Reseımen shekaralas óńirlerde memlekettik tildiń qoldanys aıasy ońbaı tur. Sonyń bir dáleli – qazaq tilinde bilim alyp jatqan oqýshylar úlesiniń óte azdyǵy.
Máselen, taza qazaq mektepteri Jelezın aýdanynda – 20, Tereńkólde – 15 paıyz bolsa, Ýspen jáne Sharbaqty aýdandarynda 10 paıyzdan aspaıdy. Teriskeı aýdandardaǵy orys synyptaryn támamdaıtyn túlekterdiń 90-95 paıyzy Reseıdiń Tom, Omby, Novosibir qalalaryndaǵy joǵary oqý oryndaryn tańdaıtyny da shyndyq.
Mysaly, Sharbaqty aýdanyndaǵy 24 mekteptiń tek beseýi ǵana – qazaqsha. On eki orys jáne jeti aralas mektepte jalpy sany 1 900-ge jýyq bala orys tilinde tárbıelenip jatyr (qazaq synyptarynda nebári 926 oqýshy ǵana). Al aýdan ortalyǵynda 4 mektep bar bolsa, sonyń tek bireýi – qazaq mektebi. Abaı Qunanbaıulynyń atyn ıelengen bilim ordasy 300 oqýshyǵa ǵana laıyqtalǵan. 2015 jyly jańa ǵımarat salynyp berilgende álde qasaqana, álde bilmestikten 300-den artyq oqýshy oqı almaıtyndaı shaǵyn etip salynǵan. Al mektepte búginde 340 bala oqyp júr. Eń qyzyǵy, ózge úsh mekteptiń barlyǵy orta bilimdi taza orys tilinde oqytady.
Aýdan ortalyǵynda turatyn keıbir otbasylar Abaı mektebi alys bolǵan soń amalsyzdan balalaryn irgede turǵan orys mektepterine berýge májbúr ekenin aıtady. Álgi oqý uıymdary qazaqy tárbıe men bilimnen jurdaı. Mundaǵy ul-qyzdardyń 99 paıyzy qazaq tilinde amandasýdan ári asa almaıdy. Sebebi mektep qabyrǵalarynda memlekettik tildi úıretýge qatysty naqty talap, tildik orta joq. Ata-analardan surap bilgenimizdeı, Táýelsizdik kúni, Respýblıka kúni merekelerine bul úsh mektepte asa kóńil bólinbeıdi. «Aýdan jurtshylyǵy jappaı Naýryz meıramyn toılaı bastaǵanda bilim berý bóliminen ádeıilep baryp túrtpektemese, álgi bilim oshaqtary tasada qalǵandy jón kóredi. Qysqasy, mundaǵy orys mektepteriniń sıpaty Baıqońyr qalasyndaǵy jaǵdaıǵa tán», dedi aty-jónin atamaýdy ótingen sharbaqtylyq turǵyn.
Ulttyq ıdeologııa sińirilmegenniń saldary bolar, olardy jyl saıyn támamdap shyǵatyn túlekterdiń 90 paıyzy birden Reseıdiń oqý oryndaryn tańdaıdy eken. Pavlodar qalasyndaǵy S.Toraıǵyrov ýnıversıteti, Á.Marǵulan atyndaǵy pedagogıkalyq ýnıversıtet, Innovasııalyq Eýrazııa ýnıversıtetiniń ǵalymdary men oqytýshylary aýdanǵa talaı márte at izin salyp, túlekterdi úgittep kórmek bolǵan. Alaıda odan shyqqan nátıje shamaly.
Abaı atyndaǵy orta mektepti 8 jyldan beri basqaryp otyrǵan dırektor Nurmıra Jaqypovanyń aıtýynsha, sońǵy ýaqytta aýdan ortalyǵynda Qytaıdan kóship kelgen qandastarymyz ben elimizdiń ońtústiginen qonys aýdarǵan aǵaıyndarymyz kóbeıip keledi. Álbette, olar ul-qyzdaryn qazaq mektebine beretini anyq. Atyna zaty saı qazaq mektebi Pavlodar oblysyndaǵy úzdik orta bilim berý uıymdarynyń qataryna enetinin kópshilik bile bermeýi múmkin. 2021 jyly oblystyq baıqaýdan aýyl mektepteri arasynda dara shyǵyp, oblys ákimi taǵaıyndaǵan 50 mln teńge júldeni utyp alǵan.
Bıyl mektep janyndaǵy daıarlyqta 36 bala oqyp jatyr. Aldaǵy oqý jylynda olardyń sany óse túsýi de ǵajap emes. Sebebi Ertis-Baıan óńirine kóshi-qon boıynsha kvota kóp bóline bastady. Endeshe, qandastarymyz kóptep keledi dep úmittenemiz. Osy jerde oryn tapshylyǵy máselesi boı kórsetýi múmkin. Sebebi syrttan keletin qazaq otbasyndaǵy balalardyń basqa mektepti tańdaý múmkindigi joq. Qazirdiń ózinde oqýshylardyń birazy Qosqudyq pen Malınovka aýyldarynan, temirjoldyń arǵy jaǵyndaǵy úılerden kelip oqıtyn kórinedi. Jergilikti turǵyndardyń pikirinshe, aýdan ortalyǵynda memlekettik tilde oqytatyn taǵy bir mektep ashý kerek. Orys mektepteriniń keıbirinde bos kabınetter kóp. Máselen, gımnazııa synyptary bar №1 mektep 1 myń balaǵa laıyqtalyp salynǵan. Bilýimizshe, qazir onda 500-den astam oqýshy ǵana bilim alyp júr. №2 negizgi mektepte de bala sany tolyq qýattylyqty jappaıdy. Sondyqtan sońǵy bilim berý uıymyndaǵy oqýshylardy №1 jáne №3 orta mektepterge bólip, onyń ǵımaratynda qazaq mektebin ashsa bolar edi dep sanaıdy máseleni jaqsy biletin jergilikti jurt. Bul usynysty óńir basshylyǵy eskeredi dep úmittenemiz.
Sharbaqty aýdanyndaǵy taǵy bir súreńsiz jaǵdaı, osydan birer jyl buryn ońtaılandyrý syltaýymen ortalyqtaǵy qazaq balabaqshasyn orys tilinde tárbıeleıtin balabaqsha mekemesine qosyp jibergen. Sonyń saldarynan qazaq balalarynyń tili shubarlanyp, aralas balabaqshada ulttyq tárbıeniń ıisi de qalmaı bara jatyr deıdi biletinder.
Negizi Sharbaqtyny qoıyp, jalpy Pavlodar oblysynda qazaq mektepteriniń úlesi az. Resmı statıstıkany sóıletsek, jergilikti halyqtyń basym bóligin ózimizdiń qarakózderimiz quraıtynyna qaramastan, 360 mekteptiń tek 137-si ǵana, ıaǵnı 38 paıyzy taza memlekettik tilde bilim beredi. О́ńirde 114 025 oqýshy bar bolsa, sonyń 42,6 paıyzy qazaq tilinde oqytylady (bul jerde aralas mektepterdi qosyp otyrmyz). Mektepterdi aralas bilim berýge kóshirý birtindep júzege asyp jatqanymen, nátıje mardymsyz. Ondaı mektepterdiń sany oblysta – 171. Kóbi Pavlodar, Ekibastuz, Aqsý qalalarynda, Tereńkól, Jelezın, Pavlodar, Aqtoǵaı aýdandarynda ornalasqan. Alaıda Ýspen men Sharbaqtyda qazaq mektepteriniń úlesi nebári 10 paıyz bolǵanyna qaramastan, munda aralas mektepterdiń sany da az, árqaısysynda 7 mekemeden tirkelgen. Soǵan qaraǵanda atalǵan aýmaqtardaǵy mektepterdi qazaq tiline kóshirý úrdisi áli de tejele beretindeı.
Bir ereksheligi, aýyldarymyz qazaq tiliniń qaımaǵyn buzbaı saqtap otyr dep lepirip júrgende, qalalyq jerler mektepterdi qazaqshalandyrý úrdisinde aýdandardan kósh ilgeri ozyp ketken. Mysaly, Pavlodar qalasynda qazirgi kúni 15 qazaq mektebi, 38 aralas mektep jáne 3 orys tildi (úsheýi de jekemenshik) mektep bar. Ekibastuz ben Aqsýdaǵy kórsetkishter de úmitimizdi eseleı túsedi. Alǵashqysynda taza oryssha oqytatyn – 4, sońǵysynda 3 mektep qana qalǵan.
О́ńirlik bilim berý basqarmasy basshysynyń orynbasary Gúlmıra Bashırova oblys ortalyǵyndaǵy oqýshylardyń 33,5 paıyzy (17 731 oqýshy) ana tilimizde oqıtynyn, jalpy alǵanda, jyl sanap qazaq mektebin tańdaıtyndardyń sany birtindep ósip kele jatqanyn jetkizdi. Máselen, oblys ortalyǵynda 2020 jyly – 1 446, 2021 jyly – 1 745, byltyr 1 880 jetkinshek qazaq synyptarynyń tabaldyryǵyn attaǵan. Al orys synyptaryna qujat tapsyrǵandar burnaǵy jylmen salystyrǵanda 463-ke kemigen.
– Budan shyǵatyn qorytyndy – oqytý orys tilinde júrgiziletin mektepterdiń tabaldyryǵyn attaǵandar sany birtindep azaıýda, al memlekettik tilde oqytatyn synyptarda bilim alýshylar sany artyp otyr. Pavlodar qalasy boıynsha 10 995 oqýshy sońǵy úsh jyl ishinde orys mektepteriniń 1-synyptarynda bilim aldy. Osy jyldar aralyǵynda 228 oqýshyǵa azaıǵan. Alaıda Aqsý qalasynda (23 paıyz), Jelezın aýdanynda (20), Tereńkólde (15), Ýspen jáne Sharbaqty aýdandarynda (10 paıyz) qazaq mektepteriniń úlesi óte tómen. О́ńirde taza orys tilinde oqytatyn 52 mektep saqtalyp otyr. Basym bóligi – aýdandarda. Jyl saıyn qala, aýdan mektepteri oqýshylardy josparly túrde qabyldaıdy. О́zge ult ókilderi mol shoǵyrlanǵan Ertis, Ýspen, Sharbaqty, Tereńkól, Pavlodar, Jelezın aýdandaryndaǵy qazaq jáne aralas mektepterdiń quramyn, olarda bilim alatyn oqýshylar kontıngentin baqylap otyramyz. Sońǵy 5 jylda orys tildi 24 mektepte qazaq tilinde oqytatyn birinshi synyptar ashyldy. Bes aralas mektep (Pavlodar qalasyndaǵy Malaısary mektebi, №7 orta mektep, Pavlodar aýdanyndaǵy Zańǵar orta mektebi, Grıgorevka orta mektebi, Aqsý qalasyndaǵy M.Qabylbekov atyndaǵy orta mektep) memlekettik tilde oqytatyn mektepterge aýystyryldy. Aǵymdaǵy oqý jylynda oblys ortalyǵynda Á.Bókeıhan atyndaǵy qazaq lıseı-mektebi ashyldy. Búgingi tańda bul mektepte 884 bala oqıdy, – dep baıandady Gúlmıra Bashırova.
Pavlodardaǵy keıbir qazaq mektepteri úshin birinshi synyptarǵa bala jınaý qıynǵa túsetin úrdis. Erte kóktemnen bastap bilim ordalary óz aýmaqtaryndaǵy ata-analar arasynda úgit-nasıhat sharalaryn júrgizip, muǵalimder kúzge deıin salpańdaıdy. Malaısary batyr atyndaǵy qazaq orta mektebiniń dırektory Azamat Syzdyqov byltyr úsh synypqa 69 bala qabyldanǵanyn, onyń aldyndaǵy jyldary eki synyp qana jasaqtalyp kelgenin aıtty. Negizi mektep 960 orynǵa laıyqtalǵan, byltyr «Zamanaýı mektep» óńirlik jobasy aıasynda kúrdeli jóndeýden ótken. Áıtse de búginde munda 510 oqýshy ǵana bilim alyp júr. Mektepti toltyrýǵa qatysty túıtkil aldaǵy jyldarda da saqtala beretindeı. Sebebi balalaryn qazaqsha oqytýǵa beıildi ata-analardyń úlesi áli de bolsyn tómen.
Soǵan qaramastan óńirde oqýshy oryndarynyń tapshylyǵy 6 932 birlikti quraıdy eken. Iаǵnı bul negizinen aralas mektepterge qatysty jaǵdaı. Pavlodar shaharynda úsh aýysymda jumys isteıtin 8 mektep bar (№5, 9, 18, 21, 24, 29, 34, 43). Onyń ústine byltyr ashylǵan Á.Bókeıhan atyndaǵy orta mektepte balalar sany tym kóp. Oryn tapshylyǵy bar mektepterdiń máselesin sheshý úshin oqý oryndarynyń janynan japsarlas ǵımarat turǵyzý kózdelgen jáne jańadan mektepter salý qarastyrylyp otyr. Mysaly, búgingi tańda akademık Shapyq Shókın atyndaǵy gımnazııa-mektebinde qosymsha 324 oryndyq japsarjaıdyń qurylysy júrgizilip jatyr. Al «Dostyq» shaǵyn aýdanynda turǵyzylyp jatqan 1 200 oryndyq jańa bilim ordasy keler jyly ashylady dep josparlanǵan.
Bilim berý basqarmasynyń málimetinde Aqtoǵaı, Baıanaýyl, Maı jáne Aqqýly aýdandarynda barlyq mektepke deıingi uıymdar 100 paıyz memlekettik tilde tárbıe beredi dep kórsetilgen. Iá, bul óńirlerde qarakózderimiz molynan shoǵyrlanǵan. Alaıda atalǵan aýmaqtardaǵy balabaqsha men mektepterdiń arasalmaǵynda paradoks baıqalady. Balabaqshalar barlyq balany qazaq tilinde tárbıelep shyǵarǵanymen, mektep tabaldyryǵyn attaǵanda baldyrǵandardyń belgili bir bóligi orys tilinde oqıdy. Bul jerde taǵy da statıstıkany sóıletsek, Baıanaýyl aýdanynda – 2, Aqtoǵaıda – 12, Maı aýdanynda – 2, Aqqýlyda 8 aralas mektep saqtalyp otyr. Endeshe, qazaq balabaqshasynda tárbıelenip shyqqan jetkinshekter qalaısha orys synyptaryn tańdaıdy? Osy bir kiltıpan ata-analardy ǵana emes, bilim berý mekemelerin, jergilikti bılik ókilderin oılandyrýy tıis emes pe? Álde bul óńirlerdegi balabaqshalardyń aty – qazaqsha, zaty oryssha ma?
Halyqaralyq «Qazaq tili qoǵamy» qoǵamdyq birlestigi Baıanaýyl aýdandyq fılıalynyń tóraǵasy Musabek Seısenbekuly osydan biraz jyl buryn aýdan ortalyǵyndaǵy №2 orta mektep tolyqtaı qazaqsha oqytýǵa aýystyrylǵanyn, alaıda ol kóp uzamaı qaıtadan aralas bolyp ketkenin aıtty. Bul jerde ata-analardyń suranysynan bólek, orys synyptaryna sabaq berip kelgen muǵalimderdiń talaby bar bolǵany ras. Dese de qazaqy qaımaǵy buzylmaǵan dál Baıanaýyldaı eldi mekende aralas mektepti saqtap tura berýge eshbir sebep joq ekenin jetkizdi. Sondyqtan jergilikti bilim salasyna jaýaptylar bul máseleni taǵy bir márte bezbendep, tarazyǵa tartyp kóredi degen senim mol.
О́kinishke qaraı, joǵarydaǵy súreńsiz jaıttar jergilikti atqarýshy organdardy onsha-munsha oılandyra qoımaıtyndaı. Shekaramyzdy shegendep, táýelsizdigimizdi baıandy ete túsken ýaqytta jergilikti bilim salasyna jaýaptylardyń nemquraıdylyǵy ana tilimizdiń jas urpaq arasynda damýyna balta shaýyp otyrǵandaı. Ata-analar arasyndaǵy nasıhat jumysynyń jetkiliksizdigi, orys jáne aralas mektepterine memlekettik tilge qatysty talaptardyń durys qoıylmaýy, memlekettik saıasatty júrgizip otyrǵan atqarýshy organdardyń máselege mán bermeýi osyndaı suryqsyz jaǵdaıǵa jetkizgen. Eń qyzyǵy, bul statıstıkany jaqsy jaǵyna qaraı ózgertýge bilim berý bólimderiniń josparlary da joq sekildi. Maqalany ázirleý barysynda Sharbaqty aýdandyq bilim berý bóliminiń basshysyna birneshe márte habarlasyp kórgenimizben, sóılesý múmkin bolmady. Al jergilikti múddeli memlekettik organdardyń mamandary bul máseleni ashyq aıtýdan júreksinedi.
Kerekýdegi qazaq mektepteriniń sanyn ulǵaıtý óte ózekti másele bolyp qala beretini aqıqat. Bul baǵytta bilim berý organdary strategııalyq qujat ázirlese de artyq bolmas. Resmı til sońǵy jyldary óziniń óktemdigin joǵaltyp, ana tilimizdiń yqpaly kúsheıe túskenin mektepter óz paıdasyna asyrýy tıis dep esepteımiz. Qazir teriskeıdegi aýdandarda qazaqtyń sany ósken. Osyny nazarǵa alatyn ýaqyt jetti.
Pavlodar oblysy