Jahut jyry arqyly eline jan saraıynyń ańsaryn aıtyp, aqyndyq júrekpen mynaý jaryq dúnıeniń mánin tápsirlep, alapat shabytyn ultqa qyzmet etýge baǵyttaǵan aqyndardyń biri – Seısen Muhtaruly. Búginde esimi kóp atala bermeıtin, jyr jınaqtary men ónertaný salasyndaǵy zertteý eńbekterin el jadynda qaıta jańǵyrtýǵa suranyp turǵan aqynnyń murasy – halyqtyń rýhanı qazynasy. Olaı bolsa, Syr elinde týyp, búkil qazaqqa jyrymen syr aqtarǵan aqynnyń esimin bir eske alsaq deımiz.
«Alapat qııal jetelep ketse,
jetelep,
Adýyndyqtan, zymyrandyqtan
sýymaı.
Barasyń qaıda tótelep?
Aǵylyp ótken oılar sýyly-aı.
Tebinbeı jatyp, tersinbeı
jatyp qan qyzdy,
Ashqyltym tatyp, uıymaı.
Kókke qol sozyp, andyzdap órgen,
andyzdap,
Býsanǵan kóńil býyn-aı.
Emirenip júrip, egilip ketsem egilip,
Jamandyqqa eli jýymaı,
Tasynyp baryp,
tógilip ketsem tógilip,
Alapat shabyt sýynbaı».
Bul – aqynnyń «Alapat shabyt sýynbaı» atty óleńi. Osy óleńdi oqyǵanda onyń ózin kórgendeı, únin estigendeı bolamyz. Muny shalqyǵan shabyt jalynynyń jandy sharpýy dep túsinýge de bolar... Aqyn kóńilin býsandyrǵan da, qanyn qyzdyrǵan da, emirentip, egiltken de, tasytyp, tógiltken de boıyndaǵy shıyrshyq atqan shabyty.
Aqynnyń poezııa álemindegi salmaǵyn sezindiretin, sóz ónerindegi ózindik qoltańbasyn aıshyqtaıtyn týyndylary engen «Qarataýym – aq otaýym» atty kitabyn qaıta qolǵa alǵanymyzda, sanamyzda ózgeshe bir qozǵalys boldy. Ile kókirek kózimizge sıqyrly sazdy, qýanysh pen qońyr muńdy qatar qondyrǵan, jan dúnıeńdi ári-sári kúıge túsirer jyr álemi ózine baýrap ala jóneldi.
«Eı, qara óleńniń qara dúldúli,
Muhtaruly qarajaıaý dep pe ediń?!
Saryla oqyp,
sarǵaıǵan qaǵaz betterin,
О́leń-jyrdan aýlaqtap,
О́shirip alǵan aqyndyq
jalyn-órtterin.
Sen bolyp, ol bolyp, men bolyp,
Poezııanyń buzamyz
áli alynbas qamal-shepterin»,
dep ózine sert bergen aqynnyń shyǵarmalarynda qamtylǵan taqyryptar san-alýan. Mahabbat, tabıǵat lırıkalary, ómir, adam, adamgershilik, tolǵaýy toqsan tirshilik, álem syrlaryna úńildirer tolǵamdary, ult, tarıh, týǵan jer, áke, ana, erlik, eldik, eńbek jáne basqa da taqyryptardaǵy ıdeıalyq mazmuny tereń týyndylary aqynnyń sheberligin, oı erkindigin, sóz saptaýdaǵy suńǵylalyǵyn, dúnıetanymynyń keń ári kórkem sıpatty ekenin kórsetedi.
Aqyn shyǵarmalarynda qazaq poezııasyndaǵy kórkemdeý, beıneleý dástúriniń sátti jalǵastyǵy anyq baıqalady. Bul qalamger týyndylarynyń kórkemdik-estetıkalyq sapasyn kóterýge barynsha áserin tıgizgen.
Ult ádebıeti keshegi jáne búgingi dáýirdiń tynysynan, shejiresinen habardar beredi. Bul degenimiz – ádebıetimizdiń qaı zamandaǵy bolsyn halyqtyń qaıǵy-qasireti, qýanysh-jubanyshy, býyrqanǵan ne jasyǵan kóńil-kúıi, ilgerige umtylystary men azattyq jolyndaǵy attanystary, el men jerdi qorǵaýdaǵy kúresi, jaqsy men jamannyń tartysy, aq pen qaranyń aıqasy, tulǵalar ómiri týraly derekterdi kórkem tilmen, beıneli sýretteý tásilimen ult jadyna sińirýdegi ornyn aıqyndaıdy. Osy retten alǵanda S.Muhtaruly ádebıettiń basty mindetin jan dúnıesimen túsinip, óz týyndylaryna talǵam bıiginen qaraýdy shyǵarmashylyq murat etken.
Árıne, shaǵyn bir maqalada aqynnyń barlyq óleńderi, poema-dastandaryn qamtyp, pikir aıtý qıyn. Sondyqtan aqyn poezııasyndaǵy jutynyp turǵan birer óleńge nazar aýdaryp, odan ári dastan, tolǵaý, poemalary jóninde az-kem sóz qozǵaýdy jón kórdik.
О́leńderiniń kórkemdik sıpatynan, mazmunynan qazaqy bolmys, tanym, ulttyq minez ańqyp turǵan aqynnyń «Ana týraly ballada» degen óleńi bar.
«Bir zırat bar qarapaıym,
Shet jaǵynda aýyldyń.
Saǵynyshpen barǵan saıyn,
О́zekti órter aýyr muń.
Janyndaǵy qara tasqa,
Otyramyn súıenip:
Eki júrek taǵdyrlas ta,
Men tirimin ol ólik...
Eske alamyn ótkenimdi,
Perishtedeı kezimdi.
Ájem meni baýyryna alyp,
Ana bolyp emizdi.
О́z qolymen qundaqtapty,
Tátti lázzat quıyp tyń.
Shólirkegen shemirshegi,
Aq sút bolyp uıypty»,
deıdi aqyn.
Kezinde oqyrmannan óz baǵasyn alǵan bul óleńde Seısen Muhtaruly baqıǵa attanǵan ájesine degen saǵynyshyn basa almaı, aıaly alaqannyń jylýyn ańsap, qabir basynda ózimen-ózi syrlasady, ótken perishte kezin eske alady. Beıne bir ájesi qabirden shyǵyp, óziniń mańdaıynan sıpaǵandaı kúı keshedi. Osy kóńil-kúı onyń qııalyn sharyqtatyp, tátti sezimderge bólep, shólirkegen shemirshegi aq sút bolyp tógilgen ájesiniń áldı jyryna terbelgen sary dalany oıymen kezip ketedi.
«Aıalapty shýaq – ár kún,
Besik jyry tógilip.
Meıirimnen jarqyn dala,
Ketipti bir egilip...
...Jylylyqtan gúlderdiń de,
Qaýyzdary ashylyp,
Anaǵa kep ıilip,
Ulylyqqa bas uryp...»
Ájesi men týǵan jerin bir uǵymǵa syıdyryp, olardy biregeı tutas álem retinde sanasynda somdaǵan aqynnyń sýretkerlik qýatyn, qııalynyń ushqyrlyǵyn kórsetetin bul joldar ananyń ulylyǵyna bar álem bas ıetinin túısindiredi.
Tátti áýezimen jubatyp, kindik qany tamǵan jerge nemeresin aýnatyp alǵan asyl ájeniń bu dúnıedegi analyq meıirim-shýaǵy, ózine degen ystyq yqylasy aqynnyń sanasyna erekshe áser etedi. Nemeresine týǵan jerdiń topyraǵyn ıisketip, «Uly bolsyn elimniń!» dep duǵa tilep, aqyrǵy ret súıip, ıip, baqıǵa júzin buryp kete barǵan anaǵa degen qımastyq sezim janyńdy qalaı tebirentpesin. Anaǵa degen qurmet pen taǵzymnyń bastaýynda turǵan osynaý uly sezimniń ystyq lebi jan saraıyńdy keýlep, janaryńa jas úıirmeı qoıa ma?
Áje molasynyń basynda oıǵa berilgen aqyn. Kenet mola, bálkim ana dalany jańǵyrta til qatady:
«...Anam deseń, súıseń meni,
Qara jerdi súı myna.
Aq anam dep bilseń meni,
Anań seniń jer myna.
Tók sol úshin aqtyq terdi,
Arnalsyn bar namysyń.
Arna soǵan bar jigerdi,
«Adam ǵoı» dep tanysyn!»
Osynaý úndi estigende aqynnyń boıyndaǵy ýaıym-qaıǵy ydyrap, rýhy kóterilip shyǵa keledi. Beıne bir ájesi qaıta tirilip kelip demegendeı bolady. O dúnıelik bolsa da ájesiniń meıirimi taýsylmaıtyn, sarqylmaıtyn, máńgige janyn shýaqqa bólep júretin, Qudaıdyń qudiretinen bastaý alǵan uly kúsh ekenin sezinedi. Shabyty sharyqtaǵan aqyn odan ári:
«Selk ettim de, shattandym men,
Qara, ádemi bir shoq gúl.
Jaınap mola búıirinen,
Jerdi jaryp shyqqan bul.
Iiskedim san qaıtara,
Aldym súıip kóginen.
Syıladyń ba, qaısar ana,
Qýansyn dep tegi men.
Ana, seniń gúlińmin ǵoı,
Gúldeı jaınap kelemin.
Myna uly ǵumyrda da,
Gúl bolý ǵoı tilegim.
Asyl ana, aıyp etpe,
Kelgen joqpyn zar úshin.
Dúnıeni dúr silkintse,
Daýysymnan tanyrsyń»,
deıdi.
Aqynnyń atamekenge degen súıispenshiligi orasan. Balalyq shaq, ósken orta, týǵan jerge degen qurmeti aqynnyń atajurt aldyndaǵy perzenttik paryz uǵymyn aıqyndap bergendeı. Ana, Otan-Ana qushaǵynan berilgen jylylyqtan gúldeı jaınap ósetinin aıtyp qýaný, jigerlený úlken baqyt emes pe. Sony aqyn barshaǵa uǵyndyrǵysy keledi. Ananyń perzentine degen súıispenshiliginiń teńdessiz kúsh ekenin, anaǵa degen mahabbat pen qurmettiń Otan-Anaǵa degen súıispenshilikke ulasatynyn uqtyrady. Ana men Otan-Ana ekeýi egiz uǵym, ajyramas, biregeı qundylyq ekenin aıtady.
Jalpy, S.Muhtaruly ana taqyrybyn qozǵaı otyryp, keń dalamyzdy, týǵan jerimizdiń súıýge úndeıdi, ana men bala arasyndaǵy tylsym baılanystyń qudiretin tolǵaıdy.
S.Muhtarulynyń qazaq poezııasyndaǵy ózindik ornyn aıqyndaýda lırıkalyq shyǵarmalarynyń úlesi zor. Ol tamasha lırık aqyn. Názik te sazdy, jumsaq úndi, júrektiń pernesin dóp basar lırıkalyq týyndylary jutynyp-aq tur. Aqynnyń tabıǵat lırıkasy taqyrybynda jazylǵan óleńderindegi túrli qubylystar, sulý sýret, peızajdar adamnyń kóńil-kúıine erekshe áser etedi. «Syrdarııa», «Týǵan jerdi saǵyný», «Qaıtqan qazdar», «Qaıyń», «Jaýsynshy jańbyr» degen shyǵarmalary janǵa jyly tıedi.
Sóz sheberiniń mahabbat lırıkalarynyń jóni, turpaty, ishki ıirimi bólek. Keýdesin jaryp shyqqan mahabbat taqyrybyndaǵy aqqý jyrlarynan ózgeshe bir lep esedi, janyńdy rahatqa bóleıdi, erni kezerip shólirkegen rýhyń qanady. Beıneli sózder, teńeýler tynysyńdy ashsa, oıyn astarlap, tuspaldap jetkizýdegi sheberligi tánti etpeı qoımaıdy. О́mir shyndyǵyn erkin qııalymen sátti ushtastyryp, móldir de taza sezimin, rııasyz nıetin jaıyp salady.
Seısen Muhtarulynyń shyǵarmashylyǵy jóninde sóz etkende onyń dastan, tolǵaý, poemalaryna toqtalmaı ótý múmkin emes. О́ıtkeni aqynnyń osy baǵyttaǵy shyǵarmalary qazaq ádebıeti tarıhynda ózindik orny bar. Tarıhtyń tereń qoınaýyn sharlaǵan, arman-tilegi aıshyqtalǵan, rýhyn, úmitin kesteli sózben órgen keń tynysty shyǵarmalarynyń qaısysyn alsańyz da oıyńdy qozǵap, júregińdi shymyrlatady, tamsandyrady. Sanaǵa salmaq sala otyryp janyńdy serpiltetini óz aldyna bólek áńgime. Sondaı-aq aqynnyń álemdik tulǵalardyń ómirin, eńbegin arqaý etip, olardyń jan dúnıesine bar bolmysymen enip jazǵan tabıǵaty erek, sıpaty ózgeshe jyrlary esińdi alady.
Aqynnyń «Kún jelken nemese Qorqyt ata» dastany, «Rembrandt», «Vınsent Van Gog», «Zamana», «Qaraqum. Kún batyp, tań atqansha», t.b. poemalary bar. Bul týyndylardyń barlyǵynda keıipker beınesin ashýda qoldanǵan ádis-amaly, sóz saptaýy aqynnyń sheberligin anyq kórsetedi. Biz osy týyndylardyń keıbirine az-kem toqtala ketsek.
Nıderlandtyq soqyr sýretshiniń ómirge degen kózqarasy men ishki álemin keýlegen qaıǵy-muńy berilgen «Rembrandt» poemasy aqynnyń ushqyr qııaly men bıik óresiniń jemisi. Erekshe mánermen, romantıkalyq sarynmen jazylǵan poema on monologtan turady. Rembrandttyń qııaly, sezimi, minezi, ónerge degen adaldyǵy, qaıǵydan qan jylaǵan júreginiń dúrsili poemanyń tabıǵatyn asha túsken. Kim bolsa da kózden qalý ońaı ma? Al sýretshi zaǵıp bolyp qalsa she?.. «Sýretshimin. Kózden qaldym, bittim endi ne deıin? Aqyn bolsam sandýǵashtaı suńqyldaǵan kómeıin. О́kinishti júregimdi sazdyrǵan, Qaldyraıyn, keıingige bereıin», dep azap shekse de moıymaǵan Rembrandt sen úshin rýhy myqty jan. Poemada Rembrandttyń romantıkalyq armany, kúnshilderge yzasy, úmiti, ótkenge ókinýi, keleshekke úmitpen qaraýy, bári-bári shuraıly tilmen berilgen. Shyǵarmany talanttardyń, óner adamdary rýhynyń myqtylyǵy kórsetetin psıhologııalyq poema deýge bolady. Bıik arman, ónerge degen qushtarlyq adamdy alǵa jeteleıdi – bul poemanyń ıdeıalyq mazmuny.
«Vınset Van Gog» poemasy da psıhologııalyq shyǵarma. Nıderlandtyq sýretshiniń taǵdyr jolyna arnalǵan shyǵarmada adam janynyń ıirimderi, ómir shyndyǵy jan-jaqty qozǵala otyryp, keıipkerdiń júrek syryn poetıkalyq turǵyda sátti ashqan dep aıtýǵa bolady. Aqyn óz keıipkeriniń ishki álemin sıpattaı otyryp, barlyq tragedııalyq jaǵdaılardyń týyndaýyna qoǵamdaǵy keleńsizdikter áser etetinin aıtady ári adam taǵdyryna, keleshekke óz bıiginen qaraıdy. О́z zamanynan bir ǵasyr buryn ómir súrgen sýretshiniń talantyn, talaıly taǵdyryn, bolmys-bitimin, kózqarasyn sheber jetkizgen aqynnyń bul poemasy aqyn jyrlaǵandaı: «Kelgendikpen ómirge ǵashyq etkim, Mazaq penen azapty basyp óttim. Túsingeısiń, keleshek ne ekenin, Boıaýmenen jazylǵan ósıettiń», dep bolashaqqa sóz arnap tur.
S.Muhtarulynyń shoqtyǵy bıik týyndysy – «Kún jelken nemese Qorqyt ata» dastany. Bul dastan kezinde poezııanyń bıigi dep baǵalanǵan. Uly dala týraly oı-tolǵamǵa negizdelgen shyǵarmada rýhanı-mádenı qazynany saqtaý, el men jerdiń qadirin bilý, namys, ar-uıat syndy asyl uǵymdardy baǵalaý uly paryz ekeni tápsirlengen poemanyń kóterip turǵan júgi aýyr. Aqyn amanatyn arqalaǵan poema alysqa barady, qazaq poezııasymen, qazaqpen birge jasaıdy dep oılaımyz.
«Jazýshy» baspasynan 1990 jyly jaryq kórgen dastanda Qorqyttyń ómir súrgen dáýiri, oǵyzdardyń tanym-túsinigi, salt-dástúri, babamyzdyń ómirge kelýine qatysty ańyz-ápsana berilgen. Tarqata aıtsaq, Uly dalany mekendegen halqymyzdyń basynan ótkergen náýbetteri, el men jerdi antalaǵan jaýdan qorǵaýdaǵy janqııarlyq erligi, qazaqtyń mádenıeti, rýhanııaty poemada barynsha qamtylǵan. Otan, atameken, týǵan el uǵymdaryn aıyryqsha mánerde asha bilgen.
Jalpyadamzatqa ortaq qasiret úshin kúńirenip, jany baıyz tappaǵan, sońynda rýhanı mol mura, asyl sóz qaldyrǵan Qorqytty kún jelkenge teńegen aqynnyń atalǵan týyndysy qazaqtyń janyna etene jaqyn dúnıe.
Aqyn kórkemdik deńgeıi joǵary dastan, poema, tolǵaýlary arqyly qazaqtyń sóz ónerine ózindik úlesin qosa bildi dep aıta alamyz. Sondyqtan da bolar, Halyq jazýshysy Hamıt Erǵalıev kezinde: «Alaman báıgege shabatyn arǵymaqtyń sıpatyn eshkim anyq bile bermeıdi. Shyn tulpar syrt kózge kóriksiz keledi. Seısen – syryn ishine búkken alaman báıgege qosatyn arǵymaq», depti. Shynynda, bizdiń keıipkerimiz arǵymaq aqyn.
Ol – aqyn ǵana emes, jazýshy, jýrnalıst, zertteýshi. Elý úsh jasynda ómirden ozyp, bu dúnıeden júzin buryp kete barǵan aqynnyń alǵashqy jınaǵy «Búldirshin» degen atpen 1967 jyly jaryq kórgen. Odan keıin «Qum keshken kerýen», «Saptaǵy sarbaz», «Taǵy bir kóktem», «Nur taǵysy», «Nurly júrek» degen óleń kitaptary shyqty. Budan bólek, «500 suraqqa jaýap» atty ónertaný, zertteý kitaby, «Shoqan jáne óner» atty ǵylymı pýblısıstıkalyq eńbegi jáne halyq sýretshisi K.Teljanov týraly tarıhı-bıblıografııalyq «Atameken» atty povesi basyldy. «Qorqyttanýǵa baspaldaq» atty ǵylymı-zertteý eńbegi «Qorqyt ata» ensıklopedııalyq jınaǵyna engen.
Belgili ǵalym Alma Qyraýbaeva aıtqandaı, oqýǵa túserde shyǵarmany óleńmen jazǵan Seısen Muhtarulynyń esimi, murasy umyt qalmasa deımiz.