Beıbit ómir besiginde terbelip ósken urpaqqa soǵys degen jat uǵym. Oısha elestetetin soǵystyń jantúrshigerlik shyndyǵyn, tynysh ómirdiń qadir-qasıetin ot pen oqtyń ortasynan aman kelgenderdiń shyǵarmasy bárinen góri tereńirek sezindiredi. Qaýyzy ashylmaı jatyp áskerge shaqyrylǵan balalar qatarynda ıyǵyna myltyq asynyp, qan maıdannyń ortasynan tabylǵandardyń ishinen elge belgili aqyn-jazýshylardyń úlken shoǵyry shyqty. Soǵystyń naǵyz shyndyǵy – solardyń shyǵarmasynda. Ol shyǵarmalar HH ǵasyrdyń ekinshi jartysyndaǵy tutas birneshe býyndy tárbıeledi.
Qaza bolǵan baýyrdy qaǵaz ishinen izdegen
Shyǵarma keıipkerleriniń ómirdegi jaǵdaıǵa oraı keıipteletini ras. Kórkem ádebıette onyń talaı úlgileri bar. Lev Tolstoı «Anna Karenınasyn» jazýǵa gazet betinde jarııalanǵan «osyndaı bir jas qyz mahabbattyń azabynan poıyzdyń astyna túsip ólipti» degen tildeı habarlamany oqyp, áserlengeni sonsha, búkil orys ádebıetiniń bir ólshemi bolyp otyrǵan uly shyǵarmasyn dúnıege alyp kelgen. Al «Qajymuratty» jazýǵa bir túp qýraı sebep bolǵan desedi. Sol sekildi qazaq ádebıetinde detektıv janryna jol ashqan belgili qaharman qalamger Kemel Toqaevtyń biz sóz etkeli otyrǵan «Soldat soǵysqa ketti» romanynyń sıýjeti de aspannan emes, óziniń tragedııaly taǵdyrynan alynyp jazylǵan. Otyzynshy jyldar salǵan oıranda qazaqtyń bir bóligi Qytaıǵa qashyp, bir bóligi aýǵan asyp, toz-tozy shyǵyp shashyraı bastaǵanda, taǵdyrdyń qaqpaqylymen Toqanyń otbasy da týyp-ósken jeri Qarataldan qashyqtap, Bishkekten bir-aq shyǵady. Ata-anadan tirideı aırylyp, balalar úıinde ósken bolashaq jazýshy 18 jasynda ózi suranyp maıdanǵa attanady...
Soǵystyń tarıhy bólek bolǵanymen, tabıǵaty bir. Tabıǵaty men tarıhyn biriktiretin jaýyngerdiń rýhy men patrıottyq sezimi. Al ol jaı jaýynger ǵana emes, Otanyna adal, ol úshin bárine daıyn, bolmysy adal, qııaly baı, qalam ustaǵan jan bolsa, boıyna sińgen súıispenshiligi kózimen kórgen soǵys sýretterimen shynaıy úılesim taýyp, ólip qalǵan júıke tamyrlaryna qan júgirtip tiriltetindeı tolymdy dúnıe týdyra alatyny anyq. Bolashaqta jýrnalıst ıakı tarıhshy bolýdy armandap júrip Qasym aǵasynyń sońynan soǵysqa attanǵan K.Toqaev bul romanyn soldattyń jazbasy, ıaǵnı okopta jatyp ózi júrgizgen kúndelik negizinde órgen. Romannyń oqıǵasy qoıý, birden shıelenispen bastalyp, sharyqtaý shegine jetkenshe tym-tyrys uıyǵan kóńildiń tunyǵy talaı márte shaıqalady...
«Soldat soǵysqa ketti» romanynyń bel omyrtqasy – Muhamed. El aman, jurt tynysh, shekara shetin shegirtke baspaǵan beıbitshilik zamannyń basyn bir-aq sátte bult torlap, el men jerdi qaranıet jaýdan qorǵaý úshin 18 jastaǵy Muhamed joıqyn maıdannyń ortasyna baryp túsedi. Olardy ákele jatqan poezd vagonyn nemis áskeri áýeden bombalap, jańbyrsha jaýǵan oqtyń astynda qalady. Muhamedke oq tıip, ólip ketse, joqtaıtyn janashyr jaqyny da joq, aýyl baılaryn aýyzdyqtap, asha tuıaq qalmasyn dep asyra siltegen soǵys aldyndaǵy zulmattan et jaqyn, týystyń bári basy aýǵan jaqqa bosyp ketken. Shash al dese bas alatyn jandaıshaptardyń kesirinen týǵan jerinen amalsyz bezinip, et jaqynnyń bári ajal qushqanda, Muhamed pen aǵasy Qasym ǵana balalar úıin panalap, aman qalǵan. Qazaq jeriniń Qaratal deıtin qıyrdaǵy bir óńirindegi halyqty qynadaı qyryp salǵan Goloshekın ákelgen zulmat osylaısha qysqa ǵana baıandalyp ótedi. Bul túsinikti de. Sebebi sosrealızmmen syıysa almaıtyn shyndyqty jalańashtap aıtý keńestik kezeńde múmkin emes edi. О́z áýletiniń basyna túsken qııanatty oqyrmanǵa qııalap bolsa da jetkizip, qalyń qazaqtyń keleshegin qoǵadaı japyryp kele jatqan ádiletsiz júıeni amalyn taýyp áńgimelep ketkenin avtordyń batyldyǵy dep baǵalaýǵa bolady.
Keńes ıdeologııasy sarynymen jazylǵan shyǵarmalardyń kópshiligi ýaqyt synyna tótep bere almady, kezinde qyzyǵyp oqyǵan kitaptardyń deni kónerip ketti. Asyra sýrettelgen, jyltyr sózi kóp, jasandy shyǵarmalardyń kezinde qalaı oqylǵanyna tańyrqaısyń da. Bir qyzyǵy, búgingi kún bıiginen kóz salǵanda, kórkem týyndynyń sol úırenshikti súrleýden qıys ketkeni, jazýshy stılinen oqyrman qasyna erip, qatar júrgendeı dáldik baıqalady. Úgit-nasıhat quraly retinde jerden jeti qoıan tapqandaı tek jetistikti jyrlap, maqtaý-madaqtaý maqalalardy kún saıyn jarııalaıtyn partııalyq basylymdardyń basshysy bola tura, «Soldat soǵysqa ketti» romanyn jazǵanda el ıdeologııasyna súıenish bolǵan ádebıettiń ádepki ádisinen Kemel Toqaevtyń sanaly túrde bas tartqanyn ańdamaý múmkin emes. Keńestik qalamdastary sýrettep júrgendeı, soǵys – adal dostyqtyń, minsiz qarym-qatynastyń alańy emes. Bári de ómirdegideı: onda da aq pen qara, erlik pen ezdik, adamdyq pen alaıaqtyq, satqyndyq, qyzǵanysh aralasyp qatar júredi. Balalyq shaǵy ashtyqpen, jastyq shaǵy soǵyspen tuspa-tus kelgen avtordyń batyldyǵy myna bir detaldan da anyq kórinedi. Jaý tutqıyldan shabýyl jasaǵanda, keńes áskeri bas saýǵalap júgeri arasyna qashady. Mergen Meıirmanov fashıstiń ushaǵyn jalǵyz oqpen atyp túsiredi. Qaıyrymdy is qylsa buldaýdy bilmeıtin qasıet boıyna sińgen momyn qazaq jaýyngeriniń erligin Vlasov degen orys «jaýdy jaıratqan men» dep aramdyqpen ózine ıelenbek bolady. Imperııalyq memleketterdiń kishi halyqtardy tuqyrtyp ustaý úshin ádebıette asqan súıispenshilikpen qoldanǵan «uly orys» qaǵıdasyna qaraı, keıipkerlerdiń áreketin kerisinshe qısyndasa da avtordyń qalamyna eshkim bılik jasaı almas edi. Alaıda soǵys ómiriniń shyndyǵyn búrkemelemeı, jaqsylyqty jamandyqqa jyǵyp bermeı, adam úshin adaldyq pen ádildiktiń qashan da asa qymbat qasıet ekenin shaǵyn shtrıhpen bolsa da, shynaıy sýretteıdi. Bir detal: hýtor mańaıynda adasyp tıgen snarıad oǵynan mertigip, kózderi jaýdyrap qınalyp jatqan jylqynyń tamaǵynan oryp jiberip, úsh kún boıy ash júrgen kópultty polk jaýyngerlerine qazy-qarta asyp berip, qarq qylǵany áreketinen bas keıipker Muhamedtiń qazaqy bolmysy, baýyrmal keń júregi kórinedi.
Ultqa qurǵan tuzaqqa bar jaqyny ilinip, mynaý jaryq jalǵanda jaıqalǵan bir áýletten jalǵyz ózi aman qalǵan qalamgerdiń qulaǵynda sýyq kezeńniń sumdyq jańǵyryǵy ǵana qaldy. Janyn shyrqyratqan jalǵyzdyq sherinen jazyp qana qutylatyny anyq. Oń aıaǵyna oq tıip, soǵys salǵan jaraqatty ómir boıy syzdaǵan júreginde kóterip júrip jazǵan mazmundy rýhanı murasyn ǵumyrbaıandyq janrdaǵy osy týyndysymen tolyqtyra túskeni ádebıet úshin rýhanı olja. Ulttyq ádebıette buryn-sońdy bolmaǵan detektıv janrynyń damýyna qyzmet etken Kemel Toqaev 1970-1980 jyldary shyǵarmalary mıllıonnan astam danamen shyǵatyn qazaqtyń sanaýly qalamgerlerdiń birinen sanaldy. Sýretkerdiń «Soldat soǵysqa ketti» romany da myńdaǵan oqyrmannyń súıip oqıtyn shyǵarmasyna aınaldy. Bul kórkem týyndy jetimdiktiń taýqymetin tartqanda janyna jalaý bolǵan, 22 jasynda erlikpen qaza tapqan polıtrýk Qasym aǵasynyń basyna qoıǵan qulpytasy ispetti. «Qaza boldy» degen qara qaǵazyn alǵanymen, molasy joq marqum aǵasyn qaǵaz betinen, kitap ishinen izdep ótken inisi óz azamattyq paryzyn Jomart balasyna esim, al «Soldat soǵysqa ketti» romanymen eskertkish etip soǵyp, eńsesin bıik etip somdap ketti.