Zeınetaqy reformasynyń kelesi qadamy

Zeınetaqy júıesin reformalaý máselesi daǵdarystan keıin qaıta qoz­ǵalatyny dástúrge aınalǵan. Basqasha aıtqanda, dál osyndaı jaǵdaıda bar­lyq kemshilik sý betine qalqyp shyǵa keledi. Qazir de memlekettik emes zeı­netaqy qorlary qorjyndarynyń quryly­myn táýekeldi baǵaly qaǵazdar­dan memlekettik baǵaly qaǵazdardyń paıdasyna ózgertý qa­jettiligi ózekti bolyp tur. Bir kezderi bási basym bolyp kóringen tetikter de ınf­lıa­sııadan joǵary kiristi qamtamasyz etpedi.

Sarapshylar qaýymdastyǵy arasyn­daǵy pikirtalastyń ózegi osy ekeni qazir belgili bolyp qaldy. Kóńi­lindegi kóp kúmán «Refor­masy­nyń kelesi qandaı bolady?» degen suraqqa jaýap izdep tur.

Keıingi bir jyl ishinde ortasha zeınet­aqy mólsheri nebári 3 470 teńgege, 3,3 paıyzǵa ósti. Al jyldyq ınflıasııa 20,3 paıyz. 2022 jyl­dyń qorytyndysy boıyn­sha Ult­tyq banktiń senimgerlik bas­qa­rýyn­daǵy BJZQ zeınetaqy aktıv­teriniń kirisi aldyńǵy jylmen salys­tyrǵanda 6,55 paıyzǵa deıin tómen­dedi. Zeınetaqy aktıvterin «Damý» qorynyń kepildigimen shaǵyn jáne orta bızneske salýǵa ruqsat etil­geni týraly aqparat qoǵamnyń qyzý tal­qy­syna tústi, qup kórgender az boldy.

Myń qubylǵan múddeler tartysy

ShOB pen «Báıterek» holdıngin qoldaý ıdeıasy – BJZQ emes, qordyń aktıvterin basqaratyn Ulttyq bank­tiń bastamasy. Táýelsiz sarapshylar men ekonomıster qor qarjysyn kva­zısektorǵa emes, ınfraqurylym joba­l­ary men ekonomıkanyń naqty sek­toryna, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy, magıstraldy jol jo­basyna salý qajettigin aıtady. Ener­gosektorda, JEO seg­men­tiniń betin tyrnap qalsa, prob­le­masy muńyn aıtyp shyǵa kele­tinin Almatydaǵy №1, №2 jylý orta­lyqtaryna press-týr barysynda kózben kórdik. Bıik minberlerden BJZQ qarjysyn ınvestısııalaý qajet­tigin jıi aıtatyn toptardyń nazaryna JEO jobalary ilinbeı qalatynyn da talaı ret baıqaǵanbyz. Qysqasy bul tusta da múddeler tartysy da, pikir de ártúrli kartınada qubylyp tur.

 Ekonomısterdiń birazy BJZQ aktıvterin salatyn bıznes kózi áli qalyp­taspaǵanyn, jyldar boıy jı­nalǵan aqsha men eńbek ońaı kúıip ketýi múmkin ekenin aıtady. Ekonomıst-sarapshy Arman Beı­sem­bıevtiń aıtýynsha, shaǵyn já­ne orta bızneske aqsha jiberý absýrd, taratyp aıtqanda óz-ózine qol jumsaýmen birdeı. Bizge oılanýǵa ýaqyt bar. Zeınetaqy aqshasynyń bir bóligin basqarýǵa quqyǵy bar. Jańa Áleýmettik kodeks boıynsha jınaqtarymyzdyń jartysyna deıin jeke kompanııalarǵa aýdara alamyz. Jaqynda Ulttyq bank Zeı­net­aqy aktıvteriniń kiristiligi 914 mlrd teńgege jetkenin málimdedi. 2022 jyly Ulttyq bank 2,4 trln teńge somaǵa memlekettik baǵaly qaǵaz satyp aldy. Ekinshi deńgeıli bankterdiń oblıgasııalarynan tús­ken kiris 18,8 paıyzǵa deıin ósti. Bıyl birinshi toqsanda Ult­tyq bank Qarjy mınıstrliginiń mem­lekettik baǵaly qaǵazdaryna 215 mlrd teńge ınvestısııalady. Port­feldegi valıý­talyq aktıvterdiń úlesi 28,4 paıyz­ǵa tómendedi.

Reformaǵa deıin «eldiń monetarly uıymdary zeınetaqy aktıvterin paıdalaný tıimdiligin arttyrýdyń tıimdi tásilderin sheshe almaı otyr» degen pikir basymdaý edi. Investısııalardy basqarý 2014 jyly Ulttyq Bankke aýys­ty. 2018 jyly zeınetaqy aktıvteriniń jyldyq kiristiligi ınflıasııadan eki ese asyp túsip, 5,97 paıyzǵa jetken. Qalǵan ýaqytta naqty ınvestısııalyq kiris ınflıasııany áreń jaýyp, úsh jyl boıy kiristiń nátıjesi teris bolyp kelgen. 2014 jylǵy sáýirden 2023 jylǵy qańtarǵa deıingi jıyntyq kiris 116,1 paıyz bolǵan. Taratyp aıtqanda, 10 jyldan az ýaqyt ishinde zeınetaqy aktıvteriniń naqty tabystylyǵy 0,8 paıyzǵa jetti. Jyldyq eseppen eseptegende jylyna 0,1 paıyzdan azdaý. Al BJZQ ókilderi zeınetaqy jınaqtary uzaqmerzimdi ınvestısııalar bolyp tabylatynyn jáne kem degende bir jyl kezeńge arnalǵan ınvestısııalyq kiris kólemin taldaǵan jón ekenin, al qysqa merzimdi aptalyq, aılyq taldaýlar naryq konıýnktýrasynyń ózgerýine baılanysty qubylyp turatyndyqtan, ındıkatıvti emes ekenin aıtady. «Uzaq­merzimdi perspektıvada zeınetaqy jınaqtarynyń kiristiligi qamtamasyz etiletinin atap ótemiz. Jınaqtaýshy zeınetaqy júıesi qurylǵan kezeńnen (1998 j.) 2023 jylǵy 1 naýryzdaǵy jı­naqtalǵan kiristilik esepteý ádisi boıyn­sha 740,12 paıyz boldy, osy merzim ara­lyǵyndaǵy ınflıasııa 695,96 paıyzdy qurady», deıdi BJZQ ókilderi

Qoǵamdy qobaljytqan tómen rentabeldilik

Investısııalyq nátıjelerdiń bulyń­ǵyrlyǵynyń sebebi ázirge túsi­­niksizdeý. Keı sarapshylar muny mem­l­ekettik qorǵa birigýine baılanys­ty múddeler qaqtyǵysynan kóredi. Olardyń sózine den qoısaq, memleket bir mezgilde zeınetaqy qorynyń ıesi jáne onyń retteýshisi bola almaıdy.

Kezinde zeınetaqy aktıvteriniń memlekettik qorǵa aýdarylýy sebebi onyń ınvestısııalyq kirisiniń tómen­digimen túsindirilgen. Eńbek mınıs­trligi sol kezde birtutas mem­le­ket­tik qor qurý qajettiligin túsin­dir­gen kezde zeınet­aqy shottarynyń ın­ves­tısııalyq kiris­tiligin artty­rady dep ýáde berdi. Se­bebi zeı­net­aqy aktıvterin ShOB já­ne ınfra­qurylymdyq jobalardy damy­týǵa baǵyttaý týraly ıdeıalar da sol kezden bastap aıtyla bastaǵan. Biraq bul ıdeıa da qaǵaz júzinde qaldy. 2008–2010 jyldardaǵy daǵdarys kezinde orta ónerkásiptik kásiporyndardyń keıbiriniń jaǵdaıy qıyndap, olar­dyń zeınetaqy aktıvterine sozǵan qoly dittegen jerine jetpeı qal­dy. Odan bólek, normatıvtik-qu­qy­q­tyq aktilerdi qaıta qaraý reıtıng­teri jetkiliksiz nesıelik emı­tent­terdiń baǵaly qaǵazda­ryna ınves­tısııa­laý múmkindigin joıdy. Tipti sarap­shylardyń keıbiri ShOB qol­daýǵa arnalǵan memlekettik baǵ­dar­lamalar kóptegen tartymdy emı­tentti ashyq naryqtan bógep tastaǵa­nyn da aıtady.

QAMS atqarýshy dırektory Danııar Temirbaevtyń aıtýyn­sha, zeı­net­aqy naryǵyndaǵy báseke­lestik­ti damytatyn kez keldi. Damy­ǵan naryqtarda zeınetaqy aktıv­terin basqarýdy baǵa­laý benchmark (kiristilik etalony) arqyly baǵa­lanady. BJZQ aktıvterin basqarýshy úshin kiris etalonynyń tabysy ınflıasııa deńgeıinen joǵary bolýy kerek. Basqasha bolsa, memleket aradaǵy aıyrmashylyqty bıýdjetten, ıaǵnı salyq tóleýshiler esebinen jabýǵa májbúr. «О́tken jyly BJZQ basqarýshysynyń jalpy kiristiligi ınflıasııadan asyp ketken joq. Zeı­netaqy aktıvteriniń kiristiligi ınflıasııadan turaqty túrde tómen bolsa, biz mened­jerdiń jaýapkershiligi týraly aıtýymyz kerek», deıdi QAMS ókili.

Qoldanystaǵy retteýdiń salda­ry­nan zeınetaqy aktıvterin bas­qa­ryp otyrǵan kompanııalardyń ın­ves­­tısııalyq strategııasy memle­ket­tik baǵaly qaǵazdaryn qaıtadan sa­typ alý, satyp alýǵa basymdyq ber­­­­geni aıtylyp ta, jazylyp ta júr. Sebebi olardyń ınvestısııalyq stra­­te­gııasynda aıyrmashylyq az. Ba­lans­­tarynda memlekettik ob­lı­­gasııa­lardan ózge kiristiligi joǵa­ry aktıvter az. Inflıasııa men bazalyq mól­sher­lemeniń paıyzy tómendese, memlekettik baǵaly qaǵazdar men depo­zıt­terdiń kiristiligi tómendeıdi. Mundaı ortada BJZQ salymshylary atalǵan qar­jy quraldarynyń kirisine kóńili tolmaı basqa bala­ma kiris kózderin izdeı bastaıdy. Sondyqtan jeke kom­­panııa­lar men Ulttyq banktiń ınves­­tısııa­lyq stra­tegııalarynyń ártarap­tandy­rylýy mańyzdy», dedi spıker.

Bul rette Temirbaev otandyq retteý­shiniń qor naryǵyn retteýde qysym baryn da aıtyp ótti. Onyń aıtýynsha, qarjy naryǵyndaǵy keıbir jaıttar memlekettiń bankterge bólgen de­meý­­qarjysyna baılanysty bolyp keldi. BJZQ dereginshe, 2023 jylǵy 1 naý­ryzdaǵy jaǵdaı boıynsha memle­kettik baǵaly qaǵazdar zeınetaqy qor­jy­nynyń 65,5 paıyzyn quraıdy. Odan keıin korporatıvtik oblıgasııalar – 17,24 paıyz, syrtqy basqarýdaǵy aktıvter – 10,08 paıyz. Qalǵan qarajat aksııalarǵa, depozıtter men REPO operasııalary, taǵy basqa aktıvterdiń «armııasynan» jasaqtalǵan.

Memleket kepildiginiń múmkindigi qandaı?

 Ulttyq bank shyǵyn qaýpine jol bermeý úshin qaıtarymyna 100 pa­ıyz senetin ınvestısııalyq úderiske barǵysy keledi. Bul tusta áńgime zeınetaqy aktıvteriniń kiristiligin ınflıasııa deńgeıinde nemese odan sál ǵana joǵary ustaýdyń bási basym bolary anyq. Sebebi memlekettiń kepildigi az shyǵynmen oryndalady. Al zeınetaqy aktıvteri kiristiligin ınflıasııadan 5-6 paıyzdan joǵary qamtamasyz etýdiń aýyly ázirge alystaý bolyp tur. Sarapshylar arasynda zeınetaqy aktıvteri bıýdjet pen kvazısektordy, kommersııalyq bankterdiń oblıgasııalaryn satyp alatyn shaǵyn bıznestiń bir tobyn asyrap otyr degen pikir bar. Is júzinde zeınetaqy aktıvterin ınvestısııalyq portfeliniń 45-50 paıy­zy memlekettik baǵaly qaǵazdarǵa tıesili ekeni qupııa emes. Osyǵan deıin memlekettik baǵaly qaǵazdar táýekelsiz qural retinde ınvestor­larǵa ınflıasııa­dan áldeqaıda tómen kiris usynyp kelgen bolatyn. Bul ınvestorlardyń memlekettik baǵaly qaǵazdar aýksıondaryna degen qyzy­ǵýshylyǵyn tómendetip jiberdi.

Al Qarjy mınıstrligi úshin zeınet­aqy aktıvteriniń kiristiligin 15 paıyzdan joǵary ustaý quny tym qymbat bolyp tur. Biraq sonda da zeınetaqy aktıvteri halyqtyń aǵym­daǵy qajettilikteri – emdeý jáne turǵyn úı máseleleri úshin paı­dalanýǵa berý týraly sheshim shyǵaryldy, oblıgasııalar aınalymǵa shyqty. Bul sheshimdi zeınetaqy aktıv­teriniń ınvestısııalyq kiristiligi syn kótermeıdi degen shaǵymdarǵa berilgen jaýap dep qabyldaýǵa bolatyn tárizdi. Sarapshylar bul qadam­nyń zeınetaqy júıesine tıgizgen keri áserin, sonyń saldarynan trıl­lıondaǵan teńgeniń aınalymǵa shyq­qanyn, bul óz kezeginde ınflıasııany kóterip jibergenin aıtady.

Investısııa úshin eń qaýipti segment...

«2022 jyldyń 1 qarashasyndaǵy jaǵdaı boıynsha otandastarymyzdyń zeınetaqy jınaqtary 14,1 trln teńgeni qurady, onyń 9,2 mıllıardy ǵana jeke kompanııalardyń senimgerlik basqa­rýynda. Árbir salymshy qalaýy boıynsha óziniń jeke kabınetindegi zeınetaqy jınaqtarynyń jaı-kúıin BJZQ saıtynda da, Egov plat­for­masynda da tek­sere alady. Este­rińizge sala keteıik, jınaq­taýshy zeınetaqy júıesinde zeı­net­aqynyń jınaqtalatyn bóliginiń tólem­deriniń mólsheri salymshynyń ju­mys istegen ýaqytynda jasaǵan aýda­rym­darynyń somasyna baılanysty bolady», deıdi Qazaqstan Qarjygerleri qaýym­dastyǵynyń sarapshylary.

Osyndaı pikirdi QQQ ókili Erlan Býrabaev ta aıtady. Onyń aıtýynsha, azamattarymyzdyń arasynda daý-damaımen atyn shyǵarýdy unatatyn «dıvan» mamandary bar, qazir olar zeınetaqy qorynyń ashyq emestigin, ol jaqta aqshanyń múlde jetkilikti ekenine kúmán keltiretinin aıtýy múm­kin. Shyn máninde, zeınetaqy aktıv­teri múldem ashyq, kez kelgen adam BJZQ saıtyna kirip, portfel qury­lymyn, onyń qalaı ózgeretinin, zeınet­aqy aktıvteri qandaı qarjy qural­darynda taǵaıyndalǵanyn, bar­ly­­ǵyn ár teńgesine deıin kóre alady.

E.Býrabaevtyń aıtýynsha, basqa­rý­shy kompanııa rentabeldilik boıyn­sha ortasha deńgeıden 70 paıyzdan kem bolsa, onda salymshylardyń shyǵynyn óz qarajaty esebinen óteýge týra keledi. «Aktıvterdi basqarý­dyń ortasha kórset­kishi 10 paıyz, bas­qarýshy kompanııa bar bolǵany 5 paıyz bolsa, onda ol 2 paıyzdy óz esebi­nen ótep, kórsetkishtiń 70 paıyzyna deıin jetkizýi kerek. «Al qazirgi Ult­tyq banktiń qaramaǵyndaǵy júıe bul tabysty qamtamasyz etpeıdi, ıaǵ­nı Ulttyq bank tabystylyqty óte­­­meı­­di, adam zeınetke shyqqanda ony mem­leket óteıdi. Jekemenshik bas­­qa­­­rýshy kompanııalardyń basqa­rýyn­­daǵy kórsetkishter Ulttyq bank bas­shy­­­lyǵy­na qaraǵanda talapshyl, tipti kon­ser­vatıvti», dep túsindiredi ekonomıst.

Sarapshylardyń sózine den qoı­saq, halyqaralyq naryqta qarjy quraldary men ındeksterdiń baǵasy tómendedi. Bul, eń aldymen, geosaıası jaǵdaıǵa baılanys­ty, ınflıasııa ósti, tarıfter kóterildi. Biraq mundaı quldyraý kezeńderiniń merzimi tym uzaq bolmaıtyny ótkennen belgili. Bir esik jabylmaı, ekinshi esiktiń ashylmaıtyny sııaqty, quldyraý kezeńinen keıin qalpyna keltirý úderisi bastalyp, damyǵan jáne turaqty qarjy naryqtarynyń bási artady. Demek endigi trendterdiń betalysynyń qandaı bolatynyn jyldyń ekinshi jartysynda baıqaımyz.

ALMATY