Azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý jónindegi is-sharalar qatarynda kókónis qoımalarynyń tapshylyǵyn boldyrmaý máselesi erekshe tur. Ásirese maýsymaralyq kezeńde másele jiti nazarǵa alynady. Osy rette elimizde ázirlengen saqtaý nysandaryn salý men jańartý jónindegi keshendi jospar aıasynda kólemi keminde 335,6 myń tonna bolatyn 97 jemis-kókónis ónimderiniń qoımasyn salý kózdelgen.
Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi habarlanǵandaı, osy jyly Qazaqstanda jalpy qýaty 104,5 myń tonna bolatyn 26 jańa kókónis qoımasy ashylady, al 2026 jylǵa deıin elde taǵy 35 zamanaýı qoıma paıdalanýǵa beriledi. Olar respýblıkadaǵy syıymdylyǵy 1,9 mln tonna bolatyn 1 208 saqtaý nysanynyń tizimine kiredi.
Qazir bul baǵyttaǵy jumys jospardaǵydan artyq oryndalyp jatyr. Atap ótkende, 2021-2022 jyldary 181,5 myń tonnaǵa 36 qoıma salý josparlansa, is júzinde 200,8 myń tonnaǵa deıin ónim qabyldaýǵa qabiletti 37 kókónis qoımasy ashylǵan. Kókónis ónimdiliginiń kórsetkishteri ósip jatqandyqtan, sáıkesinshe qoldanystaǵy qoımalardyń saqtaý ınfraqurylymyn jańǵyrtý, olardyń aýmaǵyn keńeıtý qajet. 2022 jyly otandyq fermerler 4,1 mln tonna kartop, 621,4 myń tonna sábiz, 1,1 mln tonna pııaz jáne 552 myń tonnaǵa jýyq qyryqqabat jınady. Mundaı kólemdi saqtaý úshin ınfraqurylym salý aýyl turǵyndarynyń qoljetimsiz kiristerin toltyrýǵa, ımportqa táýeldilikti tómendetýge, sondaı-aq maýsymaralyq kezeńde túpkilikti tutynýshy úshin azyq-túlik baǵasyn turaqtandyrýǵa kómektesedi.
Josparda qoıma salýǵa jáne jańǵyrtýǵa ınvestısııa tartý úshin ónimniń taýarlyq qasıetterin joǵaltpaı uzaq ýaqyt saqtalýyn qamtamasyz etetin arnaıy jabdyǵy bar zamanaýı qoımalardy salý kezinde ınvestısııalyq sýbsıdııalaý normatıvin 25%-dan 40-50%-ǵa deıin ulǵaıtý kózdeledi.
Osyndaı zamanaýı kókónis qoımalarynyń biri Pavlodar oblysyndaǵy Grıgorev aýyldyq okrýginde 2019 jyly paıdalanýǵa berilgen. Kásipker jobaǵa 820 mln teńge ınvestısııa salsa, onyń 200 mln teńgesin memleket ótedi. Qýaty 19 myń tonna kókónis qoımasy kásipkerdiń óz ónimin de, jaqyn mańdaǵy aýdandardyń sharýa qojalyqtarynyń ónimin de saqtaýǵa múmkindik berip otyr. Aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń málimetinshe, Pavlodar oblysynda jalpy syıymdylyǵy 460,6 myń tonna bolatyn 146 kókónis qoımasy bar. Byltyr óńirde 11 jańa saqtaý nysany iske qosylsa, aǵymdaǵy jyly qýattylyǵy 72,5 myń tonna bolatyn taǵy 6 kókónis qoımasy salynady.
Azyq-túlik baǵasyna kelsek, jaqynda Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi Qazaqstanda alǵash ret kókónis baǵasynyń deflıasııasy baıqalatynyn habarlady. Úkimettiń osy jylǵy aqpan aıynan bastap júrgizgen taýar ıntervensııalarynyń nátıjesinde ótken aptada áleýmettik mańyzy bar kókónisterdiń baǵasy 0,3%-ǵa tómendedi. Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrliginiń Saýda komıteti tóraǵasynyń mindetin atqarýshy Aıdar Ábildabekovtiń aıtýynsha, Túrkistan oblysynda barlyq áleýmettik kókónister arzandaǵan. Sondaı-aq Mańǵystaý oblysynda kartop pen qyryqqabattyń baǵasy tómendedi. Sońǵy eki aptada Mańǵystaý oblysynda áleýmettik azyq-túlik ónimderiniń baǵasy tómendep otyr (‒ 0,1%). О́tken aptada Túrkistan oblysynda da baǵanyń tómendeýi baıqaldy (‒ 0,1%). El boıynsha kókónisterdi áleýmettik baǵamen satý núkteleriniń sany ıntervensııanyń bastapqy kezeńindegi 682-den 1015-ke deıin ósti. Jalpy, kókónis baǵasynyń arzandaýy esebinen barlyq óńir boıynsha áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik taýarlary (ÁMAT) baǵasynyń ósýinde baıaýlaý baıqalady. Barlyq Áleýmettik kásipkerlik korporasııalaryna (ÁKK) osy saýda núktelerimen shartty uzartý usynylǵan. Sodan keıin kelesi maýsymaralyq kezeńde árbir óńirde baǵa saıasatyna áser etetin saýda nysandarynyń bazasy bolady.
Bir apta ishinde ÁMAT baǵasynyń jalpy ındeksi 0,1%-ǵa ósti, bul jyl basynan beri rekordtyq tómen deńgeı bolyp tabylady (2022 jyldyń uqsas kezeńinde baǵanyń ósimi 5,6% deńgeıinde tirkeldi). О́sim ÁMAT jalpy sebetindegi (sary maı, aıran, súzbe, sút) sút ónimderine baǵanyń birshama ósýine baılanysty boldy. SIM jáne AShM sút ónimderin óndirýshilermen jedel keńester ótkizip, nátıjesinde qoldanystaǵy baǵalardy saqtaýǵa qol jetkizildi.
Áleýmettik mańyzy bar ónimderdiń baǵasy jáne ony ári qaraı tómendetý jónindegi is-sharalarǵa arnalǵan keńeste Premer-mınıstrdiń orynbasary ‒ saýda jáne ıntegrasııa mınıstri Serik Jumanǵarın bul baǵyttaǵy negizgi ádis júıeli de belsendi jumyspen baılanysty bolatynyn basa aıtty. «Kúzde qalyptasqan qorlardy taratý nátıjelerin kórip otyrmyz, maýsymaralyq kezeńde alǵash ret kókónis baǵasynyń deflıasııasy bastaldy. Bul jumysty jalǵastyrý kerek. Jekelegen kókónister boıynsha qorlary az aımaqtar artylyp jatqan óńirlermen kelissózder júrgizýi kerek, ol boıynsha aqparatty Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi beredi. Sóıtip, kókónisterdi ındıkatıvti baǵamen jetkizýdiń turaqtylyǵyn qamtamasyz etý qajet. Bıylǵy erte shyǵatyn jáne kúzgi jıyn-terim boıynsha kelisimshart jasaýdy jedeldetý mańyzdy. Kúzden bastap 2024 jyldyń kóktemine arnalǵan qorlar qalyptasady. Biz azyq-túlik ınflıasııasyn qazirgi deńgeıde ustap, kelesi jylǵa tómen baǵamen ónim qorlaryn qurýymyz kerek. Kúzden bastap 2024 jyldyń kóktemine arnalǵan qorlar qalyptasady», dedi ol sońǵy aptalardaǵy baǵa jaǵdaıynyń qorytyndylaryn taldaı kele.
Sondaı-aq keńeste óńirlerdiń kúzgi eginge kelisimshart jasaý boıynsha jumys barysy talqylandy. Bul kelisimsharttar ÁMAT baǵasyn turaqtandyrý tetikterin iske asyrýdyń jańa úlgilik erejelerine sáıkes aǵymdaǵy jyldyń 1 aqpanyna deıin jasalýǵa tıis edi. Saýda komıteti tarapynan kúzgi pııazdy 62-70 teńgeden, al saqtaýdy eskere otyryp, kóktemge deıin 90 teńgeden kelisimshart jasaý usynyldy.