Jetisý – derbes oblys bolyp qurylǵanda jergilikti jurt óńirdiń erteńgi kúnine qatty alańdaǵan edi. Tipti halyqtyń deni Qonaevqa qaraı bet túzegeni de belgili. Degenmen agrarly óńir az ýaqytta aıaqqa nyq turdy. Ásirese aýylsharýashylyq salasynda edáýir jetistikke jetip, ınvestısııa tartýda da qabilettiligin kórsetti.
Árıne, bul ilkimdi istiń artynda oblys ákimi Beıbit Isabaevtyń nátıjeli jumysy jatqany anyq. Áýeli kadr máselesi qalaı retter eken degen kúdik basym boldy. Sebebi jańa aımaqqa bilikti mamandar aýadaı qajet edi. Almaty oblysyna tıesili memleket qyzmetkerleri údere kóshkende, ýaıymymyz eselene túsken. Degenmen óńir basshysy kóp uzamaı qolda bar mamandarmen qyrýar jumys atqarýǵa bolatynyn dáleldedi.
Osylaısha, agroónerkásiptik keshen, kólik-logıstıka, týrızm, balamaly energetıka, ónerkásip, onyń ishinde jer qoınaýyn paıdalanýdy damytý strategııalyq baǵyttary boıynsha jańa ınvestorlar tartyp, ınvestısııalyq tartymdylyqty arttyrý maqsatynda jumystar qolǵa alyndy. Oblys baılanystyrýshy retinde temirjol, avtomobıl, kólik-logıstıka salasynda úlken tranzıttik áleýetke ıe. Aımaqtyń «Batys Eýropa – Batys Qytaı» jolynyń ortasynda transshekaralyq ornalasýy syrtqy naryqtarǵa shyǵý jáne eksporttyq áleýetti damytýǵa jol ashady.
Sonymen birge shekaralyq áleýetti paıdalana otyryp Qytaı ınvestısııalaryn tartý boıynsha belsendi jumys júrgizilip jatyr. Osyǵan baılanysty jaqynda oblys delegasııasy Qytaıǵa jumys saparymen baryp, kólik, logıstıka jáne saýda salasy boıynsha ekijaqty baılanysty damytý maqsatynda iskerlik kezdesý ótkizdi.
Jalpy, ınvestısııa boıynsha nysanaly kórsetkishke qol jetkizý maqsatynda aımaqta 2030 jylǵa deıin jalpy quny 1,6 trln teńgeni quraıtyn, 7 myńnan asa jumys ornyn quratyn 148 ınvestısııalyq joba pýly qalyptastyryldy. Oblys qurylǵannan beri aımaqqa negizgi kapıtalǵa 314 mlrd teńge ınvestısııa tartylyp, 1 myńnan asa jumys ornyn qurýmen 38 mlrd teńgege 47 ınvestısııalyq joba iske asyryldy.
Sonymen birge bıyl ınvestısııalyq ahýaldy jaqsartý maqsatynda «Jetisý Invest – 2023» halyqaralyq ınvestısııalyq forýmyn ótkizý josparlanyp otyr. Jalpy, bul baǵyttaǵy jumys turaqty baqylaýǵa alynyp, jalǵasady.
Osy jyldyń mamyr aıynyń alǵashqy kúnderinen «Qorǵas shekara mańy yntymaqtastyǵy halyqaralyq ortalyǵy» Basqarýshy kompanııasy AQ QR Úkimetiniń pármenimen Jetisý oblysynyń quzyretine berildi. Buryn tikeleı Qarjy mınıstrligine qarasty halyqaralyq ortalyqtyń endi jańadan qurylǵan Jetisý oblysynyń ekonomıkalyq kúretamyryna qan júgirtetini sózsiz.
Tabıǵaty týrızmniń tutqasyna, al topyraǵy qyzylsha men júgeriniń altyn besigine aınalǵan Jetisýdyń bul rette baǵyty aıqyn. Máselen, búginde Alakól, Balqash kóline demalýshylar sany eselep artýda. Jaǵalaýdaǵy ınfraqurylym damytý maqsatynda úlken jobalar qolǵa alynyp, týrıster úshin barlyq jaǵdaı jasalýda. Al qyzylsha ósirýden Nurmolda Aldabergenov, Zylıha Tamshybaeva, júgeri sobyǵyn mápeleýden Nıkolaı Golovaskıı men Kúlásh Aıtjanova sekildi eńbek ozattary shyqqan óńirdiń bul salada tájirıbesi mol. Sondyqtan dál qazir oblysta qyzylsha men júgeri alqaptaryn ulǵaıtý máselesi qolǵa alynyp otyrǵany jasyryn emes. Árıne, mol nátıje birden qolǵa túspeıdi. Eń bastysy, bir jyldyń ishinde uzaqmerzimdi josparlardyń negizi qalandy.
Jetisý oblysyn odan ári áleýmettik-ekonomıkalyq damytý Memleket basshysynyń tapsyrmalary, Qazaqstan Respýblıkasynyń 2025 jylǵa deıingi Ulttyq damý josparynda belgilengen jalpyulttyq basymdyqtar men mindetter aıasynda júzege asyrylatyn bolady. Oblysta jańa ınvestorlardy tartý, óńirdiń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn arttyrý boıynsha 5 strategııalyq baǵyt: agroónerkásip keshenin, ónerkásipti, sonyń ishinde jer qoınaýyn paıdalanýdy, kólik-logıstıkany, týrızmdi jáne balamaly energetıkany damytý boıynsha jumys jalǵasady.
Qant ónerkásibin damytý aıasynda Memleket basshysynyń Jetisý oblysyna jumys sapary barysynda bergen tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda 2025 jylǵa qaraı egisti 2,9 esege, jalpy jınalatyn ónimdi 434 myń tonnaǵa deıin, qant óndirisin 180 myń tonnaǵa deıin arttyrý josparlanýda. Sondaı-aq ártaraptandyrylǵan jáne ınnovasııalyq ekonomıka qurý maqsaty qoıyldy.
Bir jyldaǵy nátıjeli jumystardy aıta bersek tańǵa deıin tebirenýge bolady. Áli de atqarar jumys shash-etekten. Oblystaǵy serpindi bastamalar men men qolǵa alynǵan sharalardy kórip, bilip otyrǵan halyq ákimge óz baǵasyn berip qoıdy. Bizdińshe, qarapaıym halyqtan asqan synshy joq. Dál qazir óńir basshysy Beıbit О́ksikbaıuly óńir turǵyndarymen jıi kezdesip, mámilege kelip, aýdandarǵa barǵan saparynda barynsha shynaıy sóıleıdi. Bul da bolsa jetisýlyqtarǵa úlken demeý. Biz dál qazir Jetisýǵa bir jyldyń bıiginen qarap turmyz, alda qansha myńjyldyqtar qol sozady.
Qysqamerzimdi ekonomıkalyq kórsetkish 104,1% qurady.
Salalar arasynda oń ósim ónerkásipte baıqalady, onda óndiris kólemi 1,3% -ǵa (281,3 mlrd teńge), aýyl sharýashylyǵy – 2,4% -ǵa (509,7 mlrd teńge) , saýda – 30,4% -ǵa (362,5 mlrd teńge) , qurylys – 4,3%-ǵa (136,4 mlrd teńge) ósti.
2022 jyly 16,3% -ǵa ósimmen 270 mlrd teńge ınvestısııa tartyldy. Osy jyldyń basynan beri 44,4 mlrd teńge ınvestısııa tartyldy, NKI – 120,9% ónerkásip kólemi 2,5%-ǵa ulǵaıa otyryp, 330 mlrd teńgeni quraıdy. 328 mlrd teńge ınvestısııa (108,6%) tartylyp, 322 myń sharshy metr turǵyn úı (109,0%) paıdalanýǵa beriledi.
2022 jyly Kóksý qant zaýyty 70 myń tonna qant óndirdi, bıyl zaýyt 86,9 myń tonna qant, onyń ishinde 58,8 myń tonna quraq jáne 28,1 myń tonna qyzylsha qantyn óndirýdi josparlap otyr.
Oblys qurylǵannan bastap jalpy quny 37,9 mlrd teńgeni quraıtyn 47 joba júzege asyryldy, 1 myńnan astam jumys orny quryldy.
Oblysta 358 eldi mekenniń 192-si gazdandyrýǵa jatady, onyń ishinde 22 eldi meken gazdandyryldy, 288 myń adam (41,2%) gazǵa qol jetkizdi.
Oblys qurylǵan kúnnen beri 39 960 adam jumysqa ornalastyryldy, onyń ishinde turaqty jumysqa 19 180 adam.
Ámire ÁRIN,
Jýrnalıstıkasy akademııasynyń akademıgi:
Jerine qaraı jelegi
– Jurtshylyq jadynda qalyptasqan «Ulytaý – ult uıasy», «Jetisý – el júregi» degen qaǵıdattardyń dáýir lebi dál qazir de mańdaıymyzdan mamyrajaı esip tur. Aıtary joq, aýmaǵyna eýropalyq áldeneshe memleket syıyp keter Jetisý aımaǵy – qasıetti de kıeli meken. О́lkeniń tarıhı-geografııalyq uǵymyna ejelden Shý alaby men Naryn ózeniniń joǵarǵy bóligi de engen eken.
Memleketimizdiń basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Jarlyǵymen óz aldyna Jetisý oblysy atanǵan aımaǵymyzǵa jyl on eki aı tolyp úlgerdi. Enshimiz bólingenmen enimiz bir, qoıyndasqan kenimiz bir, jyra, qyrat, belimiz bir! Birimiz baý, birimiz taý báz baıaǵy qalpymyzda jarasymdy tirshilik kúıin shertip jatqan jaıymyz bar.
Jarııa sharýamyzdyń basy-qasynda bilikti ákim Beıbit Isabaevtyń júrgeni kóńilge toq. Esimi elge máshhúr azamat ardy oılady aldymen, tilek qosty zańdymen. Bardy bar dep aıta aldy, joqty joq dep! Jalyndyny qostady, bosty bos dep! О́reli iske dem berdi tórelikpen, myń sýaryp aqylyn kónelikten! «Yntaly júrek sezgen sóz, bir tamyrdy qýalar», bul sózimdi esti jurt kótermelep qup alar! Keńesti jerde kenen is keń aýqymda túp alar! Qutty bolsyn merekeń, arta bersin berekeń, Jetisýym – Jeruıyq, jeteli bir el eken!
Jetisý oblysy