Ormanymyzdy órt shalmasyn desek...

Qaýip-qater alǵashqy qar túskenshe seıilmeıtini belgili. Elimizdiń ár aıma­ǵyndaǵy orman órti, ásirese Abaı obly­syndaǵy adam janyn túrshiktiretin alapat jaǵdaı barshaǵa sabaq bolýǵa tıisti. Etek-jeńimizdi jınap, bul tarap­taǵy bar sharýany tap-tuınaqtaı etpesek­, ta­myljyǵan tamasha tabıǵattyń aı-nu­ry­na jazylmastaı kireýke túseri sózsiz.

Kórikti Kókshe óńirindegi máıekti jer – «Kókshetaý» memlekettik ulttyq tabıǵı parki. Atalǵan park 1996 jyldyń 10 sáýirinde Úkimettiń qaýlysymen qurylǵan bolatyn. Jalpy aýmaǵy – 182076 gektar. Aqmola oblysynyń Zerendi men Soltústik Qazaqstan oblysynyń Imantaý, Shalqar tárizdi ajarly óńirlerin alyp jatyr. Bul jerler máńgi jasyl qaraǵaılar men qoldyń salasyndaı aqqaıyńdarymen ǵana emes, Alashtyń aıtýly perzentteriniń aq besigi bolǵan, arydaǵy kóne tarıhtyń qundy qupııasy qoınaýyna bókken syrshyldyǵymen de qymbat. Tikeleı taqyrypqa qatysy bolmasa da, ulttyq parktiń ishinde kóne tarıhtyń kebejesin ashyp, tylsymǵa tartar, tuńǵıyqqa engizer tarıhı soqpaqtardyń san alýan­ ekenin synalap aıta ketsek, jalpy, osy óńirdiń kórkemdigine ózgeshe mazmun ústeıtini daýsyz.

О́rt qaýpiniń aldyn alý baǵytynda ulttyq park basshylyǵy kóńilge qonymdy birqydyrý sharýany qolǵa alǵany baıqalady. Kirpik qaqpaı kúzetý, materıaldyq-tehnıkalyq bazany nyǵaıtý óz aldyna, eń aldymen, tabıǵat paıdalanýshylardy tártipke shaqyryp, baǵa jetpes baılyǵymyzdy búldirmeı, keler urpaqqa mura etýge aldymen ózimiz jaýapty ekenimizdi jurttyń jetesine jetkizsek dep talpynǵan. Tabıǵatty qorǵaý taqyrybynda paraqshalar tara­tyl­ǵan. Jaı ǵana paraqshalar emes, el baılyǵyn tıimdi paıdalanyp, týǵan úıińmen teńdes tabıǵatty qadirleı bilý, qorǵaı bilý baǵytynda sanaly jannyń jetesine jetetindeı áńgime órbitken. Bir keregi de osy. Buqaralyq aqparat quraldarynda 13 maqala jarııa­lapty. Árqıly uıymdar men óńirdegi oqý oryndarynda 83 márte dáris oqyp, tabıǵat taqyrybynda pikir almasqan. Aýyl sharýashylyǵy qurylymdaryna erejeni qatań saqtaý týraly júzdegen usynys joldanǵan. Barlyq fılıalynda turaqty radıobaılanys ornatylǵan. 30 tonna janar-jaǵarmaıyn jetkizip alǵan. Ormandy alqaptarda qaýip-qater tóne qalsa, órttiń oshaq kózi jaıylyp ketpeýi úshin mıneraldy jolaqtar tartylǵan. Jyldyq josparlary 11190 shaqyrym bolsa, kúni búginge deıin 2544 shaqyrym jer qamtylǵan. Ulttyq park aýmaǵynda kez kelgen qaýip-qaterdi qas-qaǵym sátte anyqtap, aldyn alý úshin 10 órt munarasy ornatylǵan. Bes birdeı órt sóndirý stansasy bar, 11 órt sóndirý avtomashınasy saqadaı saı. Sondaı-aq aspaly jabdyqtary bar 27 traktor, 16 patrýldik mashına, ózge de qural-jabdyqtarmen tolyq qamtamasyz etilgen. Bul baǵyttaǵy atqarylǵan bar sharýany tııanaqty teksergen kezde ulttyq parktiń órt qaýpine daıyndyq deńgeıi 8,6 balldy qurap otyr. Árıne, apat aıtyp kelmeıdi, bıylǵy jyldyń 12 maýsymy kúni jalpy aýmaǵy 0,1 gektar jerde ot ushqyny anyqtalyp, lezde joıyldy. Ázirge, qaýip naızaǵaıdan boldy degen joramal aıtylyp otyr. Ulttyq parktiń árbir fılıalynda qajet bola qalǵan kezde avtosısternalardy sýmen toltyratyn sý aıdyndary bar.

Oblysta 230 birlik tehnıka, 3 órt sóndirý stansasy, 32 motopompa da­ıyn tur. О́rtke qarsy kúresýge jer­gi­likti polısııa qyzmetteri men orman ınspeksııasy qyzmetkerlerinen 56 jedel top qurylǵan. Qanshalyqty jumys júrgizilgenimen, tabıǵatqa ta­ǵy­lyq minez kórsetý tyıylmaı tur­ǵa­nyn da ókinishpen aıta ketýge bola­dy.­ Ulttyq parktiń ınspektorlary tabıǵat paıdalanýshylardyń órt qaýpi erejelerin buzǵany úshin 14 márte ákimshilik hattama toltyrǵan. Der kezinde anyqtalyp, aldyn almasa, park qyzmetkerleri shıraqtyq tanytpasa, jaýhar tabıǵattyń aǵzasyna qanshama jara túser edi. Sondaı-aq orman ishine qoqys tógý oqıǵasy az da bolsyn kezdesip jatady.

Aldaǵy ýaqytta ulttyq park orman jáne dala órtterin der kezinde anyqtaý úshin respýblıkalyq bıýdjet esebinen jalpy kólemi 1 mlrd teńgege arnaıy qurylǵy satyp alýdy josparlap otyr. Sondaı-aq sý taratqyshtar men búrikkishter, tyrma tárizdi qural-jabdyq alý da kózdelgen. Aǵymdaǵy jyly park 36,3 gektar alqapqa kóshet otyrǵyzypty. Bul da tabıǵatqa kelgen zııannyń ornyn toltyryp, keleshektiń kókjıegin nurlandyrý úshin atqarylyp jatqan ıgi sharýa.

Tamyljyǵan tabıǵat tabıǵı park­tiń­ aıasynda ǵana emes, kórkem kelbeti kóz súısindiretin Kókshetaý men Qorǵal­jyn­nyń arasyndaǵy saıyn dala sulýlyqqa malynyp tur. Shyraıly ólkeniń shyrqy ketpeýi úshin osy bir qaýipti kezeńdi minsiz ótkizý mindeti júktelgen.

«О́rt qaýpi bastalǵaly oqys oqıǵa jıiledi», deıdi oblystyq tótenshe jaǵdaılar departamentiniń basshysy Nurlan Atyǵaev, – ótken jylmen salystyrǵanda 26 paıyzǵa joǵary. Negizgi sebepterin taldaıtyn bolsaq, eń aldymen, halyqtyń jalpyǵa ortaq erejeni saqtaı bermeıtini baıqalady. Máselen, 15 márte dál osyndaı jaǵdaıda órt shyqqan. Tabıǵattyń áseri bar ekendigin aıta ketýimiz kerek. Bes ret naızaǵaıdyń túsýinen oqys oqıǵa oryn aldy. Orman órti, ásirese Zerendi, Arshaly aýdandarynda kóbirek. Tabıǵı órttiń paıda bolý qaýpin azaıtyp, meılinshe seıiltý úshin qyrýar shara atqarylyp jatqanymen, áli de ózekti másele az emes. Eń bastysy, oblystaǵy orman sharýashylyǵy mekemelerinde qajetti órt sóndirý tehnıkalary jetis­peıdi. Qolda barynyń 60 pa­ıyzy ábden eskirgen. Orman qoryn jalǵa alýshylardyń da bul taraptaǵy jumysyn shırata túsý kerek. «Buqpa», «Barap» orman sharýashylyqtarynda jáne respýblıkalyq «Orman» selek­sııa­lyq ortalyǵynda órtke qarsy kúres stan­sa­lary joq.

Búgingi kúni tıisti normaǵa sáıkes órt sóndirý mashınalarynyń kólemi memlekettik orman qorynyń jalpy aýqymyn basty negizge ala otyryp esepteledi. Eger barlyq materıal­dyq-tehnıkalyq baza saqadaı saı bolsa, tutanǵan órtti der kezinde tunshyq­ty­rýǵa bolar edi. Mamandardyń baıyp­­­ta­ýyna qaraǵanda, orman sharýa­shylyq­taryndaǵy jalǵyz órt mashına­sy­nyń qaýqary jetimsiz. Keminde eki mashınadan bolǵany jón. Sonda ǵana alapat órttiń aýqymyn keńeıtpeı, der kezinde sóndirýge múmkindik bolar edi. Búgingi tańda orman ishinen kózge kóriner-kórinbes bolyp syzdyqtap shyǵatyn tútindi birden anyqtaýǵa ábden múmkindik bar. Ol úshin joǵary birliktegi kameralar men beınebaqylaý júıesin ornatý. Bul júıe «Býrabaı» memlekettik ulttyq tabıǵı parkiniń aýmaǵynda qoldanylýda. О́tken jyly birer márte jańa júıeniń jaqsylyǵy kórindi. Aldaǵy ýaqytta dál osyndaı zamanaýı qurylǵyny «Kókshetaý» memlekettik ulttyq tabıǵı parkine ornatý josparlanyp otyr. Qalǵan aýmaqta mundaı qurylǵynyń joqtyǵynan oqys oqıǵany der kezinde anyqtaý ázirge múmkin bolmaı tur. Taıaýda Zerendi aýdanyndaǵy Molodejnyı eldi mekeniniń mańaıynda qaý shóp órtenip, jalyn ormandy alqapty sharpydy. Alty gektarǵa jýyq aǵash kúıip ketti. О́rt sóndirýge 28 tehnıka, eki júzden astam adam jumyldyryldy. Qazirgi kúni órttiń sebepteri anyqtalyp jatyr. Step­no­gor qalasynyń irgesindegi Qarabulaq aýylynda da mamyr aıynyń sońynda eki gektar alqapty órt shaldy. Mine, osyndaı oqys oqıǵalar oryn alyp otyr.

Qaýip-qaterdiń oshaǵy jáne bizdińshe eń negizgisi óńirdegi aýyl sharýashylyǵy qurylymdarynyń jyl saıyn alqap­ta­ryn tazartyp, eski saban men qaý shópti órteý kezinde týyndaıdy. Qansha sóndirdik degenimen, qolamtanyń jelmen qaıta tutanýy múmkin. Sondyqtan bul oraıdaǵy ereje myqtap eskerilýi kerek. Qaýipti kezeń osydan eki aı buryn bastalǵanymen, mıneraldy jolaqtardy jańartý jumystary áli kúnge deıin aıaqtalmaǵan.

«Orman-toǵaıdyń aýmaǵynda qaý shópti jaǵý tarapynda áli de birqatar másele bar», deıdi oblystyq tótenshe jaǵdaılar departamentiniń basshysy Nurlan Atyǵaev, – orman sharýashylyǵy komıteti tóraǵasynyń buıryǵyna sáı­kes­ qaýipti kezeń bastalysymen ot jaǵýǵa tyıym salynady. Osy jaǵyn myqtap eskerý qajet.

Úkimettiń qaýlysyna sáıkes, «Qaz­avıa­qutqarý» aksıonerlik qoǵamy – bıýd­jetten qarjylandyrylatyn mem­le­kettik organdar men uıymdarǵa tikushaq qyzmetin kórsetetin biryńǵaı opera­tor. Bıylǵy jyldyń órt qaýpi molaıǵan maýsymynda oblystyń jeti aýda­nyndaǵy orman alqaptaryn kúzetý, sholý jumystaryn júrgizip jatyr. Bul rette, aıta ketetin bir jaıy, bir maýsym ishinde sý tógetin qurylǵymen jabdyqtalǵan jalǵyz-aq avıapatrýl bar, qalǵan avıa kompanııalar tek baqylaý jumystaryn ǵana atqara alady. Demek aldaǵy ýaqyt­ta­ jalǵyz ushyp barlaý ǵana emes, oqys oqıǵa oryn ala qalǵan jaǵdaıda qajyrly qaırat kórsetetin múmkindigi bolýy kerek shyǵar.

Taǵy bir taratyp aıta ketetin dúnıe, bir kezde orman mekemeleri qyzmetkerleri qysqartylǵandyqtan, qoldyń qysqa bolyp turǵany da belgili. Sondaı-aq tótenshe jaǵdaılar departamenti basshysynyń aıtýyna qaraǵanda, órtke jol bergen kinálilerdi anyqtaý men aldyn alý jumystaryn áli de shırata túsý kerek. Sonda ǵana qyzyl jalynnyń qasiretinen aman qalamyz.

Aqmola oblystyq tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý basqarmasy da qaýipti kezeńde qaýyrt jumys istep jatyr. Orman sharýashylyǵy mekemeleriniń daıyndyǵy 8,64 baldy quraıdy. Jyl basynan beri orman órtiniń aldyn alý boıynsha birqydyrý jumys júrgizilgen. Ańdatpalar ornatylyp, paraqshalar taratylǵan. Aýyl sharýashylyǵy qurylymdaryna 178 uıǵarym joldanǵan. Qazir orman sharýashylyǵy mekemelerinde 130 tonna janar-jaǵarmaı qory bar. Qaýipti kezeń bastalǵanǵa deıin 10 myń gektar alqap qaý shópten tazartylǵan. Jalpy uzyndyǵy 12510 shaqyrym mıne­raldanǵan jolaqtar jobaǵa keltirilgen. 2021 jyly 290 mln teńgege 23 tehnıka satyp alypty. Al ótken jyly 22 birlik tehnıka alynǵan. Áıtse de, materıaldyq-tehnıkalyq bazany odan ári nyǵaıtý qajet.

– Qazirgi ýaqytta bıýdjettik ótinim­der joldandy, deıdi oblystyq tabıǵı resýrs­tar jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý basqarmasynyń basshysy Rýslan Áýbá­kirov, – jalpy quny 1,1 mlrd teńge­ge 4 órt sóndirý mashınasyn, 13 pat­rýldik keshendi jáne 13 patrýldik ma­shına satyp alýdy josparlap otyrmyz.

Qalaı bolǵan kúnde de tamasha tabı­ǵat­tyń mol baılyǵynyń bir shyrpysyn sha­shaý shyǵarmaı kúzetken abzal. Bul – bú­gingi bereke bókken baılyq qana emes, er­teńgi kúnniń enshisindegi, keler urpaq­tyń­ qajetine jaraıtyn sybaǵa.

Aqmola oblysy