Elorda – eldigimizdiń aınasy. Astanamyz gúldense, ol elimizdiń de syndarly damýyna serpin bermek. Al qoǵamdyq tártipti qamtamasyz etpeı, jan-jaqty damyǵan, tórt qubylasy teń megapolıs qalyptastyrý múmkin emes. Osyǵan oraı ótken juma kúni Ishki ister mınıstri, polısııa general-polkovnıgi Marat Ahmetjanovtyń Astana qalasynyń ákimi Jeńis Qasymbekpen jáne elorda aktıvimen kezdesýinde bas qalanyń qoǵamdyq qaýipsizdigi salasyndaǵy ózekti máseleleri keńinen talqyǵa salyndy. Aıta keteıik, bul – polısııa men ákimdiktiń osyndaı formattaǵy alǵashqy kezdesýi.
Elordada qylmys 17%-ǵa tómendedi
Basqosý barysynda taraptar Qoǵamdyq qaýipsizdikti qoǵammen seriktestikte qamtamasyz etý tujyrymdamasyn talqylady. Qujat elordamyzda qylmys deńgeıin azaıtyp, elorda turǵyndarynyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. IIM basshysy Marat Ahmetjanov Astananyń búkil elimiz, tipti sheteldikter úshin «tartylys magnıti» ekenin atap ótti. Munda barlyq memlekettik, joǵary oqý oryndary, mádenı nysandar shoǵyrlanǵan. Elordaǵa kún saıyn myńdaǵan otandasymyz ben shetel azamaty keledi. Bul jaǵdaı qalanyń ınfraqurylymy men qaýipsizdigi álemniń jetekshi astanalarynyń deńgeıine sáıkes kelýin talap etedi.
– Astananyń kelbeti men jaǵdaıyna qarap, sheteldik qonaqtar bizdiń respýblıka týraly tutas oı túıedi. Sondyqtan elordamyz London, Tokıo, Seýl sııaqty álemdik astanalardyń deńgeıine sáıkes kelýge tıis. Munda barlyq zańdar jumys isteýi kerek. Oǵan tolyq múmkindikter bar, – dep atap ótti mınıstr.
Onyń aıtýynsha, polısııanyń táýlik boıy quqyqtyq tártipti qamtamasyz etýiniń arqasynda eldegi qylmys deńgeıi – 16, al Astanada 17 paıyzǵa tómendegen. Onyń ishinde kisi óltirý – 51, zorlaý – 37, qaraqshylyq – 36, tonaý – 16, buzaqylyq – 47, urlyq 28 paıyzǵa azaıǵan. Degenmen, elordada 10 myń adamǵa shaqqanda qylmys sany – 127. Bul – eldegi eń joǵary kórsetkish.
– Alaıda bul tek saldarmen kúresý. Qylmysqa kóptegen faktor áser etedi. Atap aıtqanda, áleýmettik, ekonomıkalyq kóshi-qon jáne basqa da sebepter. Sondyqtan oǵan yqpal etetin jaǵdaılardy joıý boıynsha barlyq memlekettik organdar men jurtshylyqtyń júıeli jumysy qajet. Dál osy máseleler tujyrymdamada qozǵalǵan, onyń negizinde 2 negizgi tezıs jasaldy – aldyn alýǵa qaraǵanda qylmystyń saldary qymbatqa túsedi, al qylmysty jáne oǵan keltirilgen zııandy turaqty túrde azaıtý úshin búkil qoǵamnyń kúsh-jigeri qajet, – dep atap ótti Ishki ister mınıstri.
Basty baǵyttyń biri – «sıntetıkamen» kúres
Elorda aktıviniń aldynda Marat Ahmetjanov atalǵan tujyrymdama negizinde daıyndalǵan Astana problemalar kartasyn tanystyrdy. Karta negizgi 7 toptan jáne halyq úshin ózekti problemalardy sheshýge baǵyttalǵan 38 bólikten turady. Atap aıtqanda, mas kúıde jasalǵan qylmys, otbasylyq-turmystyq saladaǵy zorlyq-zombylyq, esirtki qylmysyna qarsy is-qımyl, urlyqtyń aldyn alý, jol qaýipsizdigi jáne t.b. Elordalyq turǵyndardyń quqyqtyq tártibi men qaýipsizdigin qamtamasyz etý problemalarynyń árbir toby boıynsha IIM sıtýasııalyq-taldaý ortalyǵy usynystar ázirlegen.
Marat Ahmetjanovtyń málimdeýinshe, qylmysqa baratyn adamdardyń 80 paıyzy jumyssyz, 73 paıyzynda kásiptik nemese joǵary bilim joq, jeke tulǵaǵa qarsy qylmystardyń 50 paıyzy mas kúıinde jasalady. Al árbir ekinshi qylmysker elordaǵa syrttan kelgen.
IIM ázirlegen kartada jıi tirkeletin quqyq buzýshylyqtardy azaıtý boıynsha usynystar ázirlengen. Sondaı-aq aıryqsha atap ótetin jaıt – esirtki qylmystary, ásirese «sıntetıkamen» kúres. Sala basshysynyń aıtýynsha, sońǵy 5 jylda resmı esep boıynsha sıntetıkalyq esirtki zattaryn tutynýshylar sany bes esege ósti. Bıyldyń ózinde polısııa 18 esirtki zerthanasyn anyqtap, kózin joıdy. Máselen, osy jyly Almaty oblysynda 3 esirtki zerthanasyn ashqan 10 sheteldik azamat ustaldy. Budan ózge de sanany ýlaıtyn zattardy daıyndaýmen aınalysqan «uıashyqtardy» jabýdyń arqasynda bir ǵana Almatynyń ózinde quny 200 mlrd teńgeden asatyn sıntetıkalyq esirtkiniń birrettik 20 mln dozasy aınalymǵa jiberilmedi. Sonymen qatar 1210 esirtki saıty buǵattalǵan.
– Al Astanada esirtkimen baılanysty quqyq buzýshylyqtar sany 39%-ǵa óskeni anyqtaldy. 71,7 kg esirtki tárkilendi. Olardyń ishinde 13 kg sıntetıka bar. Bul – 39 myń birrettik doza. Olardyń «kóleńkeli» naryqtaǵy baǵasy 260 mln teńgeni quraıdy. Shyn máninde, bul – aısbergtiń shyńy ǵana. Máseleni júıeli túrde sheshý úshin áli talaı jumys istelýi kerek, – deıdi Marat Ahmetjanov.
Aqaýly kólik – artyq júkteme
Kartanyń taǵy bir ereksheligi – polısııanyń fýnksııalaryn kúsheıtý arqyly sheshiletin máseleler qarastyrylǵan. Alaıda bul problemalardyń áleýmettik nemese ekonomıkalyq turǵydan qarastyrylatyn sebepteri de bar. Máselen, sonyń biri – kólikterdi tehnıkalyq qaraý ortalyqtarynyń jumysy. Aıtalyq, elordadaǵy 26 ortalyq bıyl 34 myńnan astam kólikti tekserip, olarǵa «bári talapqa saı» dep qorytyndy bergen. Bar bolǵany 67 aqaýly kólikti «anyqtaǵan». Al qaladaǵy kólikterdiń jartysynan astamy keminde 10 jyl buryn shyǵarylǵanyn eskersek, 67 kólikten ǵana aqaý shyǵýy múmkin be?
IIM basshysynyń aıtýynsha, bul polısııaǵa úlken júkteme túsirip otyr. Tártip saqshylary Astana kóshelerinen 4 myńnan astam aqaýy bar kólikti anyqtaǵan. Marat Ahmetjanov bul máseleni ýákiletti organnyń, qoǵamdyq jáne basqa da uıymdardyń aldynda kóterý qajettigin atap ótti. О́ıtkeni bir jeri durys jumys istemeıtin kólikpen kóshede júrý qala turǵyndarynyń qaýipsizdigine, ekologııaǵa keri áserin tıgizedi. Jol-kólik oqıǵalarynyń bolýyna da sebepshi.
Alkogol – qylmystyń negizgi sebepteriniń biri
Astana qalasynyń aktıvimen kezdesý barysynda Ishki ister mınıstri alkogolmen baılanysty qylmystar statıstıkasymen bólisti. Onyń aıtýynsha, jalpy eldegi mas kúıde jasalatyn kisi óltirý qylmystarynyń 70%-y Astanada oryn alady eken! Odan bólek, densaýlyqqa aýyr zııan keltirýdiń 2/3 bóligi, árbir ekinshi zorlaý jáne úshinshi buzaqylyq – elordanyń enshisinde. О́tken jyly Astanada mas qylmyskerlerdiń qolynan 18 adam qaza tapty. Mundaı qylmystardyń sebepteri de kóp.
– Elordada adamnyń mastyǵyn kýálandyrý boıynsha bir ǵana pýnkt jumys isteıdi. Ol jerde 3 sarapshydan turatyn bir ǵana kabınet bar. Kúnine oǵan 50-70 adam jetkiziledi. Pýnkttiń júktemesi óte kóp. Saldarynan patrýldik jasaqtar quqyqtyq tártipti kúzetýdiń ornyna 1 quqyq buzýshyny tekserýge 2 saǵatqa deıin ýaqyt jumsaıdy. Sondyqtan qalanyń basqa bólikterinen de osyndaı pýnktter ashý qajet, – dedi IIM basshysy.
Mınıstr medısınalyq aıyqtyrǵyshtardy ulǵaıtý qajet ekenin atap ótti. Qalada tek 20 oryndyq aıyqtyrǵyshtar bar jáne bul «ishkishteri» jetip-artylyp jatqan megapolıs úshin óte az. Jyl basynan beri 3 myńnan astam adam sol oryndarǵa túnep shyqqan.
– Maskúnemdikti emdeý tásilderin qaıta qaraý qajet. Qalada 50 oryndyq mamandandyrylǵan emdeý-saýyqtyrý mekemesi jumys isteıdi. Alaıda jyl basynan beri sottar tek 29 adamdy májbúrlep emdeýge jibergen. Bul eldegi barlyq osyndaı sheshimderdiń 2 paıyzyn ǵana quraıdy. Elordada 2 myń adam esepte turǵanyn eskersek, bul óte az. Ýchaskelik komıssııalardyń jumysy jetkiliksiz. Sonymen qatar emdeýdiń áseri de joq. Otbasylyq janjalqoılar emdeý oryndarynda birneshe ret jatyp shyqsa da, keıin ishýdi jalǵastyrady, – dep atap ótti mınıstr.
Internet alaıaqtyq kóbeıgen
Ishki ister mınıstri astanalyq ákimdik aktıvimen kezdesýde ınternet alaıaqtyq qylmystarynyń kóbeıip ketkenin aıtty. Sońǵy 5 jylda olardyń sany 10 ese ósken. Bıyldyń ózinde 7800-den astam osyndaı qylmys tirkelip úlgerdi.
– Bul qala turǵyndarynyń onlaın servıster men bank qyzmetterin belsendi paıdalanýyna baılanysty bolyp otyr. Olardyń sıfrlyq saýaty tómen ekendigin qylmyskerler jaqsy biledi. Qazirgi kıberqylmystar shekaraǵa baǵynbaıdy jáne aıla-tásilderi únemi ózgerip otyrady. Alaıaqtar shetelden qońyraý shalyp, aýyspaly abonenttik nómirlerdi paıdalanady. Sondyqtan baılanys operatorlary tarapynan tehnıkalyq tosqaýyl qoıyldy, – deıdi ol.
Qazirgi kúni elordada Kıberpol qurylyp, zamanaýı qurylǵylarmen jabdyqtalyp, olarǵa ınternettegi qylmystardy ashý men tergeýdiń jańa mindetteri júktelgen. Mınıstrdiń aıtýynsha, búginde ınternet alaıaqtyǵy boıynsha azamattardyń ótinishteri «biryńǵaı tereze» qaǵıdaty boıynsha qabyldanady. Nátıjeleri bar. Tek 5 aıdyń ishinde Esil aýdany boıynsha 864 ótinish tússe, onyń 308-i ashyldy. Astana men Qostanaıda kólik utysy boıynsha Sall-ortalyq uıymdastyrǵan qylmystyq toptyń 18 múshesi ustaldy. Olar 80 azamatty aldap, 90 mln teńgeni qaltaǵa basyp úlgergen.
– Bul qylmystardy uıymdastyrýshylardyń kópshiligi shetelde. Sondyqtan biz sheteldik áriptestermen qarym-qatynas jasaımyz. Jýyrda Eýropa Keńesiniń kompıýterlik qylmystar týraly konvensııasyna qosylýymyz kerek. Bul 66 eldiń quqyq qorǵaý organdarymen jáne ınternet-provaıderlerimen jedel aqparat almasýǵa múmkindik beredi, – dedi IIM basshysy.
Urlyq – jıi tirkeletin qylmys
Mınıstrdiń aıtýynsha, elordadaǵy barlyq qylmystardyń 1/3 bóligi – urlyq. Árbir 5-urlyq saýda núktelerinde jasalady. Al jeke adamdardyń múlki kóbine jalǵa beriletin páterlerden jáne jeke sektordaǵy jataqhanalardan qoldy bolady eken.
Sondaı-aq IIM-niń Astana problemalarynyń kartasynda «rezeńke» páterler, turǵyn úı-jaılardy baqylaýsyz tapsyrý, stıhııalyq qoqys tastaıtyn oryndar, paıdaly qazbalardy zańsyz óndirý sekildi máseleler qarastyrylǵan. Marat Ahmetjanov Astana ákimi Jeńis Qasymbekke elordamyzdyń negizgi problemalaryn sheshý joldaryn usyna kele, IIM tarapynan jasalǵan karta ýaqytsha «naýqandyq» qujat bolmaýy kerektigin atap ótti.
– Jalpy, kartaǵa halyq úshin ózekti bolyp otyrǵan 38-ge jýyq problema engizildi. Bul tek alǵashqy qadam. Ony iske asyrý boıynsha jospar qurý kerek. О́lshemderdi, eseptilik kestesin qarastyrý qajet. Bul jaı ǵana «naýqandyq» qujat bolmaýǵa tıis. Bul jobaǵa polısııa departamenti ǵana emes, IIM de qatysady, – dedi mınıstr.