Ánshi boıtumary – Abaı

Kenjekeńniń bir qasıeti, ózinen burynǵy talanttardyń esimin únemi qurmetpen eske alyp, úlgi qylyp otyrady. Úlken mektep kórgenin maqtan tutady. «Sydyq Muhamedjanovtyń «Jumbaq qyz» lıro-epıkalyq operasynda dramalyq tenordyń daýysyna laıyq aýyr partııa bar

Foton degenińiz jaryqtyń myńnan bir bólshegi ǵana. Iаǵnı bir paraq qaǵaz janyp ketkendegi ushqyn buryn qaǵaz ne aǵashtyń untaǵy bolǵanyn bilip sińe­­di aýaǵa. Sol sııaqty, daýystyń túsi. Á­r­kim­niń ózine tán qasıeti bolaty­ny sekil­di, daýystyń da túsi baryn (hromes­­te­zııa) ǵylym jiliktep beredi. Ol týraly jazýshy Marhabat Baıǵuttyń «Daýys­tyń túsi» atty áńgimesinen oqyǵan da shyǵarsyz. Álgi shyǵarmada birge oqyp, birge ósken qurdasyn qyzǵanysh pen baqastyqtan jek kórip ketken keıipker kúnderdiń kúni dosy ólgende onyń janazasyna baryp sóılep turǵanyn jazýshy bylaı sýretteıdi: 

«Esmaqan Dosbolov kim edi? Azamat­tar, men ony sıpattap jatpaımyn, – dedi. – Meniń aldymda óte oryndy aıtyldy. Ol elim dep týǵan er edi. Onyń dostary kóp edi. Sol dostarynyń biri men edim, – Osy jerde bir kidirdi. Qansha kósileıin dese de bolmaı barady. Daýystyń túsi bola­dy dep bir jerden oqyǵaly óz daýsynan ózi qorqatyn. Tap qazir daýsynyń túsin kórer me edi. Ondaı túr-tús joq shyǵar. Eger kórine qalsa bar ǵoı, munyń daýsynyń túsinen adam birden jyndanyp keter», deıdi.

Demek daýystyń túsi men kúshi de júrektiń ishine baılanysty shyǵatyny ǵoı. Sizdiń júregińizdiń úni aýaǵa qandaı boıaý bólip, qandaı tolqyn taratady? Al adam janyn baýrap, rýh syılaıtyn dalanyń dańǵaıyr ánshileriniń daýysy she? Máselen, ánshi, ánshi bolǵanda da anaý-mynaý emes, opera ánshisi, Qa­zaq­stannyń eńbek sińirgen ártisi, Mem­le­kettik syılyqtyń laýreaty Ken­jeǵa­lı Myrjyqbaıdyń daýysyna saıyn dalasynyń keńdigi syıyp turǵan joq pa? Sol dalada tań atyp, kún batardaǵy qanyq túster, kók aspannyń tunyǵy, júzgen saǵym, tógilgen shýaq, kerilgen kempirqosaqtyń boıaýlary, jasyl qyrat pen boz munar – bári-bári bar onda. Jáne osylardyń bárinen ózgeshe taǵy bir tús bar bul ánshiniń daýysynda. Ol tipti Kenjeǵalı Myrjyqbaıdan áldeqaıda buryn ótken án alyby Ámireniń daýy­synda da kezdespegen qasirettiń zarly úni. Sebebi Ámire keńestik bıliktiń qyspaǵyna ushyraǵanymen, atom polıgonyn kórgen joq. Parıjge barǵanda Mustafa Shoqaımen kezdeskeni basyna bále bolyp, óle-ólgenshe ańdý men qysasta qalǵan degen derek oqyǵanbyz. Ámire týǵan topyraqtyń dál irgesindegi Abaı aýdany sanalatyn Saryjalda ósip-jetilgen, Kenjeǵalı synaq alańy­nyń túbinde ósken. Uzasa jıyrma shaqy­rymdaı jerde eken. «Bala kúnimizde oınap júrgende taban astyndaǵy jer dirildep ketetin», deıdi ózi. Oıyn balasy polıgondy bilmegen. «Baǵyp júrgen qoıdyń ózi janyn qoıarǵa jer tappaı tym-tyraqaı qashatyn. Álden ýaqytta aýada sańyraýqulaq ósip shyqqandaı sýret paıda bolady. Qyzyq kórgen balalar atqa mingesip alyp, álgi «sańyraýqulaq» shyqqan jaqqa tartamyz. Jarylys ornyna úlken shuńqyr ornap, sý tolyp jatady. Álgini «Atqankól» dep ataımyz. Sol sýdy qyzyqtap, temirlerimen oınaımyz. Úlkender «barmańdar» dep aıtpaıtyn. Zııan ekenin bilmegen-aý. Týǵan-týys, dostarymnyń kóbi osy sy­naq kesirinen erte óldi», deıdi búgin­de jetpistiń jelkenin kergen ánshi. Ámi­re­niń izin basqan jerlesi Kenjeǵalı Myr­jyqbaıdyń daýysynyń halyq kó­keıine qonyp, elimen muńdasa ketetini sondyq­tan shyǵar. Halqy bastan keshirgen qaı­ǵy-qasiretti bul bala jasynan boıynan ótkerip, taǵdyrymen keshken daryn. Ánshi ǵana emes, ánshiniń Abaıy!

Kenjekeń ómirine kóz júgirtse, dú­nıege ánshi bolyp kelmeýine haqy da joqtaı. Án júırigi Ámire týǵan topy­raqtyń óskini. Ekeýiniń aýyly Degeleń men Myrjyqtyń ar jaq-ber jaǵy. Semeı men Qarqaralynyń arasy desek te, Abaı aýdany. Uly Abaı týǵan topyraqtan alys emes. Onyń ústine tap osy Degeleń, Myrjyqtyń mańaıy «aqyldynyń sózin­deı oıly kúıdiń» (Abaı) qaınary Táttim­bettiń aýylyna da tym taıaý. Atala­ry Qarqaraly, Egindibulaqtaǵy Qaz daýysty Qazybek bı, Táttimbet urpaqtary, Myr­jyq­baı atasynyń esiminiń ózi aıtyp tur. Aýmaly-tókpeli zamanda Semeıge taman ótkeni de. Akademık Rymǵalı Nurǵalı bul jerler týraly: «Shoqan madaqtaǵan, qobyz tartyp, án salǵan, úlken epıkalyq dastandar týdyrǵan, aıtys aqyny Janaq júırik jyryna qosqan Arqanyń kıeli mekenderiniń biri – Degeleń taýlary. Qa­zaq saharasynda alǵash skrıpka tart­qan da – osy Degeleń aýyly», deıdi. Demek, bul – tuńǵyshtar elinen. Qazaq jyryna reforma jasaǵan Abaı – tuńǵysh, al­ǵash Parıjde án shyrqaǵan Ámire – tuń­ǵysh, qazaq topyraǵyna skrıpka ustat­qan Degeleń tuńǵysh bolsa, osy uly kóshti jalǵastyrǵan bul kisi de tuńǵysh. Onyń alǵashqysy – Astana elorda bolmaı turyp 1996 jyly ánshilerdiń kóshin bastap kóship kelgeni ǵana emes, osynda alǵash ult aspaptar orkestrin quryp, fılarmonııaǵa dırektor bolǵany. Odan zory – uly Abaıdyń óziniń ánderimen qosa, aqynnyń sózine áýen jazǵan Muqan Tólebaev («Men kór­dim uzyn qaıyń qulaǵanyn»), Sydyq Muha­medjanov («Jarq etpes qara kóńilim ne qylsa da»), Myńjasar Mańǵytaev («О́lse óler tabıǵat, adam ólmes») syndy kompozıtorlardyń bıik romanstaryn túgel oryndap (barlyǵy 25 án), jeke konsert bergen qazaq. Jáne bir ereksheligi, bul konserttik baǵdarlamasyn ózi daıyn­dap, ózi júrgizedi, ózi oryndaıdy. Bul jerde dıapazony bir jarym oktavadan asatyn Abaıdyń bıik romanstaryna eki ánshiniń biri batyly jetip bara bermeıtinin eskergen jón. Máselen, osy konsertinde ánin T.Shapaı jazǵan Abaıdyń «Esińde bar ma jas kúniń» óleńin, «Qansonarda» óleńine jazylǵan M.Ybyraevtyń jeldirmesin tuńǵysh K.Myrjyqbaev oryndapty. Sondaı-aq «Qarańǵy túnde taý qalǵypty» úsh tilde: bir shýmaǵyn nemisshe, bir shýmaǵyn oryssha, bir shýmaǵyn qazaqsha shyrqap shyqqanda qazaq, orys bylaı tursyn, Germanııadaǵy saparynda nemister «qy­ry­lyp» qala jazdaǵan. Abaıdyń barlyq án murasy men onyń sózine jazyl­ǵan ánderdi jıyp-terip bir konsertke syıdyryp, ony taspaǵa basqanyn aıtpa­ǵanda, sońǵy eki-úsh shyǵarmasyn alǵash oryndaǵanynyń ózi jaraıdy «tuńǵysh» degen beıresmı mandatyna. 

Talant bolǵan soń týǵan jerdiń kıesi boıyna sińbeı qoımaıdy. Daryndy jaratylys ıesi sol qasıetterdi ult­tyń baı­ly­ǵy retinde eline eselep qaıtaryp otyrǵanyna osydan kóz jetedi. Qazaqta qansha opera bolsa, bul kisi bárine jýyǵyn oryndap shy­ǵyp­ty. Sheteldik shyǵar­malarǵa túren tartqanyn aıtyp jat­paımyz. 1981 jy­ly Lenıngrad kon­ser­vatorııasynyń vokal-hor fakýl­tetin opera ánshisi, kon­serttik ánshi, pedagog maman­dyǵy boıyn­sha bitirip kele sala Sydyq Muhamed­janovtyń (lıbrettosyn jazǵan Ǵabıt Músirepov) «Aqan seri – Aqtoqty» operasynda – Aqan seri bolyp jarq etken. «Qyz Jibek» operasynda Tólegendi Ǵabıt Músirepovtiń suraýy boıynsha oınapty. «Birjan-Sarada» – Birjan, «Evgenıı Onegınde» – Lenskıı, tize berse jetedi. Ásirese 1983 jyly Máskeýdiń Kolonnyı zalynda Birjan bolyp shyrqaǵany taspaǵa basylyp, búginge jetipti. YouTube jelisinen úzindisin ǵana tyńdap, ǵajapqa qalǵanbyz. Muqan Tólebaevtyń 70 jyldyǵy ótken ol zal­dyń keńdigi men jarqyraǵan áshekeıin, halyqtyń moldyǵy men ánshige kórsetken iltıpatyn aıtyp jetkizý múmkin be, sirá. Operanyń ǵalamaty osyndaıda bilinedi. Adam janyna bitken alapat rýhtyń zor tebirenisi, qýat-kúshi ispetti elesteıdi. Al daýysqa, ún sıqyryna qonǵan sulý­lyq jan-júrektiń náziktigi men izgiligi­nen qýat alǵan kartınalar qosyny se­kil­­di kórkem eleske kómedi. Ánshiniń keýde­sinen aqtarylǵan keń tynysty daby­­synyń qýatty tolqyny júregińdi týlatyp ótip, kóńildi quıyn bop soǵady. Mine, jan men rýhtyń kúshi qandaı! Jan-júrektiń tereńinen kóterilgen bul ekpindi tynys ánshiniń ishki qýat-kúshi, anyǵyn aıtqanda, jan tebirenisinen týǵan sezim men rýhtyń ekpini emeı ne deısiz? Biz soǵan batyp, sodan áserlenip kóńil kóteremiz, rýhtanamyz, muńaıamyz, oılanyp-tolǵanamyz, sezimder galereıasy solaı jalǵasyp kete beredi. Birde quıyn bop soqqan, birde samaldaı jelpigen, birde tańǵy baqtaı tamyljyp aıalaǵan daýys pen ún ıesine qalaı qoshemet qylyp, qurmet kórsetpeısiz? Keýdeńe jan salyp bergendeı, kóńilińe qanat bitirgen ánshi salǵan kelesi bir ándi tyńdaı bere siz basqa bir keńistikke qulash uryp, jan áleminiń joǵary satylaryna kóterilesiz. Áıtpese, ornyńyzdan turyp qol soǵyp, basqasha keıipke enbeısiz ǵoı. Tap solaı, Kenjeǵalı Myrjyqbaıdyń oryndaýynda Abaı ánderi men Birjandy tyńdaǵan kez kelgen kózi qaraqty jurt basqa adam bolyp, rýhy ósip qaıtaryna talas keltire almaısyz. Zal tik turyp tolassyz qol soqqanynan basqasha qorytyndyǵa kelý múmkin emes.

Estrada janryndaǵy jeńiltek áýen­symaqtar jurttyń sanasyn quldy­rata qoımaǵan ol kezde (1980 jyldar) shyqqan opera ánshileri shyn juldyzdar edi demesińe qoımaıdy. Ermek Serkebaev, Bıbigúl Tólegenova, Roza Jamanova, ta­ǵy basqa ánshilerdiń dúrildep turǵan kezi. Kenjekeńniń bir qasıeti, ózinen bu­rynǵy talanttardyń esimin únemi qur­met­­pen eske alyp, úlgi qylyp otyrady. Úlken mektep kórgenin maqtan tuta­dy. «Sydyq Muhamedjanovtyń «Jum­baq qyz» lıro-epıkalyq operasynda dra­malyq tenordyń daýysyna laıyq aýyr par­tııa bar. Osy partııany Narıman Qa­ra­­ji­gitov, Amangeldi Sembınnen keıin men oryndadym» dep maqtanady. Sosyn shybyn jany shyrqyrap esimi eleýsiz qalyp bara jatqan arqaly ánshilerdi eske alady. Ásirese zamandasy Amangeldi Sembınniń almaǵaıyp zamanda kúıip ketkenin kúıinishpen áńgimelep, este qaldyrý jaǵyn oılastyrý kerek deıdi. Jáne ózi aıtyp qana qoımaı, tıisti jerlerge iz salyp, qulaqqaǵys ta qylypty. Ázirge nátıje joǵyna opynady. Al ustaz­y Sydyq Muhamedjanovqa kelgende shyǵarda jany bólek. 3 opera, 4 sımfonııa men qanshama án, Abaı óleńderine romans jazǵan kompozıtordyń 80, 90 jyl­dyq­tary ataýsyz qalǵanyn ókinish­pen eske alady. Alda júz jyldyǵy kele jatqanyn jáne qaperledi. Kúlli ǵumy­ryn qazaq mýzykasyna arnaǵan Sydyq Muhamedjanovty aıta otyra, qazaq mý­zy­kasynyń barlyq problemasyn jip­ke kózinen tizdi. Sydyqtan soń opera toq­ta­ǵany, úlken klassıkalyq shyǵar­malar jazyla qoımaıtyny qynjyltady. S.Muhamedjanovtyń segiz bólimnen tura­­­tyn «Ǵasyrlar úni» oratorııasy qazir tipti qoıylmaıtyn bolǵan. Bir saǵattyq alapat oratorııa umytylýǵa aınalǵan búginde.

Kenjekeń álemniń 20 shaqty elinde konsert qoıypty. Qazaq dalasynda da konsertimen aralamaǵan jeri joq. Ob­lys ortalyqtary ǵana emes, aýdan, aýyl­­darǵa kóp barǵan. «Túkpirdegi aýyl­darǵa suranatynmyn» deıdi. Onysy – halyq­tyń ishine kirý, elge qyzmet etý. Ataq­ty murnynan tizip, alqa ǵyp taqqan birneshe opera ánshisi bar, biraq el tanymaıdy. Shalǵaıdaǵy aýyldar bylaı tursyn, aýdandarǵa at izin salmaǵan soń halyq qaıtsin? Teatrdan uzap shyqqandy, halyqqa jaqqan Shámshi Qaldaıaqov, Áset Beıseýov syndy kompozıtorlardyń týyn­dylaryn oryndaǵandy abyroı kóredi. Ja­synan aýylda atqa shapqan, Semeı men Almatyda mýzykalyq saýatyn ashyp, Reseıde jetildirip, Abaı atyndaǵy Mem­le­kettik opera jáne balet teatrynda ushtalyp, shyńdalyp shyqqan ánshiniń baratyn jeri – qarapaıym halyqtyń ishi. «1989 jyly Bıbigúl Tólegenovamen el ishine shyqqanda baıqadym. Seni teledıdardan, teatrdan aragidik kórgen óz aldyna. El estigeninen góri, bir ret kórgendi umytpaıdy. Sodan beri oblys ortalyqtaryna barsam, aýdan, aýyldarǵa suranatyn boldym», deıdi ózi. Halyqtyń ishine dendep engen saıyn eldiń ótinishi birinshi orynda. Soǵan saı repertýary ushan-teńiz, operadan bólek, klassıkalyq shyǵarmalar, halyq ánderi, estradalyq retro-ánder de jeterlik. Kópshilik súı­gen ánderge opera ánshileriniń kóbi mu­ryn shúıiredi ǵoı. Bul kiside ol joq. Bas­ty orynda halqyna qyzmet etý. Teatr men úlken saraılardan «qashyp», aýyl-aýyl­dy aralap óner kórsetken ánshi «Qazaq­stannyń eńbek sińirgen ártisi» ataǵyn tegin almaǵan.

Múmkin siz estigen shyǵarsyz, men endi bildim, Kenjeǵalı Myrjyqbaıdyń ózi júrgizip, ózi oryndaıtyn segiz je­ke konserti bar eken. Olardyń arasynan 175 jyldyǵyna oraı Abaı án­de­ri men sózderine jazylǵan qazaq kom­pozıtorlarynyń vokaldyq shyǵarmala­ry­nan turatyn «Júregim, neni sezesiń?» atty, Abaı sózine jazǵan qazaq kompozı­torlary, Pýshkın sózine jazǵan orys kompozıtorlarynyń vokaldyq shyǵarma­larynan turatyn «Abaı jáne Pýshkın», Ilıa Jaqanovtyń 85 jyldyǵyna oraı «Edil men Jaıyq» atty, Sydyq Muha­medjanovtyń án romans, arııalarynan «Sazyń ketpes qulaqtan» atty konsert­terin bóle-jara ataǵan jón. 2006 jyl Reseıde Abaı jyly, Qazaqstanda Pýshkın jylyna oraı «Abaı-Pýshkın» atty jeke jobasymen Reseıdiń Máskeý, Sankt-Peterbýrg qalalarynan bastap, Astrahan, Oryn­bor, Samara, Omby, Tomsk, Barnaýl, Novosibir sııaqty birneshe óńirinde bir aıda on bes konsert bergenin estip eriksiz bas shaıqadyq. Sonda Sankt-Peterbýrgte 25 jyldan soń burynǵy ustazy Kıra Izotova konsertine kelgen. Sol ustazy konsertten soń jurt aldynda pikir bildirgenin ánshiniń qasyn­daǵylar elge jaıyp salǵan: «Bir adamnyń kómeginsiz ózi bastap júrgizip, mundaı kúrdeli týyn­dylardy oryndap shyqqan bul qandaı keremet ánshi (Abaıdyń kóp ánderi romans). Bizde oqyǵanda boıy da, daýysy da ortasha deńgeıde bolǵanymen, Kenjık (ustazy solaı atap ketken) kóp izdenetin eńbekqor edi. Men qazirgi ánshi­lerge osy shákirtimdi úlgi etkim keledi».

Jasy seksenge jýyqtaǵansha ómir boıy konservatorııada mýzyka salasymen aınalysqanyn ol jaqsy biledi. Baıqasańyz opera, klassıka oryndaıtyn kásipqoı ánshiler sahnada sóılemeýge tyrysady. Júrgizýshi sóılegen aralyq­ta tamaǵyn kenep, daýysyn retke keltirý­men bolady. Al ózi júrgizip, ózi shyrqap jeke-dara shapqan – daýysqa eki-úsh ese salmaq. Sóılegen saıyn daýys «oty­ra­dy» – bir, onyń ústine án sala tura sóılegen saıyn maıdalyǵynan aıy­ry­lady, taǵysyn taǵy. Demek Ken­je­ǵa­lı Myrjyqbaı jyldar boıǵy izde­nis pen eńbektiń arqasynda qat-qabat táji­rıbeniń moldyǵymen múmkin emeske qol jetkizgen. Bolmaıtyndy boldyrǵan. Talanttyń bir aty eńbek degen sóz ras. Onyń syrtynda tabandylyq, erik pen jiger, qaırat pen aqyl, bir sózben aıtqanda kemeldiktiń barlyq faktory buǵyp jatyr. О́zi bala kezinde birneshe atqa shaýyp, báıgelerden keltirgeninde kórgenindeı, bul kisi ózin ómir boıy baptap, shyńdaýmen keledi. О́ıtkeni báıge aldynda júırik at qulaǵyn qaıshylap, árnege eleńdeıtinin bilemiz. Jasandy bulbuldardaı emes, naǵyz ánshiler de sahna aldynda ersili-qarsyly júrip, daýsyn kenep, maza tappaıdy. Sana-sezimniń ıesi adam ómir boıy osylaı ózimen kúresip, ishteı jarap ótpek kerek. Kópshiliktiń aldyna shyǵatyn arqaly janda bul qasıet eki-úsh ese joǵary. Áıtpese, jyldan-jylǵa kemel tartpasa, elýinde Abaıdy tolyq qamtyp, alpysynda konsert berip, jetpisinde jaraǵan attaı halyqqa esep berýdi oılap otyra ala ma ánshi? Júırik boldyń ba, sońyna deıin sony ustap ótý shart. Bul – azamattyń serti.