Dánesh ekken dán

Án aıtarda dombyrasyn serpilte tartyp, arqalanyp ketetin ádeti ózine jarasyp-aq turady. Jan tánimen berile shyrqaǵanda án yrǵaǵymen birge teń­selip, tebirenip ketetini júreginiń náziktigi men boıyndaǵy óneriniń qýat-kúshi ispetti. Ásirese án aıtpas bu­ryn, ánniń sıpatyn ashý maqsatynda ishki ıirim­derin qulpyrta oınatatyn kiris­pe shertpesine tánti bola­syń. Eń kere­meti, kirispe keıde ánniń melodııasyna qurylsa, keıde ózgeshe bir sarynda oryndalyp, án áýenine úılesimdi ulasyp jatady. Nurjannyń óneri «dombyrany saýsaq sóıletpeıdi, kóńil sóı­letedi», degen Táken Álimqulovtyń sózin eske salady.

Halyqtyń qońyrjaı syrshyl ánde­rinen órilgen birde áýelep quıqyl­jı­tyn, birde báseńdeı kele qaıta tógilte aıtylatyn san qubylmaly ózindik má­neri bar Dánesh Raqyshevtiń ánderi Jetisý mektebiniń maqtanyshy.

Ásem áýen jelisimen kórkem óril­gen án mátininiń úılesimdi úndesýi tyń­­­daýshyny baýrap alyp, beıjaı qal­­­dyr­maıtyny qazaq halqyna tán qasıet. Ánniń qudireti de osy! Bul oraı­­da án­shiniń sheberligi – áýezdi únin bul­buldaı qubyltyp, án yrǵaq­taryn ju­tyndyryp, ásem áýenin dombyra sha­naǵynan shyqqan daýys sarynyna úı­lesimdi shyrqaýy. Dánesh Raqyshevke tán osyndaı sheberlikti óz deńgeıinde ıgergen Nurjan – dástúrli qazaq ánde­riniń aıasyn keńitip, onyń jańasha damýyna muryndyq boldy.

«Jaqsy daýys – ánshiniń jarty ba­qyty» degendeı, ánshiniń daralyǵyn aıqyndaıtyn da daýys. Nurjannyń daýysy dástúrli qazaq ánderiniń sheber oryndaýshysy Dánesh atanyń áýenin eske salyp, janyńdy eliktirip, qulaǵyńnyń quryshyn qandyrady. «Ustazy jaq­sy­nyń, ustanymy jaqsy» degendeı, Dáneshten úırengen Nurjannyń án aıtý máneri sheberliktiń shyńy desem de bolady. Kez kelgen ánshi aıta al­maıtyn keıbir kúrdeli ánderdi óz bıi­ginde oryndaý Nurjanǵa buıyrǵan eken. Mysaly, Ásettiń áni «Qısmet», «Ardaq», «Maqpal», áıgili «Injý-mar­jan», halyq áni atalǵan «Ańshynyń áni», «Bópem-aı», «Baıanaýyl» ánderi keń tynysty, ıirimi mol, oryndaý­shydan sheberlikti jáne sezimtaldyqty talap etedi. Nurjan sezimtaldyqpen, ózine tán sheberlikpen ózen aǵysyndaı birde baıaý, birde ekpindi, quıqyljyp-qubylǵan ásem ánderdiń mańyzy men máıegin tyń­daýshy qulaǵyna maqpal daýysymen quıǵanda tebirenbeý múmkin emes.

Nurjan Janpeıisovtiń án oryndaý sheberligin zerdelesek, Jetisý ólkesine tán dástúrli halyq ánderiniń úni, tálim alǵan ustazy Dánesh Raqyshevtiń án oryndaý máneri jáne dástúrli halyq ánderin oryndap júrgen aıtýly ónerpazdar­dyń án aıtý saryny baıqalyp turady. Daýy­stary jáne án oryndaý máneri uqsas bolǵanymen, árıne, Nurjan­nyń án oryndaýy D.Ra­­­­qyshevten ózgerek. О́z stı­li bar. Úlgi tut­sa da, elik­tese de Alla­­­dan da­ryǵan ta­lant bolar, ándi ózin­she ór­­nekt­ep salady.

Dánesh Raqyshev tir­shiliginde Nur­jan­nyń án salǵanyn tyńdap: «Jas­tyq shaǵym qaıta oralypty. Daýsyńnan aı­nalaıyn» dep ba­ta ber­gen eken. Jazýshysy Beksultan Nur­jekeuly: «Nurjan – Dánesh ánshiniń kenje qozysy... Dánesh ániniń búkil qaıy­ry­myn, ıirimin Nurjannan tabýǵa bolady» dep baǵalaıdy. Shynymen de, Nur­jan­nyń oryndaýyndaǵy ánge qulaq túrseńiz, Dáneshtiń únin búginge jetkizip jatqandaı áserde qalasyz.

Dástúrli halyq ánderiniń kókjıe­gin keńeıtken, Jetisý sazy mektebiniń ir­gesin bekitken Dáneshtiń tálimin al­ǵan Nurjan Janpeıisov qazaqtyń kór­nekti ánshileriniń týyndylaryndaǵy qaı­talanbas qazaqy naqyshty jańǵyrta, jar­qyrata otyryp, ózindik órnekpen to­lyqtyryp, án ónerine jańasha lep ákel­di desem artyq bolmas. Eń bas­ty­sy, Nur­jannyń oryndaýyndaǵy dás­túrli ánderdi búgingi jańa urpaq jy­ly qabyldap, boıyna sińire aldy. Mine, ánshi qudireti! 

Sonaý 1994 jyly Taldy­qor­ǵan qa­lasy Dánesh Raqyshev atyndaǵy №3 mektep-ınternatynan bastaý alǵan Nur­jan­­nyń qarapaıym ustazdyq qyzme­ti búgingi tańda respýblıkalyq deńgeıde kásibı jalǵasyn tapty. Nurjannyń basshylyǵymen Júsipbek Elebekov atyn­­daǵy respýblıkalyq estrada-sırk kol­ledjinde Dánesh Raqyshev atyn­daǵy ar­naıy ánshilik synyp ashylyp, shákirt­ter legi tárbıelenip jatyr. T.Júrgenov atyndaǵy Ulttyq óner akademııasynda kafedra meńgerýshisi qyzmetin at­qa­rýmen qatar bir mezette akademııa ja­nyndaǵy Dánesh Raqyshev atyndaǵy synypta shákirtterdi baýlýǵa da ýaqyt taýyp júr. Osy ıgi ister Jetisý sazynyń ozyq kórinisi Dánesh mektebin damytýǵa qosqan Nurjannyń eren eńbekteriniń bir parasy.

Shyǵarmashylyq turǵydan ustazdyq qyzmetpen qatar án ónerindegi izdenisteri áste to­lastaǵan emes. Radıo mekemesiniń shań basqan muraǵatynda «Altyn qorda» saqtalǵan ánderdiń ishinen dástúrli qazaq ánderiniń úzdik úlgilerin qaıta tiriltip, formatyn túzetip degendeı, umyt bola bas­taǵan áýenderdi nasıhattaýǵa zor eń­bek sińirip keledi.

Nurjannyń atqaryp kele jatqan ıgi isteri keıingi býyn jastarǵa úlgi. Dánesh­tiń 115-teı ánin jınaqtap, ony ún­taspaǵa túsirip, halyqqa nasıhattaýda zor eńbek etti.

Nurjan Janpeıisovtiń óner­ge degen qushtarlyǵynyń uıym­dastyrýshy­lyq qabi­leti­men ushta­syp jatqany da ja­­rasym­dy. Ulttyq telearna­lar uıym­dastyrǵan «Altybaqan», «Aýyl­dyń alty aýyzy», «Jeti­saz», «Qazaqtyń 100 áni» jáne Almaty telearna­synyń «In­jý-marjan» baǵdarlamalarynyń bel ortasynda júrgenin aıt­sań­shy. So­naý 2009 jyly Qa­zaq­konsertte júr­gende ótkizgen jeke shyǵarmashylyq ke­shi, Yqy­las atyn­daǵy Ulttyq aspap­tar murajaıynda ótken «Áset pen Dánesh» atty leksııa-konserti, «Alataý» dástúrli óner teatrynda, «Ǵalymdar úıinde» jáne «Ándi súıseń, menshe súı» atty konsertteri ha­lyqtyń erek­she yqy­lasyna bólenip, dástúrli án­der­diń ómirsheńdigin dáleldedi. Dánesh­tiń dom­­byrasyn saltanatty túrde «Yqy­las atyndaǵy Ulttyq aspaptar mura­jaıynyń» tórine jaıǵastyryp, shákirt­tik paryzyn da atqardy.

«Qazaqtyń dástúrli 1000 áni» antologııasyna 15 áni, Ulybrıtanııa Lon­don memleketi shyǵarǵan «Qazaq saharasynyń dástúrli mýzykasy» jına­ǵyna 5 áni endi. J.Elebekov atyndaǵy baıqaýdyń 1998, «Jańa ǵasyrǵa – jańa án» baıqaýynyń (2000), «Shabyt» halyqaralyq fes­tı­valiniń (2000) laýreaty jáne Á.Qa­shaýbaev atyndaǵy baıqaýdyń bas júl­desin ıelendi. Pa­rıj qalasynda ótetin ulttyq dástúrli mý­zykalyq festıvaline eki dúrkin qa­tysty. Gastroldik saparmen Qytaı Ha­lyq Respýblıkasyna (2002), Moń­ǵol eline (2005), Ońtústik Koreıa eline já­ne Reseı qalalaryna baryp, kon­­sert­ter qoıdy. Tolassyz izdenisiniń je­misi – repertýarynda 300-den asa án jınaqtalǵan. Kóbine, halyqtyń dás­túrli ánderi, Dánesh oryndaǵan án­der jáne basqa da kompozıtorlardyń shyǵar­malary qamtylǵan. Bul Nurjan inimniń qazaqtyń dástúrli án ónerin dáriptegen eńseli eń­bekteriniń bir parasy.

Iá, Qazaqstannyń eńbek sińir­gen qaırat­keri, ánshilik ónerdiń jampozy, professor Nur­jan Janpeıisov ha­qynda aıtylar júrekjardy lebizder kóp.

Aıbyn TО́REHAN,

professor