorytyndysyn jarııalady.

TMU: halyqaralyq standarttarǵa sáıkes

Túrki memleketteri uıymynyń ha­lyq­aralyq baıqaýshylary Qazaq­stan­daǵy saılaýdyń ashyq, básekege qabiletti jáne halyqaralyq standarttarǵa sáıkes ótkenin málimdedi. TMU ókilderi 19 naý­ryz kúni tańerteń Astanada ashylǵan birqatar ýchaskede bolǵan. Mıssııa basshysy, Túrki memleketteri uıymy Bas hatshysynyń orynbasary Sadı Djafarov Qazaqstan Parlamenti Májilisiniń jáne más­lıhattar depýtattarynyń saılaýyn­da mıssııa ákimshilik sıpattaǵy buzý­shy­lyqtardyń bolmaǵanyn, zańnamaǵa sáıkes halyqaralyq jáne ulttyq baı­qaýshylarǵa, múmkindigi shekteýli jan­dar­dyń daýys berýine, úıde daýys berýge barlyq jaǵdaı jasalǵanyn, zańnamaǵa sáıkes baspasózde saılaý naýqany týraly keńinen aqparat taratý qamtamasyz etilgenin aıtty.

– Daýys berý bastalǵanǵa deıin, biz 17 naýryzda birneshe partııanyń ókilimen kezdesip, olardyń daıyndyǵymen ta­nys­tyq. Delegasııa partııalardyń baǵdar­lamasyna, qarjylandyrýǵa, medıa resýrstarda aqparat taratýǵa qatysty máli­­met­terdi talqylady. Sonymen qatar bizdiń mıssııa Ortalyq saılaý komıs­sııa­synyń tóraǵasy Nurlan Ábdirovpen de kezdesti. Ol bizge saılaý úderisine qatysty tolyq málimet berdi.

Jalpy, saılaý ýchaskeleriniń ashylýy ulttyq zańnama talaptaryna sáıkes boldy. Máselen, bizdiń mıssııa barǵan 32 saılaý ýchaskesin aıtar bolsaq, barlyǵy óz ornynda, tehnıkalyq jaraqtar da, qyz­met­kerler de, baıqaýshylarǵa bólingen aýmaq ta kóńilimizden shyqty. Biz tıisti monıtorıng júrgizdik, onda eleýli kem­shi­likter bolǵan joq. Atap aıtqanda, saılaýdy uıymdastyrý men ótkizý zań talaptary aıasynda ótti. Osylardy eskere otyryp, Túrki memleketteri uıymynyń mıssııasy Qazaqstan Respýblıkasynyń ulttyq zańnamasyna jáne halyqaralyq standarttarǵa sáıkes saılaý ashyq, báse­kege qabiletti bolǵanyn málimdeıdi. Biz Qa­zaqstan men Qazaqstan halqyn saılaý­dyń sátti ótýimen taǵy da quttyqtaımyz jáne saılaý nátıjeleri Qazaqstannyń damýy men órkendeýine odan ári yqpal etedi dep senemiz, – dedi Sadı Djafarov.

UQShU PA: turǵyndar aralas júıeni qoldady

Al UQShU PA baıqaýshylary «Qa­zaq­stan azamattary partııalardy da, bir mandatty úmitkerlerdi de qol­dady», dep málimdedi. Sondaı-aq olar Qazaq­stan Parlamenti Májilisiniń jáne más­lı­hattar depýtattaryn saılaý zańǵa jáne halyqaralyq standarttarǵa sáıkes ótke­nin, bıýlletender berý, kórneki úgit-nasıhat quraldaryn ornalastyrý, daýys berý úderisin uıymdastyrý, daýystardy sanaý tártibi boıynsha zań buzýshylyqtar tirkelmegenin atap ótti.

– Qazaqstan Respýblıkasynda jú­ıe­li jáne maqsatty saıası reforma júr­gi­zilip jatyr. Kezekten tys saılaý ba­ry­­synda adamdar saıası partııalardy da, bir mandattyq úmitkerlerdi de qol­daǵanyn kórdik. Saılaý ýchaske­le­rinde qoǵamdyq tártip joǵary deń­geı­de uıym­dastyrylǵanyn erekshe ­atap ótken jón. Árıne, qaýipsizdik shara­lary qabyldandy, biraq biz saılaý­shy­lardyń, sondaı-aq saılaý úderisin uıymdastyrǵan adamdardyń quqyqtyq sanasy joǵary deńgeıde qalyptasqanyn baıqadyq.

Sóıtip, saılaý Qazaqstan Respýblı­ka­sy­nyń zańnamasyna jáne halyqaralyq normalarǵa sáıkes ótkeni týraly tıisti qory­tyndy jasadyq. Osy nátıjeni ha­ly­­qaralyq baıqaýshylar toby qory­tyn­dysynda bekettik. Jalpy, saılaýǵa deıin barlyq baıqaýshylarǵa Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamasyna engizilgen bar­lyq ózgeris týraly málimet beril­di. Baıqaýshy retinde daýys berý kezinde keder­giler men qıyndyqtardy kórme­dik. Saılaý ýchaskelerinde biz qoıǵan suraq­tar­dyń barlyǵyna kásibı ári túsi­nik­ti jaýap aldyq. Saılaýǵa qatysty bizge jáne ózge de áriptesterimizge barlyq aq­pa­rat usynyldy, – dedi Belarýs Res­­pýb­lıkasy Ulttyq jınalysynyń О́kil­­der palatasynyń Ulttyq qaýipsiz­dik jónindegi turaqty komıssııasy tó­ra­ǵasynyń orynbasary, UQShU PA áleýmettik-ekonomıkalyq jáne quqyq­tyq máseleler jónindegi turaqty komıs­sııa­synyń tóraǵasy Aleksandr Markevıch.

ShYU: Qazaqstanda demokratııalyq úderister kúsheıdi

ShYU-nyń ókilderi bolsa Qazaqstan­nyń kóppartııaly Parlamenti alǵa qadam jasady degen pikirde. Eldegi saıası dodany baqylaǵan uıym baıqaýshylary «Qazaqstan Prezıdenti qabyldaǵan saı­laýdaǵy jańashyldyqtarǵa qatysty bar­lyq qadam el turǵyndarynyń qol­da­ýymen júzege asyryldy. Bul Qazaq­stan­daǵy demokratııalyq úderisterdiń kúsheıýiniń belgisi», – degen qorytyndy jasady.

– Qazaqstannyń kóppartııaly Parla­menti alǵa qadam jasady. Parlament­tiń jańa músheleriniń kúrdeli zań shyǵarý jaǵ­daıyndaǵy aldaǵy jumysy qalaı bo­la­tyny qyzyqtyrady. Al jalpy Qazaq­stan TMD-nyń kóptegen eli úshin de­mo­kratııalyq ózgeristerge batyl qadam jasaý turǵysynan úlgi bola alady. ShYU baıqaýshylary saılaý naýqanynyń le­gı­tım­diligin jáne bul saılaýdyń ma­ńyz­dylyǵy men bedelin arttyratynyn erekshe atap ótedi, – dedi mıssııa múshesi, Reseı Federasııasy Federaldy Jınalysynyń Memlekettik Dýmasynyń ult­tar isteri komıtetiniń tóraǵasy Gennadıı Semıgın.

Sonymen qatar Shanhaı yntymaq­tas­tyq uıymy Bas hatshysynyń oryn­basary Grıgorıı Logvınov Qazaq­stan Respýblıkasy Májilisi men más­lıhat­tary depýtattaryn saılaý memleket zań­na­masy talaptaryna jáne el qa­byl­da­ǵan halyqaralyq mindet­te­me­ler­ge sáıkes ótkenin aıtty.

– Uıym atynan kelgen mıssııa saılaý­dyń zańdylyǵyna kúmán keltiretindeı ult­­tyq zańnama normalaryn buzý fakti­le­rin anyqtaǵan joq. Sondyqtan 19 naý­ryzdaǵy saılaý demokratııa qaǵı­da­sy­na saı ótti dep málimdeımiz. ShYU baıqaýshylary mıssııasynyń qyzmetin qam­ta­masyz etýge járdemdeskeni úshin Qa­zaqstannyń Syrtqy ister mınıstr­li­gine jáne Ortalyq saılaý komıssııa­syna alǵysymyzdy bildirdik, – dedi G.Logvınov.

TúrkPA: ádildik qaǵıdatyna saı

TúrkPA baıqaýshylary da eldegi saılaý ashyq, ádildik qaǵıdatyna sáıkes ótkenin málimdedi. Sonymen qatar olar Qazaq­standa túrli pikirlerdiń eskeri­le­tinin joǵary baǵalaıtynyn jetkizdi.

– Saılaýdy sátti ótkizýdiń jáne demo­k­ratııalyq úderisterdi damytýdyń basty sharty – saılaýshylar, saılaý naý­qa­nyna qatysýshylardyń teń quqyǵyn saqtalýyna jaǵdaı jasaý. TúrkPA ha­lyq­aralyq baıqaýshylary Qazaqstan Res­pýblıkasy Parlamenti Májilisiniń jáne máslıhattar depýtattaryn saılaýǵa joǵary baǵa berdi. Túrli pikirlerdiń bolýy óte mańyzdy. Biz saılaýǵa qatysqan par­tııalardyń sany kóbeıgenin baıqadyq, táýel­siz kandıdattar boldy. Bul úlgi alar­lyq jaǵdaı. Halyq óz pikirin bildire aldy. Meniń oıymsha, bul tikeleı demokratııany damytýdyń joly.

Ortalyq saılaý komıssııasy tóraǵa­symen, senatorlarmen, sondaı-aq Syrtqy ister mınıstriniń orynbasarymen kezdestik. TúrkPA baıqaýshylary saılaý úderisi týraly barlyq aqparatty aldy. Mıssııa músheleri saılaýǵa qatysqan saıası partııalardyń ókilderimen de kezdesip, olardyń baǵdarlamasymen tanysty. Biz saılaý ýchaskeleri ashylǵan sátten bastap daýystardy sanaýǵa deıingi barlyq kezeńderine qatystyq. Sonymen qatar jergilikti baıqaýshylarmen pikir almastyq. Daýys berý barysy erejege saı ótip, saılaý úderisi kezinde qajet resýrstar qamtamasyz etildi.

Bizdiń mıssııa saılaý úderisine da­ıyndyq deńgeıin, sondaı-aq saılaýǵa qatysty joǵary baǵa berip otyr. Mıssııa osy saılaýdy uıymdastyrý boıynsha atqarylǵan jumystardy da oń baǵalady. Sondyqtan TúrkPA baıqaý­shy­lar mıssııa­sy bul saılaý ashyq, ádildik qaǵıdatyna sáıkes ótti dep sanaıdy, – dedi TúrkPA qorytyndysyn jarııa etken Mıssııa basshysy, Túrkııa Uly Ulttyq Jınalysynyń depýtaty Redjep Sheker.

Basqa elderge de úlgi bolýy kerek

Halyqaralyq uıymdardyń ókil­deri­men qatar shetel dıplomattary da málimdeme jasady. Palestına mem­le­ke­tiniń Qazaqstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Montasır Abýzeıd Qa­zaq­stan­nyń demokratııalyq, saıası, eko­no­mıkalyq damýdaǵy, onyń ishinde saılaý úderisin uıymdastyrýdaǵy erek­she­ligi men alǵa ilgerileýin atap ótti. Qaza­qstanda tirkelgen dıplomatııalyq korpýstyń Dýaıeni saılaýdy baıqaýǵa besinshi ret qatysyp otyr.

– Biz Qazaqstanda bolyp jatqan saıası, ekonomıkalyq reformalardy júrgizýde, sondaı-aq saılaý úderisinde aıtarlyqtaı ilgerileýdi baıqap otyrmyz. Adamdar jaqsy kóńil kúımen, erkin daýys berdi, bári joǵary deńgeıde uıymdastyryldy. Basqa elderde de osylaı bolǵanyn qalaı­myn. Qazaqstandy tabysty saıası, eko­no­mıkalyq reformalardy iske asyrýymen quttyqtaımyn, sondaı-aq saılaý sátti ótti dep esepteımin. Qazaqstanǵa beıbitshilik, turaqtylyq, qaýipsizdik pen órkendeý tileımin. Osyǵan deıin Albanııada, Nıgerııada, Belarýste baı­qaýshy boldym. Qazaqstanda ótken osy saılaýda 20-dan astam ýchaskege bardym. Jergilikti baıqaýshylarmen de pikir almastyq, olar saılaý ýchaskelerinde zań talaptaryna saı daýys berý júrip jatqanyn aıtty. Sarbazdar, polısııa qaıda? Qaýipsizdikti kim qamtamasyz etip júr dep suradym. Saılaý kúni qarý-jaraq asynǵan tártip saqshylaryn, polısııany baıqamadyq, biraq qaýipsizdik qamtamasyz etildi. Negizi saılaýda qarý-jaraq asynǵan tártip saqshylary kóp júrse, bul kórinis daýys berýshilerdiń kóńil kúıine keri áser etedi. Jalpy, basqa elderde de daýys úderisi osylaı jeńil ótkenin qalaımyn. Men úshin saılaýda halyqaralyq baıqaýshy bolý úlken mártebe. Bizge jergilikti baıqaýshylardan eshqandaı shaǵym túsken joq, – dedi dıplomat.

Saıası plıýralızmniń mańyzy

AQSh-tan kelgen halyqaralyq baı­qaýshylar «Qazaqstan saıası plıý­ra­lızmniń negizin qalap jatyr», degen pikirlerin jetkizdi. Parlament Má­ji­lisiniń jáne maslıhattar depýtattaryn saılaý barysyn baqylaǵan Djeı­ms­ta­ýn qorynyń aǵa ǵylymı qyz­met­keri Margarıta Assenova saılaý básekege qabi­l­etti bolǵanyn aıtady.

– Bir mandatty okrýgter boıynsha saı­laý tetigin jandandyrý, jastar, áıel­der jáne múmkindigi shekteýli jandar úshin mindetti kvotalar engizý syndy jańashyldyqtar erekshe atap ótýge turarlyq. Bul saılaý – Qazaqstannyń saıası reformalarda jasaǵan taǵy bir qadamy. Bul plıýralıstik qoǵam qurýǵa óte jaqsy negiz bolady, – dedi AQSh baı­qaýshysy.

Amerıka baıqaýshylarynyń jumys qorytyndysyn New Lines strategııa jáne saıasat ınstıtýty, Eurasian Security & Prosperity portfolio aǵa dırektory, doktor Kamran Boharı jarııalady.

– Negizi saılaýshylardyń daýys berýge barynsha qatysýyna nazar aýdarý kerek. 19 naýryz kúni qala turǵyndary saılaý ýchaskelerine qaraı kelip jat­qa­nyn kórdik. Osy oraıda olardyń osy saılaýǵa kelýin qandaı sebepter yntalandyryp turǵanyn surap bildik. Bıyl jańa partııalardyń qosylýy daýys berýshilerdiń tańdaý jasaýyna áser etti.

– Birinshiden, alǵash ret qatysyp jatqan jańa partııalarǵa múmkindik jasaldy. Partııalar qandaı qundylyqty, us­tanymdy nasıhattap jatqanyn qara­sa­ńyz, birqatar sala qamtylǵanyn baı­qaý­ǵa bolady. Jalpy, Qazaqstan qazirgi kúrdeli geosaıası kezeńde óziniń bastama­la­ryn júzege asyryp jatqanyn ma­ńyzdy dep bilemiz. Qazir saılaýdyń túp­kilikti nátıjeleri jarııalanǵan joq. Sondyqtan naqty qorytyndyny al­ǵan­nan soń, tıisti taldaý málimetin kóp­shilikke taratamyz, – dedi Kamran Boharı.

P.S: Osylaısha, halyqaralyq uıymdar men shet memleketterden kelgen halyqaralyq baıqaýshylar saılaýda daýys berý ashyqtyq, aıqyndyq jaǵdaıynda jáne saılaý zańnamasyna tolyq sáıkestik jaǵdaıynda ótkenin biraýyzdan málimdedi. Sondaı-aq olar saılaýshylardyń azamattyq sanasynyń joǵary deńgeıde ekenin atap ótti. О́ıtkeni tańerteńnen bastap saılaý ýchaskeleri jabylǵanǵa deıin eldiń túkpir-túkpirindegi turǵyndar partııalar men kandıdattardy irikteýge belsene qatysty. Saılaý ýchaskelerinde merekelik kóńil kúı ornady. Kóptegen saılaýshy úshin saılaýǵa qatysý alǵashqy tájirıbe de boldy.